Шотландия және Солтүстік Англиядағы еркін қалалық қауымдастықтар

Кіріспе

Шотландия мен Солтүстік Англиядағы бұрынғы автономды корпоративтік ұйым.

Бург (burgh /bʌrə) – Шотландиядағы автономды муниципалды корпорация, көбінесе қала, қалашық немесе шотланд тіліндегі "тоун". Осы әкімшілік бөлініс түрі 12 ғасырдан бастап, король Давид I алғашқы патшалық бургтарды құрған кезден пайда болды. Бург статусы Ұлыбританияның басқа бөліктеріндегі борон статусына ұқсас болды. 1975 жылы жергілікті басқаруды қайта ұйымдастырудан кейін "патшалық бург" атағы көптеген қалаларда сақталып қалды, бірақ қазір тек рәсімдік мәнге ие.

Тарих

Бірінші бург Бервик болды. 1130 жылға қарай Давид I (1124–53 жылдары билеген) Эдинбург, Стирлинг, Данфермлин, Хэддингтон, Перт, Дамфрис, Джедбург, Монтроуз және Ланарк сияқты басқа да бургтарды құрды. Оның тұсында берілген жарғылардың көпшілігі бұрыннан елді мекендер ретінде бар болған. Жарғылар Англияда қолданылған үлгілерден дерлік сөзбе-сөз көшірілді, ал алғашқы бургерлер көбінесе ағылшын және фламанд қоныс аударушыларын шақыратын. Олар өздерінің елді мекендерінен тыс аймақтағы саудагерлерге жол ақысы мен айыппұл салуға құқылы болды. 1296 жылға қарай 55 бург болғандығы туралы мәліметтер бар. Ірі патшалық бургтарға қоса, орта ғасырдың соңында барондық және шіркеулік бургтардың саны артып, 1450 мен 1516 жылдар аралығында 51-і құрылды. Олардың көпшілігі патшалық бургтардан әлдеқайда кішідірек болды. Сыртқы саудаға қатысудан шеттетіліп, олар негізінен жергілікті нарықтар мен қолөнер орталықтары ретінде жұмыс істеді. Бургтарда аяқ киім, киім, ыдыс-аяқ, қазан-құмыра, ағаш өңдеу, нан және сыра сияқты негізгі қолөнерлер өндіріліп, олар әдетте базар күндері «ішкі тұрғындарға» және «сыртқы тұрғындарға» сатылатын. Бургтардың Шотландия Парламентінде өкілдік құқығы болды. 1707 жылғы Одақ туралы заңға сәйкес, көптеген бургтар парламенттік бургтарға айналып, Ұлыбритания Парламентінде өкілдік етті. 1832 жылғы Шотландия реформасы заңына сәйкес, Ұлыбритания Парламенті Ұлыбритания Парламентіне біріктірілгеннен кейін 32 жыл өткен соң, парламенттік сайлаулар үшін бургтардың шекаралары басқа мақсаттар үшін міндетті түрде олардың шекараларымен сәйкес келуі тоқтатылды.

