Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Полоцк (Полоцк) немесе Полацк – Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Ол Двина өзенінің жағасында орналасқан және Полоцк ауданының әкімшілік орталығы болып табылады. Полоцк қаласын Полоцк әуежайы мен Боровицы әуе базасы қамтамасыз етеді. 2024 жылғы мәлімет бойынша, халқы 79 579 адамды құрайды.
Polotsk (Полоцк) or Polatsk is a town in Vitebsk Region, Belarus. It is situated on the Dvina River and serves as the administrative center of Polotsk District. Polotsk is served by Polotsk Airport and Borovitsy air base. As of 2024, it has a population of 79,579.
Тарих
Полоцк – шығыс славян тайпаларының ең ерте кездескен қалаларының бірі. «Повесть временных лет» жылнамасында Полоцк 862 жылы Муром және Белозерск қалаларымен бірге (Полотескъ, /poloteskŭ/) аталады. Дегенмен, Беларусь Ұлттық ғылым академиясының Тарих институтының археологиялық экспедициясы Полоцк IX ғасырдың бірінші жартысында болғанын көрсетеді. Полоцк князьдігінің алғашқы белгілі билеушісі – Рогволод (945–978 жылдары билік еткен). Оның екі ұлы мен Рогнеда есімді қызы болған. Рогволод Рогнеданы Киев князі Ярополкқа әйел ретінде беруге уәде берген. Бірақ Ярополк келгенге дейін оның інісі Владимир Полоцкке шабуыл жасады. Ол Рогволодты, оның әйелін және ұлдарын өлтіріп, Рогнедаға үйленді. Владимир мен Рогнеданың бес баласы болды, олардың үлкені Изяслав Полоцк князі болды (989–1001 жылдары билік етті). 10–12 ғасырларда Полоцк княздігі қазіргі Беларусь аумағындағы ең күшті билік орталығына айналды, оңтүстіктегі Туров княздігі одан аз рөл атқарды. Ол Киев Русының басқа орталықтарына қатысты тәуелсіздігін бірнеше рет жариялады, саяси астана, епископтық орын және батыстағы Балтық тайпаларының вассалдық жерлерін бақылап отырды. Оның ең қуатты билеушісі – 1044–1101 жылдары билік еткен Полоцк князі Всеслав. Всеславтың ұлы Борис тапсырысымен жасалған 12 ғасырлық жазуды бүгінге дейін Киелі София соборының жанындағы үлкен тасқа жазылған күйінде көруге болады. Моңғол шапқыншылығы кезінде Полоцк Алтын Ордаға алым-салық төлеуден және басып алынудан құтылды. Бірақ 1240 жылы ол Литва князьдерінің бағынышына өтті. Литваның Ұлы князі Витень 1307 жылы қалаға әскери күшпен ие болды, осылайша 1250 жылдардан бастау алған литвалық княздердің процесін аяқтады. Бұл Литва Ұлы Княздығының құрамына енген алғашқы қала болды. 1498 жылы Магдебург құқығы қабылданды. Полоцк 1772 жылға дейін Польша-Литва одағының Полоцк воеводтығының астанасы болды. 1563 жылы Иван Грозныйдың әскері басып алғаннан кейін, 15 жылдан соң ол Ұлы Литва княздығына қайтарылды. 