Кіріспе
Иерусалимнің сыртындағы жер Голгофа (Calvariae немесе Calvariae locus) немесе Голгофа – христиан дінінің төрт канондық Евангелиясында айтылғандай, Иса Мәсіх айқышқа тігілген Иерусалим қабырғасынан тыс жер. Бұл орын кем дегенде ерте орта ғасырдан бері қастерлі саяхаттардың бағыты болған. Голгофаның нақты орны дәстүрлі түрде қазіргі Көп дінге жататын Киелі қабір шіркеуінің оңтүстік капеллаларының біріндегі жермен байланысты. Рим императоршасы Елена, Константин Ұлының анасы, 325 жылы Киелі жерге сапар жасаған кезде осы жерді таныған деген сенім бар. Басқа да орындар ұсынылған: 19 ғасырда протестант ғалымдары дәстүрлі орыннан солтүстікке қарай, Грин-Хиллдегі (қазіргі "Бас сүйек төбесі") Бақ қабірінің жанындағы басқа бір жерді ұсынды. Ал тарихшы Джоан Тейлор соңғы кезде одан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан жерді ұсынды.
Calvary (Calvariae or Calvariae locus) or Golgotha was a site immediately outside Jerusalem's walls where, according to Christianity's four canonical gospels, Jesus was crucified. Since at least the early medieval period, it has been a destination for pilgrimage. The exact location of Calvary has been traditionally associated with a place now enclosed within one of the southern chapels of the multidenominational Church of the Holy Sepulchre, a site said to have been recognized by the Roman empress Helena, mother of Constantine the Great, during her visit to the Holy Land in 325. Other locations have been suggested: in the 19th century, Protestant scholars proposed a different location near the Garden Tomb on Green Hill (now "Skull Hill") about north of the traditional site and historian Joan Taylor has more recently proposed a location about to its south southeast.
Қасиетті қабір шіркеуі
IV ғасырдан бері христиан дәстүрі қазіргі Киелі қабір шіркеуінің ішінде орналасқан жерді жоғары бағалайды. Бұл оны бүгінгі Иерусалим қаласының қабырғаларының ішінде орналастырады, ол Ескі қаланы қоршап тұр және 16 ғасырда Осман империясымен қайта салынды. Дәстүрлі Киелі қабір орналасқан жерді қолдайтындар бірінші ғасырдағы Иерусалимнің пішіні мен көлемі 16 ғасырғы қаладан өзгеше болғанын, шіркеудің орны б.з. 70 жылына дейінгі қала қабырғаларының сыртында қалғанын көрсетеді. Оған қарсылар мұны күмәндандырады. Дәстүрлі орынның жақтастары Киелі қабір шіркеуінің орны тек Ирод Агриппаның (41–44) қала шегіне кіргізілгенін, ол жаңа қоныстанған солтүстік ауданға «Үшінші қабырға» деп аталатын қабырға салғанын, ал Исаның айыпталған кезінде, шамамен б.з. 30 жылы ол әлі де қаладан тыс болғанын айтады. Генри Чадвик (2003) Адрианның құрылысшылары ескі қаланы қайта жоспарлағанда, олар «Голгофаның жаңа қала қабырғасының ішіне енгізілгенін кездейсоқ растағанын» мәлімдеді. 2007 жылы Иерусалим қаласының бұрынғы археологы және Бар-Илан университетінің Израиль жері зерттеулерінің профессоры Дэн Бахат: «Киелі қабір шіркеуінің аумағында бірінші ғасырға жататын алты қабір табылды. Бұл осы жердің қаладан тыс болғанын нақты көрсетеді» деді.
Қасиетті қабір шіркеуі
Голгофаның дәстүрлі орны 325 жылы Константиннің анасы, Елена патшайым анықтағаннан бастау алады. Елена Исаның қабірінің орналасқан жерін анықтап, Шын айқыш ағашты тапқанын мәлімдеді; оның ұлы Константин бүкіл орынды қоршап Қасиетті қабір шіркеуін салды. 333 жылы "Бурдигалендік саяхат" атты еңбектің авторы шығыстан кірген кезде мынаны сипаттады: Сол жақта – Иеміз айқышқа ілінген Голгофаның кішкентай төбесі. Одан бір тас лақтыру қашықтықта Оның денесі жерленген қуыс (яғни қабір) бар, және ол үшінші күні тірілді. Сол жерде қазір император Константиннің бұйрығымен базилика, яғни керемет әдемі шіркеу салынды. Назени Гарибиан де Вартаванның докторлық диссертациясы, қазір "Жаңа Иерусалим және Арменияның алғашқы христиандық қасиетті орындары. Құдайдың ғибадатханасы ретінде шіркеуді зерттеу әдістемесі" деген атпен жарияланды. Ол көптеген дәлелдер (негізінен теологиялық және археологиялық) арқылы Голгофаның нағыз орны қазір көмілген Константиний базиликасының алтарінің тік сызығында екенін, ал Голгофаның дәстүрлі тасы орналасқан жерден алыс екенін дәлелдеді. Кітапта жарияланған жоспарлар Голгофаның орналасқан жерін екі метрден кем дәлдікпен көрсетеді, Мәсіхтің қанды жейдесі дәстүрлі түрде табылған жерден бір метр қашықтықтағы дөңгелек өткелдің астында және Киелі Елена шіркеуіне (жоғарыда аталған император Константиннің анасы), немесе Киелі Вартан шіркеуі деп аталатын, төмен қарай бағытталған баспалдақ алдында орналасқан.