Қазіргі тарих

1833 жылға дейін әрбір бургтың өзгеше конституциясы немесе "сеті" болды. Бургтың басқаруы жиі өздігінен тағайындалатын корпорацияның қолында болды, ал жергілікті басқару функциялары аз орындалды: көбінесе олар арнайы құрылымдарға жүктелді. 1833 жылы екі реформалық заң қабылданды: Корольдік бургтар (Шотландия) заңы 1833 жылғы (3 және 4 Вильгельм IV. 4. c. 76) және Бург полициясы (Шотландия) заңы 1833 жылғы (3 және 4 Вильгельм IV. 4. c. 46). Корольдік бургтар (Шотландия) заңы 1833 жылғы (3 және 4 Вильгельм IV. 4. c. 76) магистраттар мен кеңесшілерді сайлау тәртібін белгіледі. Әрбір бургта провосттан (немесе лорд-провосттан), магистраттардан (немесе бейлилерден) және кеңесшілерден тұратын ортақ кеңес болуға тиіс болды. Корольдік бургтың "рояльді" аумағында немесе оның шекарасынан жеті статуттық миль ішінде тұратын әрбір парламенттік сайлаушы бург сайлауында дауыс беруге құқылы болды. Ортақ кеңестің үштен бірі жыл сайын сайланды. Кеңесшілер өздерінен бірқатар мүшелерді бейлилер етіп таңдады, олар бург үшін сот төрешілерінің құрамын құрады және лицензия беру сияқты мәселелерді қарады. Провост, яғни бас магистрат, үш жыл сайын кеңес ішінде сайланды. Корольдік бургтар заңы жақында құқық алған 12 парламенттік бургқа да қолданылды. Бұл өсіп келе жатқан өнеркәсіптік орталықтар болды, және жарлықтың болмауынан басқа, олардың патшалық бургтармен бірдей құқықтары мен артықшылықтары болды. Патшалық бургтар корпоративтік мүлікке немесе "жалпы игілікке" құқығын сақтап қалды. Бұл мүлік бург тұрғындарының мүддесі үшін пайдаланылды, қоғамдық саябақтар, мұражайлар және азаматтық шараларды қаржыландырды. Бург полициясы (Шотландия) заңы 1833 жылғы (3 және 4 Вильгельм IV. 4. c. 46) патшалық, патшалық және барондық бургтардың тұрғындарына "полиция жүйесін" қабылдауға мүмкіндік берді. Бұл мағынада "полиция" құқық қорғау органдарына емес, актіде "қажет және тиімді болған жағдайда, төсеу, жарықтандыру, тазалау, күзету, сумен жабдықтау және осындай бургтарды жақсарту" деп қорытындыланған әртүрлі жергілікті басқару қызметтеріне қатысты. Заң бургтағы үй иелерінің сауалнамасында мақұлданғаннан кейін қабылдануы мүмкін. Осы және кейінгі заңнама бойынша реформаланған немесе құрылған бургтар полиция бургтары деп аталды. Полиция бургерінің басқару органы полиция комиссарлары болды. Комиссарлар бургтың қазіргі қалалық кеңесі тарапынан сайланды, сайлаушылар емес. Қалалық кеңес үштен екі көпшілікпен бургтың полиция комиссары бола алатын болды. Көптеген жағдайларда бұл қалалық кеңес пен полиция комиссарларынан тұратын екі параллель бург әкімшілігінің болуына әкелді, олардың әрқайсысы бірдей құрамымен, бірақ жеке заңдық мәртебесімен және өкілеттіктермен болды. 1900 жылы әрбір бургтың бас магистраты провост деп аталды, бірақ лорд-провост тағайындалған бургтардан басқа. Бургтарға әсер ететін соңғы маңызды заң 1930 жылы күшіне енді. 1929 жылғы Жергілікті басқару (Шотландия) заңы (19 және 20 Георг V. c. 25) бургтарды үш классқа бөлді: "Қала округтері": төрт ірі патшалық бург, олар бург пен округтік кеңестің өкілеттіктерін біріктірді. "Ірі бургтар": полиция және білім беру сияқты маңызды қызметтерден басқа округтік кеңеске тәуелсіз. "Шағын бургтар": көшелерді тазалау, тұрғын үймен қамтамасыз ету, жарықтандыру және дренаж сияқты кішігірім жергілікті басқару функцияларын орындады. 1973 жылғы Жергілікті басқару (Шотландия) заңы (c. 65) бургтарды ресми түрде жойды. Заңның 1(5) тармағында былай делінгі: 1975 жылдың 16 мамырында осы күнге дейін бар болған барлық жергілікті басқару аумақтары, яғни барлық округтер, қала округтері, ірі бургтар, шағын бургтар және аудандар тоқтатылады, сондай-ақ әрбір осындай аумақтың кеңесі де тоқтатылады. Алайда, атауды бейресми түрде қолдану жалғасуда. Патшалық бургтардың жалпы игіліктері мен қорлары әлі де бар. Оларды қазіргі аймақтық кеңестер басқарады, олар "бұрын жалпы игілікпен байланысты болған аумақтың тұрғындарының мүдделерін ескеруі керек". Бұл активтер бұрынғы бург тұрғындарының мүддесі үшін пайдаланылуға тиіс. Кез келген адам немесе ұйым, бұрын қала, бург немесе корольдік бург мәртебесіне ие болған кез келген жердің құрметті бостандығын алған болса, 1975 жылғы қайта ұйымдастырудан кейін де осы мәртебеден пайдалана береді.