1654 жылдың 17 маусымында ол қайтадан Ресейдің қолына түсті, бірақ 1660 жылдың 30 қазанында Польша-Литва соғысы (1654–1667) кезінде Польша-Литва қайтадан иеленді. 1772 жылы Ресей Польша-Литва одағының бірінші бөлісінің аясында Полоцкты (содан кейін Полоцк) басып алды. Ресей императрицасы Екатерина II Иезуиттер орденінің Папа Римнің таратылуын (1773–1814) мойындамағандықтан, бұл жердегі иезуиттердің филиалдары таратылмады, ал Полоцк 1780 жылы ашылған жаңадан кірушілер мектебімен және Еуропаның басқа бөліктерінен бағалы кітаптар мен ғылыми жинақтар әкелген көрнекті иезуиттердің келуімен орденнің еуропалық орталығына айналды. Иезуиттер пасторлық жұмыстарын жалғастырып, Полоцктегі Иезуит колледжін (1580 жылы Польша королі Стефан Баторийдің жарлығымен ашылған, алғашқы ректоры – иезуит Петр Скарга (1536–1612)) Полоцк академиясына (1812–1820) айналдырды. Академияда үш факультет (теология, тілдер және гуманитарлық ғылымдар), төрт кітапхана, баспахана, кітап дүкені, үш сахнасы бар театр, ғылым мұражайы, өнер галереясы және ғылыми-әдеби журнал, сондай-ақ медициналық көмек орталығы болды. Мектеп сонымен қатар Петербургтегі колледжге, Саратовқа миссионерлік сапарларға және Кантонға экспедицияға демеушілік жасады. Француздардың Ресейге басып кіруі кезінде ауданда екі шайқас болды: бірінші Полоцк шайқасы (1812 жылдың тамызы) және екінші Полоцк шайқасы (1812 жылдың қазаны). 1820 жылы орыс православие шіркеуінің қысымымен Ресей императоры Александр I иезуиттерді жер аударып, Полоцк академиясын жапты, онда 700 студент оқыды. Ресей билігі Академияның 40 000–60 000 томдық кітапханасын да таратып жіберді, бұл 16–18 ғасырлардағы кітаптардың ең бай жинағы болды. Кітаптар Санкт-Петербургке, Киевке және басқа қалаларға жіберілді, ал 4000 том (басқа жабық иезуит мектептерінен алынған кітаптармен бірге) Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің ғылыми кітапханасына қосылды. Полоцк 1918 жылдың 25 ақпаны мен 1918 жылдың 21 қарашасы аралығында Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия империясы, 1919 жылдың 22 қыркүйегі мен 1920 жылдың 14 мамыры аралығында Польша-Кеңес соғысы кезінде Польша, және 1941 жылдың 16 шілдесі мен 1944 жылдың 4 шілдесі аралығында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның басып алуына ұшырады. 1944 жылдың тамызында Полоцк пен оның айналасындағы 18 000 шаршы километр аумақты (400 000 халқы бар) Белоруссия КСР-інен Ресей КСР-іне беру туралы мәселе көтерілді, бірақ Иосиф Сталин, Пантелеимон Пономаренконың көндіргенімен, дайын құжаттарды мақұлдаудан бас тартты, содан кейін Полоцк 1944 жылдың 20 қыркүйегінен 1954 жылдың 8 қаңтарына дейін Полоцк облысының орталығы болды. Витебск және Молодечно облыстарын біріктіру нәтижесінде Полоцк бұрынғы облыстың құрамына кірді.
