Кіріспе

Шырышты қабықтан шығатын ұлпаның қалыпсыз өсуі (терідегі тәрізді белгілер)

Полип – шырышты қабықтан шығатын ұлпаның қалыпсыз өсуі. Егер ол тар, созылған сабағы арқылы беткейге бекітілсе, оны сабақты (pedunculated) деп атайды; егер сабақсыз тікелей бекітілсе, оны сабақсыз (sessile) деп атайды. Полиптер көбінесе ішек, асқазан, мұрын, құлақ, қуыс синустар, несеп көпіршігі және жатырда кездеседі. Олар денедегі шырышты қабықтары бар басқа да жерлерде де пайда болуы мүмкін, мысалы жатыр мойны, дауыс байланыстары және жіңішке ішек. Кейбір полиптер ісіктер (неоплазмалар) болып табылады, ал кейбіреулері неопластикалық емес, мысалы гиперплазиялық немесе дисплазиялық, олар қатерсіз. Неопластикалық полиптер көбінесе қатерсіз болады, бірақ кейбіреулері қатерлі ісікке дейін жеткізе алады немесе қатерлі ісікпен бірге дамуы мүмкін. Бұл атау ежелгі заманнан келеді, ағылшын тілінде шамамен 1400 жылдан бері мұрын полипін атау үшін қолданылып келеді, латын тілінен грек тілі арқылы алынған. 1742 жылдан бастап полип деп аталатын ұқсас жануарлар да белгілі болды, бірақ бұл сөз бұрынша сегіз аяқты жәндіктерді (осьминог) атау үшін де қолданылған.

Колоректальді полип

Ішектің полиптері көбінесе ешқандай белгілермен байланысты болмаса да, кейде тік ішек қан кетуіне, ал сирек жағдайларда ауырсынуға, диареяға немесе іш қатуға себеп болуы мүмкін. Олар ішек қатерлі ісігі микроскопиялық деңгейде болуы мүмкін болғандықтан және уақыт өте келе қатерсіз ішек полиптері қатерліге айналу қаупі болғандықтан маңызды. Көптеген полиптер белгісіз болғандықтан, олар әдетте ішек қатерлі ісігін скринингтеу кезінде табылады. Көбінесе қолданылатын скрининг әдістері: жасырын қан тесті, қазіргі заманғы икемді эндоскоппен колоноскопия, сигмоидоскопия (көбінесе ескі қатаң эндоскоппен), төменгі асқазан-ішек жүйесінің зерттеуі (барий клизмасы), саусақпен тік ішек тексеруі (DRE), виртуалды колоноскопия немесе Cologuard. Полиптер колоноскопия кезінде полипэктомия тұзағы деп аталатын сымды тізбек арқылы (алғаш рет П. Дейхле, Германия, 1970 ж.) немесе биопсиялық қысқышпен әдетте алынып тасталады. Егер аденомалық полип табылса, оны міндетті түрде алып тастау керек, себебі мұндай полиптер қатерлі ісікке дейінгі жағдайда болады және қатерліге айналуға бейім. Кез келген диагностикалық әдіспен табылған барлық полиптер қауіпсіздік үшін колоноскопия арқылы алынады. Ішектің 2,5 см-ден кішкентай полиптерінде көбінесе ішек қатерлі ісігі табылмайды, бірақ оларды алып тастау болашақта ішек қатерлі ісігінің пайда болу мүмкіндігін азайтады, сондықтан барлық табылған полиптер алынып тасталады. Аденомалық полиптер алынып тасталғаннан кейін, әдетте үш-бес жылдан кейін қайта колоноскопия жасалады. Көптеген ішек полиптері спорадикалық болып саналады.