Until 1833, each burgh had a different constitution or "sett". The government of the burgh was often in the hands of a self nominating corporation, and few local government functions were performed: these were often left to ad hoc bodies. Two pieces of reforming legislation were enacted in 1833: The Royal Burghs (Scotland) Act 1833 (3 & 4 Will. 4. c. 76) and the Burgh Police (Scotland) Act 1833 (3 & 4 Will. 4. c. 46). The Royal Burghs (Scotland) Act 1833 (3 & 4 Will. 4. c. 76) provided for the election of magistrates and councillors. Each burgh was to have a common council consisting of a provost (or lord provost), magistrates (or bailies) and councillors. Every parliamentary elector living within the "royalty" or area of the royal burgh, or within seven statute miles of its boundary, was entitled to vote in burgh elections. One third of the common council was elected each year. The councillors selected a number of their members to be bailies, who acted as a magistrates bench for the burgh and dealt with such issues as licensing. The provost, or chief magistrate, was elected from among the council every three years. The Royal Burghs Act was also extended to the 12 parliamentary burghs which had recently been enfranchised. These were growing industrial centres, and apart from the lack of a charter, they had identical powers and privileges to the royal burghs. Royal Burghs retained the right to corporate property or "common good". This property was used for the advantage of the inhabitants of the burgh, funding such facilities as public parks, museums and civic events. The Burgh Police (Scotland) Act 1833 (3 & 4 Will. 4. c. 46) allowed the inhabitants of royal burghs, burghs of regality and of bBarony to adopt a "police system". "Police" in this sense did not refer to law enforcement, but to various local government activities summarised in the act as "paving, lighting, cleansing, watching, supplying with water, and improving such Burghs respectively, as may be necessary and expedient". The act could be adopted following its approval in a poll of householders in the burgh. Burghs reformed or created under this and later legislation became known as police burghs. The governing body of a police burgh were the police commissioners. The commissioners were elected by the existing town council of the burgh, not by the electorate at large. The town council of a burgh could by a three quarters majority become police commissioners for the burgh. In many cases this led to the existence of two parallel burgh administrations, the town council and the police commissioners, each with the same membership, but separate legal identity and powers. In 1900, the chief magistrate of every burgh was to be known as the provost – except in burghs granted a lord provost. The last major legislation to effect burghs came into effect in 1930. The Local Government (Scotland) Act 1929 (19 & 20 Geo. 5. c. 25) divided burghs into three classes:
"Counties of cities": the four largest royal burghs, they combined the powers of a burgh and county council. "Large burghs": independent of the county council except in major services such as police and education. "Small burghs": performing minor local government functions such as street cleaning, housing, lighting and drainage

The Local Government (Scotland) Act 1973 (c. 65) formally abolished burghs. Section 1(5) of the act stated: On 16 May 1975, all local government areas existing immediately before that date, that is to say, all counties, counties of cities, large burghs, small burghs and districts, shall cease to exist, and the council of every such area shall also cease to exist. The use of the title continues in informal use, however. The common good properties and funds of the royal burghs continue to exist. They are administered by the present area councils, who must make "have regard to the interests of the inhabitants of the area to which the common good formerly related". The use of these assets are to be for the benefit of the inhabitants of the former burgh. Any person or body holding the honorary freedom of any place formerly having the status of a city, burgh or royal burgh continued to enjoy that status after the 1975 reorganisation.

Проректор

Қала әкімімен теңестірілген бургтың бас судьясы немесе жиналысты ұйымдастырушысы проваст деп аталды. Көптеген түрлі атаулар қолданыста болды, бірақ 1900 жылғы Шотландия қалалық кеңестері заңы осы терминді "проваст" деп стандартизациялады, лорд-провасттары бар қалаларды қоспағанда. 1975 жылдан бері жергілікті билік органдары өздерінің төрағаларына атау беруде еркіндікке ие, ал провасттар бірқатар аудандық және қоғамдық кеңестердің төрағасы болып тағайындалады.

