Кіріспе

Барьерлік контрацепцияның түрі – контрацептивті құрылғы.

Жатыр мойны қалпағы – бұл барьерлік контрацепцияның бір түрі. Жатыр мойны қалпағы жатыр мойнына кигізіледі және жатырдың сыртқы тесігі арқылы, осы тесік ос деп аталатын сперматозоидтардың жатырға өтуіне тосқауыл қояды.

Терминология

Жатыр мойнына кигізілетін қалпақ термині бірнеше кедергілі контрацептивтерді, оның ішінде Prentif, Dumas, Vimule және Oves құрылғыларын атау үшін қолданылған. АҚШ-та Prentif бірнеше онжылдық бойы қолжетімді болған жалғыз бренд болды (Prentif 2005 жылы АҚШ нарығынан алынып тасталды). Lea's Shield – 2008 жылдан бастап өндірілімі тоқтатылған жатыр мойны кедергісі құрылғысы. Кейбір дереккөздер FemCap және Lea's Shield үшін жатыр мойны қалпағы терминін қолданады. Басқа дереккөздер FemCap-ты жатыр мойны қалпағының бір түрі деп есептейді, бірақ Lea's Shield-ті жеке құрылғы ретінде жіктейді. 1920 жылдары жатыр мойны қалпақтары (сондай-ақ диафрагмалар) көбінесе пессарий деп аталды. Жатыр мойны қалпақтары немесе ұрықтануға көмектесетін қалпақтар сонымен қатар сүексіздікпен күресетін адамдарға көмектесу үшін қолданылатын көмекші репродуктивті технологияның бір түрі ретінде әзірленген.

Медициналық қолдану

Жатыр мойны қалпақтарының тиімділігін, көптеген басқа контрацепция түрлері сияқты, екі жолмен бағалауға болады: әдіс тиімділігі және нақты тиімділік. Әдіс тиімділігі – әдісті дұрыс және тұрақты қолданатын, жүкті болмаған жұптардың пайыздық үлесі. Нақты тиімділік – әдісті тууды бақылаудың жалғыз құралы ретінде пайдалануға ниеттенген және жүкті болмаған жұптардың пайыздық үлесі; бұл әдісті кейде дұрыс қолданбаған немесе кейде мүлдем қолданбаған жұптарды да қамтиды. Статистика әдетте қолданылғанның бірінші жылы үшін көрсетіледі. Тиімділік деңгейін есептеу үшін көбінесе Перл индексі қолданылады, бірақ кейбір зерттеулер азайту кестелерін пайдаланады. «Контрацептивтік Технология» баяндамасы бойынша, Prentif жатыр мойны қалпағының спермицидпен бірге қолданылуының сәтсіздік деңгейі бала тумаған әйелдер үшін жылына 9%, ал бала туған әйелдер үшін жылына 26%-ға жетеді. Oves қалпағы мен FemCap-тың тиімділігі туралы деректер шектеулі. Oves өндірушісі 17 пайдаланушыны қамтыған шағын зерттеуге сілтеме жасайды. FemCap веб-сайтында FemCap-тың қазіргі нұсқасы туралы ешқандай дерек жоқ, бірақ FDA мақұлдамаған ескі нұсқасы туралы мәліметтер келтірілген.

Басқа кедергілік әдістермен салыстырғанда

1920 жылдары Мари Стопес жатыр мойны қалпағын қол жетімді ең жақсы контрацепция әдісі деп санады. Барьерлік әдістердің ішінде ол пенис пен кіндік арасындағы тосқауылдың ең аз болуын қамтамасыз етеді, нәтижесінде олардың арасында табиғи жақындық пайда болады. Fem Cap-тан басқа, ол кіндік қабырғасының барлық бөлігін ашық қалдырады, соның арқасында ер адамның сперма сұйықтығындағы гормондар мен басқа да заттар әйел организміне жақсы сіңеді. Презерватив мүлдем сіңіруге жол бермейді, ал диафрагма кіндік бетінің кішірек бөлігін ғана ашады. Дегенмен, презерватив жұқпалы аурулардың таралу қаупін айтарлықтай азайтады. Диафрагманы ауыртпастан орнатуға болады. Ол кіндікті созбайды және жыныстық қатынас кезінде ішкі бұлшық еттердің қозғалысына кедергі келтірмейді, себебі ол кіндіктің жоғары жағында орналасқан. Пенистің ұшы, қалыпқа және мөлшеріне байланысты, қалпаққа тиюі мүмкін. Стопес «голландиялық қалпақ» деп атаған нәрсе бүгінде «диафрагма» деп белгілі. Бұл тұжырымға қатысты толық келіспеушілік бар, себебі көптеген әйелдер осы бұлшықеттерді өз еркімен қалай басқаруды білмейді, сондай-ақ кейбір диафрагмалардың мөлшері кіндікті осылайша созбайды, әсіресе олар кішкентай болса. Жатыр мойны қалпағын жыныстық қатынастан бірнеше сағат бұрын орнатуға болады және әйелдің серігі мас болған жағдайда да тиімді пайдалануға болады. Стопес жатыр мойны қалпағын қолдайды және диафрагманы «жалпы қолдану үшін» «жақтырмайды».