Polotsk is one of the earliest mentioned cities of the Eastern Slavs. The Primary Chronicle mentioned Polotsk in the year 862 (as Полотескъ, /poloteskŭ/), together with Murom and Belozersk. However, an archaeological expedition from the Institute of History of the National Academy of Sciences of Belarus suggests that Polotsk existed in the first half of the 9th century. The first known prince of Polotsk was Rogvolod (ruled 945–978). He had two sons and a daughter named Rogneda. Rogvolod promised Rogneda to the prince of Kiev, Yaropolk, as a wife. But Yaropolk's brother, Vladimir, had attacked Polotsk before Yaropolk came. He killed Rogvolod, his wife and sons, and married Rogneda. Vladimir and Rogneda had five children and the eldest of them, Izyaslav, became Prince of Polotsk (ruled 989–1001). Between the 10th and 12th centuries, the Principality of Polotsk emerged as the dominant center of power in what is now Belarusian territory, with a lesser role played by the Principality of Turov to the south. It repeatedly asserted its sovereignty in relation to other centers of Kievan Rus', becoming a political capital, the episcopal see and the controller of vassal territories among Balts in the west. Its most powerful ruler was Prince Vseslav of Polotsk, who reigned from 1044 to 1101. A 12th century inscription commissioned by Vseslav's son Boris may still be seen on a huge boulder installed near St. Sophia Cathedral. During the Mongol invasion, Polotsk avoided being invaded or paying tribute to the Golden Horde. But in 1240, it became a vassal of the Lithuanian princes. The Grand Duke of Lithuania Vytenis annexed the city by military force in 1307, completing the process which the Lithuanian princes had begun in the 1250s. It was the earliest to be so incorporated into the Grand Duchy of Lithuania. Magdeburg law was adopted in 1498. Polotsk functioned as a capital of the Połock Voivodship of the Polish–Lithuanian Commonwealth until 1772. Captured by the Russian army of Ivan the Terrible in 1563, it was returned to the Grand Duchy of Lithuania just 15 years later. It was again captured by Russia on 17 June 1654, but recaptured by Poland–Lithuania on 30 October 1660 during the Russo Polish War (1654–67). In 1772, Russia seized Polotsk (then Połock) as part of the First Partition of the Polish–Lithuanian Commonwealth. Since the Russian Empress Catherine II did not acknowledge the Papal suppression of the Society of Jesus (1773–1814), the Jesuit branches in these lands were not disbanded, and Połock became the European centre of the Order, with a novitiate opening in 1780, and with the arrival of distinguished Jesuits from other parts of Europe who brought with them valuable books and scientific collections. Jesuits continued their pastoral work and upgraded the Jesuit College in Polotsk (opened in 1580 by decree of the Polish king Stefan Batory, with the Jesuit Piotr Skarga (1536–1612) as its first rector) into the Połock Academy (1812–1820), with three faculties (Theology, Languages and Liberal Arts), four libraries, a printing house, a bookshop, a theatre with 3 stages, a science museum, an art gallery and a scientific and literary periodical, and a medical care centre. The school was also the patron of the college in Petersburg, the mission to Saratov and an expedition to Canton. During the French invasion of Russia the district saw two battles, the First Battle of Polotsk (August 1812) and the Second Battle of Polotsk (October 1812). In 1820, pressure from the Russian Orthodox Church influenced the Russian Emperor Alexander I to exile the Jesuits and to close the Polock Academy, there were 700 students studying there. The Russian authorities also broke up the Academy's library of 40,000–60,000 volumes, the richest collection of 16th to 18th century books — the books went to St. Petersburg, Kiev and other cities, 4000 volumes (along with books from other closed Jesuit schools) going to the St. Petersburg State University Scientific Library. Polotsk came under occupation by the German Empire between 25 February 1918 and 21 November 1918 during World War I, by Poland between 22 September 1919 and 14 May 1920 in the Polish–Soviet War. and by Nazi Germany between 16 July 1941 and 4 July 1944 during World War II. In August 1944, there were serious considerations to transfer Polotsk and its surrounding areas (18,000 square kilometers) with ~400,000 people from the Byelorussian SSR to the Russian SFSR, however Joseph Stalin, persuaded by Panteleimon Ponomarenko, eventually rejected to approve the already prepared transferring documents and subsequently Polotsk functioned as the center of Polotsk Region between 20 September 1944 and 8 January 1954. A reorganisation of the area between Vitebsk and Molodechno Regions left Polotsk part of the former.
