Кіріспе

Мәні жағынан байланыссыз сөйлеу – бұл сөйлеу, жазу немесе кез келген басқа символдық жүйе арқылы берілетін, түсініксіз, мағынасы жоқ хабарлама. Күнделікті қолданыста, "ақылсыздық" сөзі "абсурдтылық" немесе "қалпыстық" сияқты қолданылуы мүмкін. Көптеген ақындар, жазушылар және әншілер өз шығармаларында мағынасыздықтан пайдаланған, көбінесе оны таза ойын-қуаныш немесе сатирадан бастап, тіл немесе ойлау туралы мәселені көрсетуге дейін қолданған. Тіл философиясы мен ғылым философиясында мағынасыздық мағынадан немесе мағыналылықтан ажыратылады және мағынаны мағынасыздықтан ажырату үшін дәйекті әдіс табуға тырысады. Бұл криптографияда да сигналды шудан ажырату үшін маңызды зерттеу саласы болып табылады.

Әдебиет

"Түссіз жасыл идеялар ашумен ұйықтайды" деген тіркесті Ноам Чомский мағынасыздықтың мысалы ретінде келтірген. Дегенмен, мұны поэтикалық символизммен шатастыру оңай. Жеке сөздердің мағынасы бар және олар дұрыс грамматикалық ережелерге сәйкес орналастырылған, бірақ нәтижесі мағынасыз. Бұл тілдік мағынасыздық құруға жасалған әрекетке шабыттандырған нәрсе – қарама-қайшылық және көрінеу маңызсыз және/немесе үйлеспейтін қасиеттердің идеясы, олар тіркесті мағынасыз етуге тырысады, бірақ оны түсіндіруге мүмкіндік береді. "Сейсенбі күнінің квадрат түбірі" деген тіркес соңғы принцип бойынша жұмыс істейді. Осы принцип коанның түсініксіздігіне негізделген: "Бір қолдың шапалақтауының дыбысы қандай?", онда бір қолдың екіншісінің көмегінсіз шапалақтауы жеткіліксіз болар еді. [Редактордың ескертуі: "Түссіз жасыл идеялар ашумен ұйықтайды" сияқты сөз тізбегін цифрлық файлды шифрлау үшін құпия сөз ретінде пайдалануға болатын жағдайды көзге елестетуге болады. Бұл бір ғана факті әдеби мағына мен мағынасыздықтың екеуі де сөздерді (немесе символдарды) қолдану немесе қолданбау жолымен ойнайтын нақты "тіл ойынына" байланысты екенін көрсетеді. (Витгенштейннің "Философиялық зерттеулері", §23 қараңыз.)]

Өлең

Джаббервоки – Льюис Кэрроллдың (1871) «Көзілдірмен және Алиса тапқан нәрсе» кітабында кездесетін (мағынасыз өлең) ақындық туынды. «Джаббервоки» сөзі кейде ақмақтыққа синоним ретінде де қолданылады. Ақмақтық өлең – әдеби ақмақтықтың өлеңдік формасы, бұл жанр көптеген басқа түрлерде де көрініс табуы мүмкін. Оның ең белгілі өкілі – «Сыртқы құс» және жүздеген лимериктердің авторы Эдвард Лир. Ақмақтық өлеңдер Лирден бұрынғы ұзақ дәстүрдің бір бөлігі болып табылады: балалар өлеңдерінің ішіндегі «Эй Диддл Диддл» де ақмақтық өлең ретінде қарастырылуы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір шығармалар ақмақтық өлеңдей көрінеді, бірақ шын мәнінде солай емес, мысалы, 1940 жылдардағы танымал «Mairzy Doats» әні. Льюис Кэрролл бірде ақмақтық жұмбақ іздеп, «Қараға қалай жазу үстеліне ұқсайды?» деген сұрақ қойған. Біреу оған «По екеуіне де жазды» деп жауап берді. Дегенмен, басқа да мүмкін жауаптар бар (мысалы, екеуінде де сиялы қаламдар бар).

