Кіріспе

Полоцк (Полоцк) немесе Полацк – Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Ол Двина өзенінің жағасында орналасқан және Полоцк ауданының әкімшілік орталығы болып табылады. Полоцк қаласын Полоцк әуежайы мен Боровицы әуе базасы қамтамасыз етеді. 2024 жылғы мәлімет бойынша, халқы 79 579 адамды құрайды.

Тарих

Полоцк – шығыс славян тайпаларының ең ерте кездескен қалаларының бірі. «Повесть временных лет» жылнамасында Полоцк 862 жылы Муром және Белозерск қалаларымен бірге (Полотескъ, /poloteskŭ/) аталады. Дегенмен, Беларусь Ұлттық ғылым академиясының Тарих институтының археологиялық экспедициясы Полоцк IX ғасырдың бірінші жартысында болғанын көрсетеді. Полоцк князьдігінің алғашқы белгілі билеушісі – Рогволод (945–978 жылдары билік еткен). Оның екі ұлы мен Рогнеда есімді қызы болған. Рогволод Рогнеданы Киев князі Ярополкқа әйел ретінде беруге уәде берген. Бірақ Ярополк келгенге дейін оның інісі Владимир Полоцкке шабуыл жасады. Ол Рогволодты, оның әйелін және ұлдарын өлтіріп, Рогнедаға үйленді. Владимир мен Рогнеданың бес баласы болды, олардың үлкені Изяслав Полоцк князі болды (989–1001 жылдары билік етті). 10–12 ғасырларда Полоцк княздігі қазіргі Беларусь аумағындағы ең күшті билік орталығына айналды, оңтүстіктегі Туров княздігі одан аз рөл атқарды. Ол Киев Русының басқа орталықтарына қатысты тәуелсіздігін бірнеше рет жариялады, саяси астана, епископтық орын және батыстағы Балтық тайпаларының вассалдық жерлерін бақылап отырды. Оның ең қуатты билеушісі – 1044–1101 жылдары билік еткен Полоцк князі Всеслав. Всеславтың ұлы Борис тапсырысымен жасалған 12 ғасырлық жазуды бүгінге дейін Киелі София соборының жанындағы үлкен тасқа жазылған күйінде көруге болады. Моңғол шапқыншылығы кезінде Полоцк Алтын Ордаға алым-салық төлеуден және басып алынудан құтылды. Бірақ 1240 жылы ол Литва князьдерінің бағынышына өтті. Литваның Ұлы князі Витень 1307 жылы қалаға әскери күшпен ие болды, осылайша 1250 жылдардан бастау алған литвалық княздердің процесін аяқтады. Бұл Литва Ұлы Княздығының құрамына енген алғашқы қала болды. 1498 жылы Магдебург құқығы қабылданды. Полоцк 1772 жылға дейін Польша-Литва одағының Полоцк воеводтығының астанасы болды. 1563 жылы Иван Грозныйдың әскері басып алғаннан кейін, 15 жылдан соң ол Ұлы Литва княздығына қайтарылды. 1654 жылдың 17 маусымында ол қайтадан Ресейдің қолына түсті, бірақ 1660 жылдың 30 қазанында Польша-Литва соғысы (1654–1667) кезінде Польша-Литва қайтадан иеленді. 1772 жылы Ресей Польша-Литва одағының бірінші бөлісінің аясында Полоцкты (содан кейін Полоцк) басып алды. Ресей императрицасы Екатерина II Иезуиттер орденінің Папа Римнің таратылуын (1773–1814) мойындамағандықтан, бұл жердегі иезуиттердің филиалдары таратылмады, ал Полоцк 1780 жылы ашылған жаңадан кірушілер мектебімен және Еуропаның басқа бөліктерінен бағалы кітаптар мен ғылыми жинақтар әкелген көрнекті иезуиттердің келуімен орденнің еуропалық орталығына айналды. Иезуиттер пасторлық жұмыстарын жалғастырып, Полоцктегі Иезуит колледжін (1580 жылы Польша королі Стефан Баторийдің жарлығымен ашылған, алғашқы ректоры – иезуит Петр Скарга (1536–1612)) Полоцк академиясына (1812–1820) айналдырды. Академияда үш факультет (теология, тілдер және гуманитарлық ғылымдар), төрт кітапхана, баспахана, кітап дүкені, үш сахнасы бар театр, ғылым мұражайы, өнер галереясы және ғылыми-әдеби журнал, сондай-ақ медициналық көмек орталығы болды. Мектеп сонымен қатар Петербургтегі колледжге, Саратовқа миссионерлік сапарларға және Кантонға экспедицияға демеушілік жасады. Француздардың Ресейге басып кіруі кезінде ауданда екі шайқас болды: бірінші Полоцк шайқасы (1812 жылдың тамызы) және екінші Полоцк шайқасы (1812 жылдың қазаны). 1820 жылы орыс православие шіркеуінің қысымымен Ресей императоры Александр I иезуиттерді жер аударып, Полоцк академиясын жапты, онда 700 студент оқыды. Ресей билігі Академияның 40 000–60 000 томдық кітапханасын да таратып жіберді, бұл 16–18 ғасырлардағы кітаптардың ең бай жинағы болды. Кітаптар Санкт-Петербургке, Киевке және басқа қалаларға жіберілді, ал 4000 том (басқа жабық иезуит мектептерінен алынған кітаптармен бірге) Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің ғылыми кітапханасына қосылды. Полоцк 1918 жылдың 25 ақпаны мен 1918 жылдың 21 қарашасы аралығында Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия империясы, 1919 жылдың 22 қыркүйегі мен 1920 жылдың 14 мамыры аралығында Польша-Кеңес соғысы кезінде Польша, және 1941 жылдың 16 шілдесі мен 1944 жылдың 4 шілдесі аралығында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның басып алуына ұшырады. 1944 жылдың тамызында Полоцк пен оның айналасындағы 18 000 шаршы километр аумақты (400 000 халқы бар) Белоруссия КСР-інен Ресей КСР-іне беру туралы мәселе көтерілді, бірақ Иосиф Сталин, Пантелеимон Пономаренконың көндіргенімен, дайын құжаттарды мақұлдаудан бас тартты, содан кейін Полоцк 1944 жылдың 20 қыркүйегінен 1954 жылдың 8 қаңтарына дейін Полоцк облысының орталығы болды. Витебск және Молодечно облыстарын біріктіру нәтижесінде Полоцк бұрынғы облыстың құрамына кірді.