Кіргізу және алып тастау

Алып тастау қиындықтарына қатысты шағымдар, енгізу қиындықтарынан көбірек. Сорғыш қақпақты бекітіп тұрғандықтан, оны қалай алып тастау керектігін білмесе, алып тастау қиын болуы мүмкін. Мари Стопес жазғандай, қақпақтың жиегінің астына саусақтың ұшын енгізіп, күшпен тартып алу керек. Мақсаты – қатты тарту алдында соруды босату. Егер саусақтары жеткіліксіз ұзын болса (немесе кіндік безі тым ұзын болса), диафрагмалар үшін арналған енгізгішті пайдалануға болады немесе осы жұмысты серігіңізбен бірге жасауға болады.

Иісі

Мойыншақ диафрагмадан ұзақ уақыт бойы киілуге мүмкіндік беретіндіктен, үш күн қатарынан кигеннен кейін иіс пайда болуы мүмкін.

Түрлері

20-шы ғасырдың соңы мен 21-ші ғасырдың басында бірнеше маркалы қалпақтар өндірілді. Оларды екі түрге бөлуге болады: қуыс жиекті қалпақтар және басқа қалпақтар. Қуыс жиекті қалпақтар жатыр мойнына жабысады, ал басқа қалпақтар жатыр мойнының айналасындағы қынап қабырғаларына жабысады. Дегенмен, FemCap (2008 жылдан кейін АҚШ-та сатылған жалғыз жатыр мойны қалпағы) екеуіне де жабысады. Қуыс жиекті қалпақтар – латекстен жасалған Prentif және бір реттік қолданысқа арналған силиконнан жасалған Oves. Prentif-тің төрт өлшемі бар: 22, 25, 28 және 31 мм. Oves-тің үш өлшемі бар: 26, 28 және 30 мм. Жатыр мойны қалпақтарының арасында бірегей болып, ол сору арқылы емес, беттік кернеу арқылы жатыр мойнына жабысады. Lea's Shield және FemCap-тың екеуінде де алып тастауға көмектесетін иілгіш элементтері бар. Oves тек ұрықтандыруға арналған қалпақ ретінде сатылады, ал контрацепциялық құрал ретінде емес. 2009 жылдың ақпанына дейін FemCap АҚШ-та қол жетімді жалғыз жатыр мойны қалпағы маркасы болды. Lea's Shield тек неміс бренді LEA contraceptivum ретінде ғана қол жетімді.

FemCap

2009 жылдан бастап FemCap АҚШ-та қолжетімді жалғыз бренд болып табылады. Жаңа FemCap пайдаланушылардың қабылдау зерттеуінде жақсы нәтиже көрсетпеді, бұл өзгерістер әйелдер мен олардың ер серіктестерінің жыныстық қатынастағы ауырсынуын немесе ыңғайсыздығын күшейтті және өзгерістер жалпы қолдануды жеңілдетпеді дегенді көрсетеді.

Спенсермен қапталған қақпақ

1920-жылдардағы қақпақтың сыртқы бетіне сірке суы сияқты сперматицидті ұстап тұру үшін тұрақты қоңырақ тігілген. Бірақ, осы қоңырақтың болуынан қақпақты шешіп тастаған соң оны тазалау қиын болды.

2 бөліктегі қалқа

1920 жылдардағы бұл қақпақ ("Миспа") жатыр мойнының төменгі жағын айналдыратын жекелеген сақинадан (шеңберден) тұрды және үнемі тағылатын. Қақпақ бөлігі (өзінің жеке сақинасы/шеңбері бар) қолдану үшін негізгі сақинаға бекітіледі. Оның кемшілігі, негізгі сақинадағы ойық (қақпақ бөлігіне жабысу үшін) оны алып тастамайынша толыққанды тазалауға мүмкіндік бермейтін.