On the left hand is the little hill of Golgotha where the Lord was crucified. About a stone's throw from thence is a vault [crypta] wherein his body was laid, and rose again on the third day. There, at present, by the command of the Emperor Constantine, has been built a basilica; that is to say, a church of wondrous beauty. In Nazénie Garibian de Vartavan's doctoral thesis, now published as La Jérusalem Nouvelle et les premiers sanctuaires chrétiens de l'Arménie. Méthode pour l'étude de l'église comme temple de Dieu, she concluded, through multiple arguments (mainly theological and archaeological), that the true site of Golgotha was precisely at the vertical of the now buried Constantinian basilica's altar and away from where the traditional rock of Golgotha is situated. The plans published in the book indicate the location of the Golgotha within a precision of less than two meters, below the circular passage situated a metre away from where the bloodstained shirt of Christ was traditionally recovered and immediately before the stairs leading down to St. Helena's Chapel (the above mentioned mother of Emperor Constantine), alternatively called St. Vartan's Chapel.
Афродитаға арналған ғибадатхана
Елена анықталғанға дейін бұл орын Афродитаға арналған ғибадатхана болған. Константиннің құрылысы бұрынғы ғибадатхана аумағының көп бөлігін алып жатты, ал Ротонда мен монастырь (12 ғасырдан кейін қазіргі Католикон мен Кальвария шіркеуімен алмастырылды) ғибадатхана ғимаратымен шамамен бірдей орналасқан; Константиннің қалған бөлігіне салынған базилика шіркеуі 11 ғасырдың басында қиратылып, қайта жаңартылмады. Христиандық дәстүр бойынша, бұл жер бастапқыда христиандық қасиетті орын болған, бірақ Адриан осы христиандық орындарды қасақана көміп, үстіне өзінің ғибадатханасын салған, себебі ол христиандыққа деген жек көрушілікке ие болған. Шамамен 160 жылы, Адрианның ғибадатханасы салынғалы 30 жыл өткен соң, христиандар оны Голгофа орнымен байланыстырғандығына куәліктер бар; аймақтағы ықпалды 2 ғасырдың ортасындағы епископ Сардистің Мелитосы бұл орынды "көшенің ортасында, қаланың ортасында" деп сипаттаған, бұл сипаттама Адрианның ғибадатханасының 2 ғасырдың ортасындағы қаладағы орнымен сәйкес келеді. Римдіктер әдетте қалаларды Гипподамия желілік жоспары бойынша салды – солтүстік-оңтүстік бағыттағы маңызды жол, Кардо (қазіргі Сук Хан эз-Зейт) және шығыс-батыс бағыттағы маңызды жол, Декуман Максимус (қазіргі Виа Долороза). Форум әдетте осы екі жолдың қиылысында орналасқан, ал негізгі ғибадатханалар оған жақын салынған. Адрианның түркі діндік ғибадатханаға айналдырған тағы бір танымал қасиетті орын – Бефезда тобы, оны Жоханның Ізгі хабарының бесінші тарауында айтуы мүмкін, және оның үстіне Асклепий мен Серапис ғибадатханасы салынған. Афродита ғибадатханасының орналасуы, Колонияның жалпы орналасу ережелеріне сәйкес, кездейсоқ болуы мүмкін, бірақ Адриан Иерусалимдегі басқа қасиетті орындардың үстіне түркі діндік ғибадатханалар салғаны белгілі, бұл жалпы "романизациялау" саясатының бір бөлігі болды. Қасиетті қабір шіркеуінің астында жүргізілген археологиялық қазбалар Афродита ғибадатханасы әлі бар болған кезеңде салынған христиан паломниктерінің граффитилерін ашты, олар кеме бейнесін (ерте христиан символы) және "DOMINVS IVIMVS" деген жазуды, яғни "Тәңір, біз келдік" деген мағынаны білдіреді, бұл Сардистің Мелитосының алғашқы христиандар Голгофаны Адриан қаласының ортасында деп есептегенін растауға мүмкіндік береді, емес сыртында.