Жасырын эпистемиялық ақымақтық

Людвиг Витгенштейннің кейінгі еңбегінде, «Философиялық зерттеулер» (PI §464), ол былай дейді: «Менің мақсатым: жасырылған ақылсыздықтан ашық ақылсыздыққа өтуді сізге үйрету». «Керектілік туралы» (OC) еңбегінде ол Г. Е. Мурдың «Сыртқы әлемнің дәлелі» дегенін жасырылған эпистемиялық ақылсыздықтың мысалы ретінде қарастырады. Мурдың «дәлелі» — «Міне, бір қолым бар» деген сөйлемнің шындығын нағыз білімнің үлгісі ретінде дәлелдеуге жасалған тытырыс. Ол мұны Британ академиясы алдындағы лекция кезінде жасайды, онда оның қолының бар екендігі күмәнді болмайтын сияқты көрінеді. Егер Мур өзінің қолы бар екенін білсе, онда философиялық скептицизм (бұрынғысы идеализм деп аталатын) жалған болуы керек. (Сал. Шёнбаумсфелд, 2020). Дегенмен Витгенштейн Мурдың тытырысы сәтсіздікке ұшырайтынын көрсетеді, өйткені оның дәлелі анық ақылсыз псевдомасаланы шешуге тырысады. Мур сөйлемдердің синтаксистік тұрғыдан дұрыс болуына қарамастан, оларды қалай қолданғанына байланысты мағыналы деп қате түсінеді. Витгенштейннің пікірінше, тілдік мағынаның көп бөлігі — сөйлемдерді әртүрлі жағдайларда белгілі бір мақсаттарға жету үшін қолдану тәсілі (PI §43). Ж. Л. Остин де «Әрине, сөйлемнің мәлімдеме болуы шын мәнінде дұрыс емес: керісінше, ол мәлімдеме жасау үшін қолданылады, ал мәлімдеменің өзі мәлімдемелерден құралған «логикалық құрылым» болып табылады» (Остин, 1962, 1-бет, 1-ескертпе) дейді. Сондықтан жасырылған эпистемиялық ақылсыздық — философиялық контекстте мағыналы болып көрінетін, бірақ маңызды ештеңе шығармаса немесе өте аз нәрсе шығаратын қарапайым декларативтік сөйлемдерді дұрыс қолданбау (сағ. Контекстуализм). Мурдың «Міне, бір қолым бар» деген сөзді қасақана дұрыс қолданбауы, оның лекциясының контексінде аудиториясы түсіне алатын ештеңе айтпауына әкеледі. Витгенштейннің пікірінше, мұндай сөйлемдер негізінен танымдық емес «тіреулер» ретінде жұмыс істейтін негізгі сенімдерді білдіреді. Мұндай тіреулер күмән мен сенімділіктің тілдік ойынының ережелерін белгілейді. Витгенштейн «Егер мен есіктің айналуын қаласам, тіреулер өз орнында тұруы керек» (OC §341, 343) деп атап көрсетеді. 1968 жылы жарық көрген «Претензия» атты мақаласында Роберт Колдуэлл былай дейді: «Жалпы күмән негізсіз, өйткені ол күмәннің кейде заңды болатындай практиканың тұжырымдамалық құрылымын құрметтемейді» (Колдуэлл, 1968, 49-бет). «Егер сіз қандай да бір факт туралы сенімді болмасаңыз, — деп атап өтті Витгенштейн, — онда сіз өз сөзіңіздің мағынасына да сенімді бола алмайсыз» (OC §114). Шындықты функционалдық тұрғыдан қарағанда, Мурдың тытырыс әрекеті мен скептиктердің жоққа шығаруы эпистемиялық тұрғыдан пайдасыз. «Сұрақ та, мәлімдеме де мағынасыз» (OC §10). Басқаша айтқанда, философиялық реализм де, оның теріске шығаруы, философиялық скептицизм де — ақылсыздық (OC §37, 58). Екі жалған теория да нағыз күмән мен сенімділікті мағыналы ететін эпистемиялық ойын ережелерін бұзады. Колдуэлл қорытындылайды: «Күдік пен күмән ұғымдары біздің үкімдерімізге тек үкімдеген нәрсенің мәні берік орнатылған кезде ғана қолданылады» (Колдуэлл, 57-бет). Одан әрі мағынасы — классикалық философиялық «проблемалар» эмпирикалық тұрғыдан шешілмейтін күрделі семантикалық