Кіріспе

Сұранысы бағасымен бірге өсетін сәндік тауар. Веблен тауары – американдық экономист Торстейн Вебленнің есімімен аталатын сәндік тауардың бір түрі. Оның ерекшелігі – бағасы жоғарылаған сайын сұранысы артуы, бұл сұраныс заңына қайшы келеді және сұраныс қисығының жоғары қарай бағытталуына әкеледі. Веблен тауарларының жоғары бағасы оларды айқын тұтыну және айқын демалыс салтында мәртебе символы ретінде қажет етеді. Тауар, басқалардың көпшілігі ие бола алмайтындықтан, позициялық тауар ретінде Веблен тауары болуы мүмкін.

Өмірбаян

Веблен тауарлары американдық экономист Торстейн Вебленнің есімімен аталады, ол «Бос уақыт класының теориясы» (1899) еңбегінде көзге көрсетуге арналған тұтынуды (яғни, «үйдің ішіндегілермен» бірдей болуға тырысуды) мәртебеге ұмтылудың бір түрі ретінде алғаш рет анықтады. Колин Кэмпбелл зерттеуге қатысушылардың толыққанды шыншылдық танытпауы себепті бұл теорияның тексеруге болатындығына күмән келтірді. Дегенмен, 2007 жылы әлеуметтік салыстырудың адам миына тигізетін әсерін зерттеген зерттеулер Вебленнің теориясын қолдайтын дәлел ретінде пайдаланылуы мүмкін. Мәртебеге ұмтылу шығындарға түрткі болуы мүмкін деген ойды кейін Фред Хирш талқылады. Сонымен қатар, Вебленнің теориясы тек тұтыну тауарларына ғана, әлде барлық тауарларға қолданыла ма деген пікірталас әлі де жалғасуда.

Этикалық мәселелер

Веблен тауарларының бар екендігін ескере отырып, олардың ысырапшылдығына қатысты алаңдаушылықтар туды, себебі олар экономикалық зиян ретінде қарастырылады. Веблен тауарларын тұтыну басқа да қаржылық және әлеуметтік салдарларға алып келеді, мысалы, байлықтың теңсіз таралуын айқын көрсету. Тағы бір жағымсыз салдары – осы типтегі тұтыну болашақта ластанудың күшеюіне себеп болуы мүмкін. Дегенмен, бір ерекшелік бар: тауарлар мен қызметтерді тұтыну арқылы өз құндылықтарын көрсетуге мүдделі этикалық тұтынушылар. Осы нарық сегментіне бағытталған Веблен тауарлары сұраныстың артуы үшін этикалық принциптерге сай өндірілуі керек. Веблен эффекті – микроэкономикадағы сұраныстың жалпы заңына қарсы келетін теориялық аномалиялардың бірі. Қатысты әсерлерге мыналар жатады:

Сноб эффектісі: тауарларға қатысты басымдық, олардың жалпыға қол жетімді тауарлардан өзгеше болуына байланысты; яғни, жоғары табыс деңгейіндегі адамдардың белгілі бір тауарға деген сұранысы, төмен табыс деңгейіндегі адамдардың сұранысына кері пропорционалды. Бизнес теңгерімінің жалпы заңы: тауардың төмен бағасы көптеген адамдарға өндіруші сападан құрбан болғанын көрсетеді деген сенімді тудырады, яғни "ақшаңызға лайықтысын аласыз". Ыстық қол қателігі: акция сатып алушылар бұрынғы бағаның өсуі болашақта да бағаның өсуін болжайды деген жаңылыс пікірге ие болады. Жоғары бағамен акция сатып алудың тағы бір себебі – бағаны көтерген бұрынғы сатып алушылардың осы акцияның сапасын растауы, немесе керісінше, акцияның төмен бағасы оның өміршеңдігіне қауіп төндіріп тұрғанын көрсетеді.

Бағана әсері

Кейде тауардың құны сатып алушылардың саны (немесе белгілі бір сатып алушылар мен пайдаланушылар тобы) артқан сайын өседі. Бұл эффект, тауарды сатып алу психологиясына байланысты, ол танымал болып көрінетін болса, «қосылу эффектісі» деп аталады, ал көптеген сатып алушылар немесе пайдаланушылардың өзі тауардың құнын арттырса, онда «желілік эффекті» деп аталады. Мысалы, телефондар немесе Facebook аккаунттарының саны артқан сайын, телефонға немесе Facebook аккаунтына ие болудың құндылығы да артты, себебі осы жүйелердің пайдаланушылары көбірек адамдарға жете алды. Дегенмен, ешқайсысы бұл эффектілер бағаны көтерудің белгілі бір қанығу деңгейінде сұранысты арттыратынын көрсете алмайды.

Сұраныс пен ұсыныс заңдарымен байланыс

Веблен эффектісі туралы экономист Харви Лейбенштейн 1950 жылы жазған мақаласында айтылған. Оған қарсы мысалдар қарсы Веблен эффектісі деп аталады. Контр-Веблен эффектісі тауарларға деген қалаудың бағасы төмендеген сайын артуымен пайда болады, бұл кейбір тұтынушылардың айқын үнемдеуі нәтижесінде сұраныс пен ұсыныс заңдылығын күштен шығарады. Сұранысқа тигізетін әсер басқа тауарлардың болуына, олардың бағасына және олардың аталған тауарлардың орнына қолданылу мүмкіндігіне байланысты. Бұл эффекттер сұраныс теориясының қалыптан тыс жағдайлары болып табылады, себебі бұл теорияда әдетте қалаулар бағаға немесе сатылатын бірліктер санына тәуелді емес деп есептеледі. Сондықтан олар жиынтығында өзара әсер ету эффектілері деп аталады. Өзара әсер ету эффектілері Гиффен тауарларының тудырған аномалиясынан өзгеше. Гиффен тауарлары теориясы бағасы көтерілгенде сұраныс көбейетін жағдайды қарастырады. Дегенмен, бұл эффект баға мен қалау арасындағы өзара әрекеттестіксіз пайда болады – ол бағаның өзгеруінен туындайтын табыс эффектісі мен алмастыру эффектісінің өзара әрекеттесуінің нәтижесі.