Қатты бет
1973-1978 жылдардағы қайта жаңарту жұмыстары және Қасиетті қабір шіркеуінің ішінде, сондай-ақ жақын орналасқан Муристанның астында жүргізілген қазба жұмыстары барысында, бұл аймақтың бастапқыда ақ Meleke әктасы алынған карьер болғаны анықталды. Карьердің солтүстік-шығысындағы сақталған бөліктері қазір Әйгерінің шіркеуінен (рұқсат алу арқылы) қол жетімді. Шіркеу ішінде 7 метр ұзындығы, 3 метр ені және 4,8 метр биіктігі бар жартас орналасқан.
1986 жылы өнер тарихшысы Джордж Лавас және сәулетші Тео Митропулос Голгофа капелласының еденін жөндеу кезінде жартаста диаметрі белгілі бір мөлшердегі дөңгелек ойық табылды, ол бір жағынан ашық қалған (Лавас бұл ашық жақты жөндеу жұмыстары кезінде болған кездейсоқ зақымға байланысты дейді). Ойықтың жасалған мерзімі нақты емес, ол Адрианның Афродита ғибадатханасының кезіне қатысты болуы мүмкін. Лавас бұл орынның денені шегелеуге арналған жер болуы мүмкін деп болжады, себебі ол биіктігі белгілі бір шамада ағаш діңгекті ұстап тұруға жеткілікті мықты. Сол қайта жаңарту жұмыстары барысында жартастың бетінде Адам шіркеуіне дейін созылатын жарық табылды, бұл туралы ұсынысты Иероним де жасаған. Кейбір археологтар Адриан пайдаланғанға дейін бұл жартастың нефеш – яһудилердің жерлеу ескерткіші, стелаға балама болғанын айтады.
Константиннің шіркеуіне паломшылық
"Бурдигаленс маршруты" кітабында 333 жылы Голгофа туралы былай делінген: "Сол жақта Иеміз айқышталған Голгофа төбесі орналасқан. Одан бір тас лақтыру қашықтықта Оның денесі қойылған қабір бар, және үшінші күні Ол тірілді. Қазіргі уақытта император Константиннің бұйрығымен базилика, яғни керемет сұлулыққа толы шіркеу салынды". Ерте шіркеудің көрнекті теологы және Константиннің құрылысының бастапқы күндерін куәгер болған Иерусалимдік Кирилл Голгофа туралы сегіз бөлек жерде айтқан, кейде ол және оның тыңдаушылары жиналған шіркеуге жақын жерде: "Голгофа, қасиетті төбе, біздің үстімізде тұр және көзімізбен куә болып тұр: Киелі қабір куәлік етеді, және осы күнге дейін сол жерде жатқан тас". 383 жылы саяхатшы Егерия (Егеря) жиі былай баяндаған: "Константиннің Голгофада салған шіркеуі". Сондай-ақ, 440 жылы Лиондық Евхерий Фаустус деген аралдық пресвитерге былай деп жазған: "Голгофа Анастасис пен Мартирийдің арасында, Иеміздің азап шеккен жерінде орналасқан, онда әлі де Иеміздің айқышын көтерген тас көзге көрінеді". 530 жылы "Иерусалим туралы қысқаша хабарлама" былай деп баяндады: "Одан (базиликаның ортасынан) үлкен ауласы бар Голгофаға кіресіз. Міне, осы жерде Иеміз айқышталды. Осы төбенің айналасында күміс қоршаулар бар". (Сондай-ақ, Евсевийдің 338 жылғы жазбаларын қараңыз).
Гордонның жорығы
1842 жылы Дрезден қаласынан шыққан теолог және Киелі кітап зерттеушісі Отто Тениус Дамаск қақпасының солтүстігіндегі тасты төбешікті Киелі кітаптағы Голгофа деп алғаш ұсынды. Ол Эдвард Робинсонның зерттеулеріне көп сүйенді. Жақын жерде бүгінде «Бақ қабірі» деп аталатын ежелгі, тасқа қазылған қабір бар, Гордон оны Исаның қабірі деп санайды. Бақ қабірінде бірнеше ежелгі жерлеу орындары бар, бірақ археолог Габриэль Баркай бұл қабірдің б.з.б. 7 ғасырға дейін соққандығын және бірінші ғасырға қарай тасталып қалған болуы мүмкін екенін айтады. Евсевий Голгофаның өз заманында (4 ғасырда) Сион тауының солтүстігінде көрсетілгенін хабарлайды. Сион тауы бұрын ғибадатхана тауының өзін білдірген болса, бірінші ғасырдағы тарихшы Иосиф Флавий, Иерусалимнің римдіктермен қирауына дейінгі қаланың жай-күйін білген, Сион тауын Батыс төбе (қазіргі Сион тауы) деп атады. Осылайша, Евсевийдің пікірі екі орынның қайсысын дұрыс екеніне қосымша аргумент бермейді.