Күмбездің биіктігі

Жатыр мойнының күмбезі төмен болуы мүмкін, күмбез бен жатыр мойны арасындағы ауа кеңістігі аз, немесе күмбез астында қоршалған жатыр мойнының үстінде көп ауа кеңістігі болуы мүмкін. Stopes келесі себептермен жоғары күмбезді түрді ұсынады: 1. Жоғары күмбезді қап жатырдан шығатын секрецияларды, мысалы, менструальді қан ағынын немесе оргазм нәтижесінде пайда болатын ағынды жинауға орын береді. 2. Жоғары күмбезді қаптың жатыр мойнына күшті қысым түсірілген кезде сырғып кету ықтималдығы аз деседі.

Қайырма

Стопс бойынша (1920 жылдары) олар өте иілгіш, жұмсақ резеңкеден жасалуы керек, ол бүктеліп немесе кеуіп қалмауы тиіс. 1920 жылдардағы қапшықтардың жиектері үш түрлі болды: қатты резеңке (о-сақина сияқты), ауа толтырылған резеңке немесе резеңкеге енгізілген серіппе. Стопс барлық резеңкеден жасалған қапшықты, қатты резеңке жиегімен қолдануды ұсынды. Сонымен қатар, пенис жиекке тию арқылы қапшықты сылып тастамауы үшін жиектің қимасының ең қолайлы пішіні қандай деген сұрақ туындайды. Стопс ұсынған Prorace сияқты кейбір қапшықтар кең, бірақ жұқа, жазық жиектеріне ие болды, сондықтан пенис тиген кезде жиек қазірдің өзінде тіреліп тұрған жатын мойнына (форникске) қарсы итерілуге бейімделді.

Ұсыныстар

1920 жылдары Стопс ұсынған, жоғары күмбезді, жұқа резеңкеден жасалған дөңгелек қаптамасы 1981 жылы Англияда Ламбертс тарапынан тәжірибе жүзінде қайта қолданылып, "тест қаптамасы" деп аталды. Ол алты түрлі өлшемде шықты және оның жеңіл салмағы жыныстық қатынас кезінде оны сезінуді азайтуға мүмкіндік берді. Бірақ ол көпке ұнаған жоқ. Кейбіреулер оны тым жұқа және оңай сынып қалуы мүмкін деп санады, алайда Стопс (1920 жылдары) осы дизайн үшін керісінше айтқан, сондай-ақ оны сынап көрген әйелдер денсаулығы орталығының директоры да осы пікірді қолдады.

Қосымша

Жатыр мойнына кигізілетін қалпақты пайдалануды қалайтын адамдарды медициналық қызметкер оларға жатыр мойны қалпағының немесе оның бір маркасының қолайлы екенін анықтау үшін тексеріп қарастырады. Егер қалпақ қолайлы деп табылса, қызметкер дұрыс өлшемді анықтайды. Қандай да бір мерзімді жүктілік болғаннан кейін, жүктілік түсіп кетсе, түсік тасталса немесе вагинальды жолмен босану немесе кесар тілімі арқылы жүктілік аяқталса да, пайдаланушы қайтадан өлшеніп, қалпақ таңдауы керек. Кейбір әйелдер үшін жатыр мойны қалпақтарының қолжетімді өлшемдері дұрыс келе бермейді. Сонымен қатар, жатырдың алға иілген әйелдерге қуыс жиекті қалпақтар ұсынылмайды. Сирек жағдайларда әйелдің қынабы ұзын, бірақ саусақтары қысқа болуы мүмкін, сондықтан ол қалпақты дұрыс орната алмайды. Жалпы, қалпақ алғысы келетін әйелдердің 80-85%-ы еш қиындықсыз оған ие болады. Қалпақтың жиегі қалпақты орнында ұстап тұру үшін жеткілікті сору күшін сақтау үшін қынапқа тығыз және тегіс енуі керек.

Ежелгі

Жүктіліктің алдын алу үшін жатыр мойнын жабу идеясы мыңдаған жылдар бұрын пайда болған. Әртүрлі мәдениеттер майланған қағаз конустар немесе лимонның жартысы сияқты жатыр мойны пішіндес құрылғыларды қолданған. Тағы басқалары бал немесе кедр шайырынан жасалған жабысқақ қоспаларды жатыр мойнының өткеліне жағу үшін қолданды. Жатыр мойны қақпағының қазіргі заманғы түсінігі – бұл кіндік канал қабырғаларына тығыз жабысатын, бейімделген құрылғы; ол соңғы бір ғасырда пайда болды.