Бейлилер

Провосттың қарауында судьялар немесе бейлилер болды, олар кеңесшілер ретінде де, заңдарды орындауда да қызмет атқарды. Жалпы міндеттермен қатар, олар көбінесе шарап, сыра немесе нарықта сатылатын басқа да тауарларды тексеру сияқты нақты міндеттерді де орындады. 1975 жылы бейли лауазымы заңдық мәнін жойды, бірақ қазіргі аудандық кеңестер кейде оны тек рәсімдік мақсатта тағайындайды. Мысалы, Глазго қалалық кеңесі бұл атақты аға кеңесшілерге құрметті түрде тағайындайды, ал Стирлинг кеңесі белгілі бір аумақтарда проректордың орнына әрекет ету үшін төрт бейлиді тағайындайды.

Қала тұрғындары

Қала тұрғынына "еркін адам" құқығы берілсе, ол бургер (көпше түрі – burgesses) деп аталатын, ағылшын қалаларында да қолданылатын атаққа ие болды. Осы еркін адамдар мен олардың әйелдері тәуелділерді (мысалы, шәкірттер) және қызметшілерді қамтымайтын әлеуметтік топты құрады, бірақ олардың бай екендігіне кепілдік берілмеді.

Гильдияның деканы

Бұл атақ, ғимараттарды бақылаудың нақты міндеті берілген Гильдия сотының төрағасы болған қалалық кеңесшінің (bailie) біріне тиесілі еді. Соттар 1975 жылы таратылып, құрылыс ережелері тиісті жергілікті билікке берілді. Кейбір аймақтарда Гильдия деканы лауазымына тағайындаулар әлі де жасалып тұрады: мысалы, Глазгоның Лорд-деканы лорд-провосттан кейін "Глазгоның екінші тұлғасы" деп сипатталады, алайда тағайындау Глазго сауда үйінің, қалалық кеңестің емес, қолында.

Сауда артықшылықтары

Ертедегі бургтарға сауда жасау құқығы берілді, бұл оларға 19-ғасырға дейін сауданы бақылауға мүмкіндік берді. Бургтардың халқы шамамен саудагерлер мен қолөнершілерге бөлінді, және екі топтың мүдделері арасындағы шиеленіс көбінесе қалалардың айрықша ерекшелігі болып табылды. Қолөнершілер әдетте гильдияларға ұйымдастырылды. Саудагерлердің де гильдиясы болды, бірақ көптеген саудагерлер оның мүшесі болған жоқ, және оны ең ықпалды саудагерлердің шағын тобы басқарды. Саудагерлер тобына дүкен иелері, керуеншілер, сондай-ақ зор байлыққа ие саудагерлер де кірді.