иллюзиялардан ғана тұруы мүмкін (сағ. Шёнбаумсфелд, 2016). Олар семантикалық тұрғыдан дұрыс сөйлемдер эпистемиялық контекстте дұрыс қолданылмағанда пайда болады, осылайша мағынаның иллюзиясын жасайды. Бірақ ақыл-ойдың күш-жігерін жұмсаса, оларды рационалды адам елемейтіндей етіп жоюға болады. Витгенштейннің айтуынша, «Біздің мақсатымыз сөздерді бұрын-соңды естілмеген жолдармен қолдану ережелерін жетілдіру немесе толықтыру емес. Бізге қажет нақтылық — бұл толық нақтылық. Бірақ бұл философиялық проблемалардың мүлдем жойылуы керек дегенді білдіреді» (PI §133). Нәтижесінде «Философияның бүкіл бұлты грамматиканың бір тамшысына жинақталады» (PI, 222-бет). Жоғарыда аталған Витгенштейндік ақылсыздыққа қатысты көзқарасқа қарама-қарсы, Корнман, Лерр және Паппас өздерінің «Философиялық проблемалар мен аргументтер: кіріспе» (ФП&А) оқулығында философиялық скептицизм семантикалық мағынада толыққанды мағыналы деп санайды. Тек эпистемиялық тұрғыдан алғанда ғана ол түсініксіз болып көрінеді. Мысалы, «Құрттар айды C# арқылы интеграциялайды, ал алманы жоюға моральдық мән береді» деген сөйлем не дұрыс, не жалған, сондықтан семантикалық мағынасыз. Эпистемиялық ақылсыздық, дегенмен, өте грамматикалық және семантикалық. Бұл жай ғана ақылсыздықпен жалған болып көрінеді. Егер скептик [x] сөйлемді батыл айтқан болса: «Біз ештеңе білмейміз», онда: «Бұл сөйлем ештеңе айтпағандықтан емес, керісінше, сөйлем бір нәрсені анық айтқандықтан [бұл] анық жалған сөйлем. Айтқан сөйлем толыққанды мағыналы; ақылсыздық пен мағынасыздық — сөйлемді айтқан адамда [скептикте]. Басқаша айтқанда, біз [x] сөйлемінің мәнін түсіне аламыз; ол нені айтатынын білеміз. Бірақ біз оны айтқан адамды түсіне алмаймыз; ол неге оны айтатынын білмейміз. Осылайша, біз «ақылсыздық» және «мағынасыздық» терминдерін эпистемиялық мағынада қолданғанда, оларды дұрыс қолдану үшін айтылған нәрсе абсурдты түрде жалған болып көрінуі керек. Әрине, абсурдты түрде жалған болып көріну үшін сөйлем бір нәрсені айтуы керек, яғни дұрыс немесе жалған болуы керек». (ФП&А, 60-бет). Кейт Лерр өзінің «Неге скептицизмге қарсы?» (WNS, 1971) монографиясының VI бөлімінде ұқсас аргумент келтіреді. Дегенмен Витгенштейнші Лерр мен Мурдың бірдей қателікке ұшырағанын айтуы мүмкін. Екеуі де [x] сөйлемін ғана «айтатын» емес, оны қате контексте қолданған философты айтады деп есептейді. Мурдың «Міне, бір қолым бар» деген сөйлемді айту әрекеті де, скептиктердің «Міне, бір қолым бар» деген сөйлемді жоққа шығаруы да Британ академиясының контексінде абсурдты. Сондықтан екі талап та мағыналы синтаксисте жасырылған эпистемиялық ақылсыздық. Колдуэллтің пікірінше, «[эпистемиялық] критерийлер бізге сенімділік береді деп ойлаудағы қателік жатыр, ал шындығында олар сезім береді» (Колдуэлл, 53-бет). Философтарды қоса алған ешкімнің, осы семантикалық қателік жасаудан артық құқығы жоқ. Витгенштейннің пікірінше, «нағыз жаңалық — философияны қалағанда тоқтатуға қабілетті ететін жаңалық. — Философияға тыныштық сыйлайтын, оны өзін-өзі сұраққа салушы сұрақтармен мазаламайтын жаңалық. Философиялық әдіс жоқ, бірақ әртүрлі терапиялар бар» (PI §133). Одан әрі ол «Философтың сұраққа қатысты ұстанымы — ауруды емдеуге ұқсас» (PI §255) дейді.