19 ғасыр

1838 жылы неміс гинекологы Фридрих Уайльд өзінің кейбір науқастары үшін жатыр мойнының жеке резеңке қалыптарын жасап, алғашқы заманауи жатыр мойны қалпағын ойлап тапты. Бұл қалпақтардың қызмет ету мерзімі қысқа болған болуы мүмкін, себебі өңделмеген резеңке тез тозады. 1844 жылы Чарльз Гудйер патент алған резеңке вулканизациялау процесі, одан берік қалпақтар жасауға мүмкіндік берді. 1840 немесе 1860 жылдары АҚШ дәрігері Э. Б. Фут жатыр мойны қалпағын өзі ойлап тапқанын мәлімдеді, бірақ оның патенты құрылғының ұятты мақсаттарда қолданылуы мүмкін болғандықтан қабылданбады. Келесі бірнеше онжылдықтар бойы жатыр мойны қалпағы Батыс Еуропа мен Ұлыбританияда ең көп қолданылатын тосқауылдық контрацепция құралына айналды. АҚШ-та диафрагма жатыр мойны қалпағынан әрқашан танымал болғанымен, қалпақ та кеңінен қолданылды.

20 ғасыр

Көптеген үлгілер 19-шы ғасырдың соңында және 20-шы ғасырдың басында әртүрлі елдерде әзірленді. Вимуль қалпағы 1927 жылы қолжетімді болды. 1898 жылы жарияланған «Вимуль және компания» кітабында Вимуль қалпағы жарнамаланды. Prentif брендінің қалпағы 1930 жылдардың басында ұсынылды. Дюма қалпағы бастапқыда пластиктен жасалған, ал 1940 жылдары қолжетімді болды. Ұлыбританияның Lamberts (Dalston) Ltd компаниясы осы үш типті қалпақтарды өндірді. Басқа типтегі қалпақтардың сабақтары жатыр мойнында оларды бекіту үшін болды; кейбір сабақтары тікелей жатырға дейін созылды. Бұл сабақтық пессарийлер қазіргі заманғы ішкі жатыр құрылғыларының (ІЖҚ) алдағысы болды. Маргарет Сангер 1910 жылдары АҚШ-қа жатыр мойны қалпақтарын әкелді, бірақ кейін диафрагманы артық көріп, қалпақты ешқашан қабылдамады. Бұл оның Нидерландыға сапарынан әсер алған болуы мүмкін, онда диафрагма (сондай-ақ «Голланд қалпағы» деп белгілі) басым болды. Барлық кедергі әдістерін, әсіресе жатыр мойны кедергілерін қолдану 1960 жылдары біріктірілген оральды контрацепциялық таблеткалар мен ІЖҚ енгізілгеннен кейін күрт төмендеді. 1976 жылы АҚШ үкіметі Медициналық құрылғыларды реттеу туралы заңды қабылдады. Бұл заң медициналық құрылғыларды өндірушілердің барлығынан АҚШ Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасына (FDA) осы құрылғылардың қауіпсіздігі және тиімділігі туралы деректерді ұсынуды талап етті. Ламбертс (Далстон) Лтд., сол кездегі жалғыз өндіруші, бұл ақпаратты ұсынбады, және FDA Америка Құрама Штаттарында жатыр мойны қалпақтарын пайдалануға тыйым салды. Бірнеше жыл ішінде FDA Вимуль қалпағынан зерттеу мәртебесін алып тастады, себебі зерттеу оның қолданылуын вагинальды жарақаттармен байланыстырды. 1988 жылы 60 жастағы Prentif қалпағы FDA мақұлдауын алды. Феминистік қозғалыс Америка Құрама Штаттарында жатыр мойны қалпағын қайта енгізуде маңызды рөл атқарды. Бір мақалада FDA мақұлдау процесінің барлық кезеңдеріндегі оның қатысуын «бұрын-соңды болмаған» деп сипаттады. Бұл жаңа қызығушылық «Жатыр мойны қалпағының қайта жандануы» деп аталды.

Сапасы

1920 жылдары Англиядан хабарламалар келді, онда көптеген брендтерде "салмақты емес және асығыс жасалған құрылыс" кездесетіні айтылды. Кейбір қақпақтардың күмбезі тігіспен жасалған (екі бөлігі дәнекерленіп тігіс құрылған), және бұл тігіс кемшіліктері болуы мүмкін, тіпті ұсақ тесіктер де кездесуі мүмкін. Сонымен қатар, жиек пен күмбездің қосылған жері кедір-бұдыр болып, тазалау қиынға соғуы мүмкін. Тігіссіз қақпақтар "тігіс" мәселесін болдырмайды. Қақпақтарды қолданушының лупа арқылы мүмкін болатын кемшіліктерге қарап тексеруі ұсынылды.

Танымал мәдениетте

Жатыр мойнына кигізілетін қапшық - тарихи драма "Даунтон Аббидің" бесінші маусымының екінші эпизодында Анна Бейтс әйел ағасы Леди Мэри Кроулиге сатып алатын контрацептив болуы әбден мүмкін. Мэри Кроули Мари Стопстың "Некедегі махаббат" кітабынан шабыттанды.