Мәдени мұра
Қаладағы Киелі София соборы (1044–1066) Новгород пен Киевтегі сол аттас шіркеулермен бәсекелесіп, Полоцк халқының тәуелсіздікке ұмтылысының символы болды. Бұл атау Константинопольдегі түпкілікті Агиа Софияға сілтеме жасайды, соның арқасында императорлық бедел, билік және тәуелсіздік туралы мәлімдеме жасалады. Собор Ресейдің Петр I әскерлері тарапынан қиратылған. Сондықтан, қазіргі барокко стиліндегі ғимаратты Иоганн Кристоф Глаубиц салған, ол 18-ғасырдың ортасына жатады. 12-ғасырдың нағыз архитектурасының бір бөлігі (әсіресе, Преображение шіркеуі) Әйелі Евфросиния монастырында сақталған, онда 1893–1899 жылдары Владимир Коршиков жобалап салған нео-византиялық собор да бар. Орта ғасырлық кезеңнің мәдени жетістіктеріне Евфросиния Полоцкаяның (1120–1173) еңбектері кіреді, ол монастырьлер салған, кітаптар көшірген, сауат ашуды қолдаған және өнерді демеушілік еткен (соның ішінде жергілікті шебер Лазарь Бошаның әйгілі «Әйелі Евфросинияның айқасы», ол ұлттық символ және Екінші дүниежүзілік соғыста жоғалған құнды мүлік), сондай-ақ епископ Кирилл Туровтың (1130–1182) шебер, түпнұсқалық шіркеу славян тіліндегі уағыздары мен жазбалары. Бірінші белорус баспагері Франциск Скарина шамамен 1490 жылы Полоцк қаласында дүниеге келген. Ол 1517 жылы ежелгі белорус тілінде (шығыс славян тілінде) Библияны басып шығарған алғашқы адам ретінде танымал, бұл Иоганн Гутенбергтің алғашқы басылған кітабынан кейін бірнеше онжылдық өткен соң және алғашқы чех Библиясынан (1506 ж.) кейін бірнеше жыл өткен соң болды. 2003 жылдың қыркүйегінде Полоцк қаласында «Беларусь сауаттылығы күндері» 10-шы рет тойланғанда, қала әкімдігі бірегей кириллица әрпі Ў-ға ескерткіш орнатты, ол ешбір славян тілінде қолданылмайды. Ескерткіш туралы бастапқы идеяны белорус каллиграфиясының профессоры Павел Семченко ұсынған, ол көп жылдар бойы кириллица жазуларын зерттеген.
The city's Saint Sophia Cathedral (1044–1066) was a symbol of the independent mindedness of Polotsk, rivaling churches of the same name in Novgorod and Kyiv. The name referred to the original Hagia Sophia in Constantinople, and thus claims imperial prestige, authority and sovereignty. The cathedral had been ruined by the troops of Peter I of Russia. Hence the present baroque building by Johann Christoph Glaubitz dates from the mid 18th century. Some genuine 12th century architecture (notably Transfiguration Church) survives in the Convent of Saint Euphrosyne, which also features a neo Byzantine cathedral, designed and built in 1893—1899 by Vladimir Korshikov. Cultural achievements of the medieval period include the work of the nun Euphrosyne of Polotsk (1120–1173), who built monasteries, transcribed books, promoted literacy and sponsored art (including local artisan Lazarus Bohsha's famous "Cross of Saint Euphrosyne," a national symbol and treasure lost during World War II), and the prolific, original Church Slavonic sermons and writings of Bishop Cyril of Turaw (1130–1182). The first Belarusian printer, Francysk Skaryna, was born in Polotsk around 1490. He is famous for being the first to print the Bible in the Old Belarusian language (East Slavic language) in 1517, several decades after the first ever printed book by Johann Gutenberg and just several years after the first Czech Bible (1506). In September 2003, as "Days of Belarusian Literacy" were celebrated for the 10th time in Polotsk, city authorities dedicated a monument to honor the unique Cyrillic Belarusian letter Ў, which is not used in any other Slavic language. The original idea for the monument came from the Belarusian calligraphy professor Paval Siemchanka, who has been studying Cyrillic scripts for many years.
Спорт
Қала Беларусь банди ұлттық құрамасына ойыншылар тәрбиеледі. 2011 жылдың қазан айында команда мұз үстіндегі Ресей кубогына қатысуды жоспарлаған, бірақ соңында қатыспады.
The city has produced players for the Belarus national bandy team. In October 2011, the team planned to participate in the Russian Cup in rink bandy, but did not after all.