Леонардо Витторио Арена

Витгенштейннен бастау алып, бірақ өзгеше көзқараспен, итальяндық философ Леонардо Витторио Арена өзінің "Нонсенс – мағына" атты кітабында әлем мен өмірдің мәнсіздігін ескермейтін кез келген философиялық ұғымды жоққа шығару үшін осы мәнсіздіктің позитивті мағынасын көрсетеді. Мәнсіздік – барлық көзқарас пен пікірлерді құртуді білдіреді, бұл туралы үнді будда философы Нагарджуна айтқан. Мәнсіздік атынан, соңында, дуализм ұғымы мен Аристотельдің формальды логикасы жобалады.

Криптография

Ақыл мен сандықты ажырату мәселесі криптография және басқа да барлау салаларында маңызды. Мысалы, олар сигналды шудан ажырата білуі керек. Криптоаналитиктер берілген мәтіннің сандық екенін анықтау үшін алгоритмдер жасады. Бұл алгоритмдер әдетте мәтіндегі қайталаулар мен артық ақпаратты талдайды; мағыналы мәтіндерде жиі қолданылатын сөздер қайталанады, мысалы, ағылшын тіліндегі мәтінде the, is және and. Әріптердің, тыныс белгілерінің және бос орындардың ретсіз таралуында мұндай жүйеліліктер байқалмайды. Зиф заңы осы талдауды математикалық тұрғыда бейнелеуге тырысады. Керісінше, криптографтар шифрленген мәтіндерін кездейсоқ үлгілерге ұқсатуға тырысады, криптоанализге мүмкіндік беретін қайталаулар мен үлгілерден қашу үшін. Криптографтарға артық ақпарат пен қайталау деңгейі табиғи тілдердегіден жоғары мәтіннің мағынасының болуымен немесе болмауымен күресу қиын (мысалы, Войнич қолжазбасының құпия мәтінінде).

Маңызды емес нәрселерді айтуды үйрету

Ғалымдар машиналарды мағынасыз нәрселер жасауға үйретуге тырысты. Марков тізбегінің әдісі – бұл алгоритмдік және кездейсоқ техникалар арқылы мәтіндерді жасау үшін қолданылатын бір әдіс. Тағы бір әдіс кейде "Mad Libs" әдісі деп аталады: ол әртүрлі сөйлем құрылымдары үшін үлгілер жасауды және бос орындарды есім сөздер немесе етістік сөз тіркестерімен толтыруды қамтиды; мұндай сөз тіркестерін жасау процедураларын рекурсияны қосу үшін қайталап пайдалануға болады, бұл нәтижеге үлкен күрделілік және жетілдірілгендік көрінісін береді. "Рактер" – осы әдіс арқылы мағынасыз мәтіндерді жасайтын компьютерлік бағдарлама; алайда "Рактердің" "Полицейдің сақалы жартылай құрылған" кітабы бағдарламаның нәтижесін адамдардың көптеп өңдеуінің нәтижесі екені анықталды.