Мәдени мұра

Қаладағы Киелі София соборы (1044–1066) Новгород пен Киевтегі сол аттас шіркеулермен бәсекелесіп, Полоцк халқының тәуелсіздікке ұмтылысының символы болды. Бұл атау Константинопольдегі түпкілікті Агиа Софияға сілтеме жасайды, соның арқасында императорлық бедел, билік және тәуелсіздік туралы мәлімдеме жасалады. Собор Ресейдің Петр I әскерлері тарапынан қиратылған. Сондықтан, қазіргі барокко стиліндегі ғимаратты Иоганн Кристоф Глаубиц салған, ол 18-ғасырдың ортасына жатады. 12-ғасырдың нағыз архитектурасының бір бөлігі (әсіресе, Преображение шіркеуі) Әйелі Евфросиния монастырында сақталған, онда 1893–1899 жылдары Владимир Коршиков жобалап салған нео-византиялық собор да бар. Орта ғасырлық кезеңнің мәдени жетістіктеріне Евфросиния Полоцкаяның (1120–1173) еңбектері кіреді, ол монастырьлер салған, кітаптар көшірген, сауат ашуды қолдаған және өнерді демеушілік еткен (соның ішінде жергілікті шебер Лазарь Бошаның әйгілі «Әйелі Евфросинияның айқасы», ол ұлттық символ және Екінші дүниежүзілік соғыста жоғалған құнды мүлік), сондай-ақ епископ Кирилл Туровтың (1130–1182) шебер, түпнұсқалық шіркеу славян тіліндегі уағыздары мен жазбалары. Бірінші белорус баспагері Франциск Скарина шамамен 1490 жылы Полоцк қаласында дүниеге келген. Ол 1517 жылы ежелгі белорус тілінде (шығыс славян тілінде) Библияны басып шығарған алғашқы адам ретінде танымал, бұл Иоганн Гутенбергтің алғашқы басылған кітабынан кейін бірнеше онжылдық өткен соң және алғашқы чех Библиясынан (1506 ж.) кейін бірнеше жыл өткен соң болды. 2003 жылдың қыркүйегінде Полоцк қаласында «Беларусь сауаттылығы күндері» 10-шы рет тойланғанда, қала әкімдігі бірегей кириллица әрпі Ў-ға ескерткіш орнатты, ол ешбір славян тілінде қолданылмайды. Ескерткіш туралы бастапқы идеяны белорус каллиграфиясының профессоры Павел Семченко ұсынған, ол көп жылдар бойы кириллица жазуларын зерттеген.

Спорт

Қала Беларусь банди ұлттық құрамасына ойыншылар тәрбиеледі. 2011 жылдың қазан айында команда мұз үстіндегі Ресей кубогына қатысуды жоспарлаған, бірақ соңында қатыспады.