Этимология

Бұл мақалада қолданылған шотланд тіліндегі burgh сөзі көне ағылшын тіліндегі Burh сөзінен туындаған. Шотландияда ол Шотландияға тән заңдық мәртебесі бар корпоративтік ұйымдарды білдіреді. (Шотландия заңы 1707 жылғы Одақ шарты бойынша Англия заңдарынан ерекше сақталды және қорғалды.) Оның айтылуы ағылшын тіліндегі borough сөзімен бірдей, ол шотланд сөзінің жақын туысы болып табылады. Ағылшын тіліндегі Burgh (Bamburgh, Carrawburgh және Dunstanburgh сияқты жер-атауларында) шотланд Burgh сөзімен толық сәйкес келеді, басары 'r' әрпінде. /audio=en borough.ogg//b//r//ʌ//f/ сияқты тағы бір айтылу нұсқасы бірнеше Камбрия жер-атауларында естіледі, мысалы, Burgh by Sands, Longburgh, Drumburgh, Mayburgh Henge. Ағылшын тіліндегі borough, шотланд Burgh сияқты, көне ағылшын тіліндегі burh сөзінен (оның дативтік жекеше және номинативтік/айыптаушы көпше түрі byrig кейде қазіргі жер-атауларының негізі болып табылады, және оның диалектілік түрлері, соның ішінде "burg" бар; ол кейде beorh, beorg, 'топырақ, төбе' деп шатыстырылып келген, қараңыз Hall 2001, 69–70) шыққан. Көне ағылшын сөзі бастапқыда бекітілген қала немесе алғашқы қамал үшін қолданылған (мысалы, Dover Castle немесе Burgh Castle), және beorgan етістігімен (голланд және неміс тілдеріндегі bergen сөзімен салыстырыңыз) 'сақтау, қорғау, қауіпсіз ету' мағынасында байланысты болған. Немец тілінде Burg сөзі 'қамал' немесе 'көсемдік' дегенді білдіреді, бірақ көптеген қалалар қамалдардың маңында өсіп, қала мәніне жақындаған, және Hamburg, Flensburg және Strasburg сияқты көптеген жер-атауларына енген. Сөздің басқа герман тілдерінде де туыс сөздері бар. Мысалы, неміс тілінде burg, ал дат және швед тілдерінде borg. Фриз, голланд, норвег, исланд және фарер тілдерінде де осыған ұқсас сөздер кездеседі. Burgh сөзінің жер-атауларындағы ең көп шоғырлануы Ұлыбританиядағы Оңтүстік Англияның Шығыс Англия аймағында байқалады, онда сөз Canterbury сияқты bury түріне де өтеді. Еуропаның басқа да көптеген тілдерінде герман тілдерінен орта ғасырларда қарыз алған туыс сөздер бар, соның ішінде ирланд тіліндегі brog, валлий тіліндегі bwr немесе bwrc ('қабырға, қоршау'), француз тіліндегі bourg, итальян тіліндегі borgo және испан тіліндегі burgo (содан Burgos жер-атауы пайда болған). Ең анық туынды сөздер – ағылшын тіліндегі burgher, неміс тіліндегі Bürger немесе голланд тіліндегі burger (әдепкі мағынасы 'қала тұрғыны', ағылшын және басқа герман тілдерінде орта тапқа қатысты мағынасы бар). Сондай-ақ, буржуазия және колокольня (екеуі де француз тілінен) және ұры сөздері де байланысты. Ал одан да алыс, ол көптеген тілдерде 'төбе' немесе 'тау' деген мағынаны білдіретін сөздермен байланысты (мысалы, мұздықтың екінші бөлігі).

As used in this article, the Scots language word burgh is derived from the Old English Burh. In Scotland it refers to corporate entities whose legality is peculiar to Scotland. (Scottish law was protected and preserved as distinct from laws of England under the Acts of Union of 1707.) Pronunciation is the same as the English language word borough, which is a near cognate of the Scots word. The identical English word Burgh (in place names such as Bamburgh, Carrawburgh and Dunstanburgh) sounds exactly like the Scots Burgh, with the emphasis on the 'r'. Another variant pronunciation, /audio=en borough. ogg//b//r//ʌ//f/, is heard in several Cumbrian place names, e. g. Burgh by Sands, Longburgh, Drumburgh, Mayburgh Henge. The English language borough, like the Scots Burgh, is derived from the same Old English language word burh (whose dative singular and nominative/accusative plural form byrig sometimes underlies modern place names, and which had dialectal variants including "burg"; it was also sometimes confused with beorh, beorg, 'mound, hill', on which see Hall 2001, 69–70). The Old English word was originally used for a fortified town or proto castle (e. g. at Dover Castle or Burgh Castle) and was related to the verb beorgan (cf. Dutch and German bergen) 'to keep, save, make secure'. In the German language, [[:de:Burg means 'castle' or 'fortress', though so many towns grew up around castles that it almost came to mean city, and is incorporated into many placenames, such as Hamburg, Flensburg and Strasburg. The word has cognates, or near cognates, in other Germanic languages. For example, burg in German, and borg in both Danish and Swedish. The equivalent word is also to be found in Frisian, Dutch, Norwegian, Icelandic and Faroese. Burgh in placenames is found in its greatest UK concentration in the East Anglia region of southern England, where also the word has taken the form bury, as in Canterbury. A number of other European languages have cognate words which were borrowed from the Germanic languages during the Middle Ages, including brog in Irish, bwr or bwrc, meaning 'wall, rampart' in Welsh, bourg in French, borgo in Italian, and burgo in Spanish (hence the place name Burgos). The most obviously derivative words are burgher in English, [[:de:Bürger in German or burger in Dutch (literally 'citizen', with connotations of middle class in English and other Germanic languages). Also related are the words bourgeois and belfry (both from the French), and burglar. More distantly, it is related to words meaning 'hill' or 'mountain' in a number of languages (cf. the second element of iceberg).