Қауіптері

Егер полиптің мөлшері 1 см-ден асып, құрамындағы виллий компонентінің үлесі жоғары болса, онда колоректальды қатерлі ісікке ұшырау қаупі артады. Сонымен қатар, полиптің пішіні карциномаға айналу қаупімен байланысты. Сабақты полиптер (аяқталған) көбінесе жазық полиптерге (сессильді полиптер) қарағанда қауіпсіз болады. Сессильді полиптерде қатерлі жасушалардың ісіктен субмукозалық және одан алыс жатқан тіндерге таралу жолы қысқа, сонымен қатар оларды алып тастау және анықтау қиынырақ. 2 см-ден үлкен сессильді полиптерде көбінесе виллий белгілері болады, қатерлі ісікке айналу ықтималдығы жоғары және колоноскопиялық полипектомиядан кейін қайталануға бейім. Полиптердің өзі ішек қатерлі ісігіне ұшырату қаупін тудырмаса да, түтікше тәрізді аденомалық полиптер үлкейгенде қатерлі ісікке айналуы мүмкін. Үлкен түтікше тәрізді аденомалық полиптерде виллий компоненттерінің көбеюіне байланысты қатерлі ісікке айналу қаупі артады және олар сессильді болуы мүмкін. Ата-анасы аденомалық полиппен ауырған адамның ішек қатерлі ісігіне шалдығу ықтималдығы, отбасында мұндай полиптер жоқ адамдарға қарағанда 50%-ға жоғары деп есептеледі. 2019 жылға дейін отбасылық анамнезі бар науқастардың ішек полиптерінің тәуекелдерін анықтау мүмкін болған жоқ. Жалпы алғанда, отбасылық анамнезіне қарамастан, халықтың шамамен 6%-ы ішек қатерлі ісігіне шалдығу қаупінде.

Скрининг

Ішек полиптерін скринингтеу және олардың алдын алу жағдайды басқарудың маңызды бөлігіне айналды. Медициналық қоғамдар аденоматты полиптердің алдын алу және ішек-жоғарғы ішек қатерлі ісігінің даму мүмкіндігін азайту үшін колоректалды скринингке қатысты ұсынымдарды әзірледі. Дәрігерлер кейбір диеталық өзгерістер полиптердің пайда болуын болдырмауға көмектеседі деп санайды, бірақ полиптердің қатерлі ісікке айналуын тоқтатудың жалғыз жолы – оларды анықтап, алып тастау. Ішек полиптері өскен кезде ішекте қан кетуді тудыруы мүмкін, оны жасырын қан тесті арқылы анықтауға болады. Американдық Қатерлі Ісік Қоғамының ұсынымдарына сәйкес, 50 жастан асқан адамдар жыл сайын жасырын қан тестінен өтуі керек. 50 жастағы адамдарға аденоматты полип болуы мүмкін ерекше өсімдерді анықтау үшін 3-5 жыл сайын икемді сигмоидоскопия жасау ұсынылады. Егер осы процедура кезінде аденоматты полиптер анықталса, колоноскопия жасау ұсынылады. Медициналық қоғамдар колоноскопияны 50 жастан бастап он жылда бір рет жасауды ішек қатерлі ісігін скринингтеудің қажетті тәжірибесі деп ұсынады. Скрининг ішектің нақты суретін береді және полип табылған жағдайда оны алып тастауға мүмкіндік береді. Колоноскопия кезінде аденоматты полип анықталғаннан кейін оны алудың бірнеше әдісі бар, оның ішінде тұзақ немесе жылыту құрылғысын пайдалану. Колоноскопия сигмоидоскопиядан артықшылыққа ие, себебі ол бүкіл ішекті тексеруге және полиптердің көп бөлігі табылатын ішектің жоғарғы бөлігіндегі полиптерді анықтауға мүмкіндік береді. Статистикалық зерттеулер көрсеткендей, скринингтік бағдарламалар аденоматты полиптерге байланысты ішек қатерлі ісігінен болатын өлім-жітімді азайтуға тиімді. Колоноскопиямен байланысты асқынулардың қаупі шамамен 0,35 пайызды құрайды, ал өмір бойы ішек қатерлі ісігіне шалдығу қаупі шамамен 6 пайызды құрайды. Полиптерді алып тастағаннан кейін рецидив мүмкіндігінің аз болуына байланысты, бақылау ұсынылады.

Эндометрий полипі

Эндометрий полипі немесе жатыр полипі – жатырдың ішкі қабықшасында (эндометрий) жатыр қуысының ішінде кеңістік алатын полип немесе зақым. Көп кездесетін бұл полиптер әйелдердің 10%-на дейін кездесуі мүмкін. Олар кең, жазық табанға (сессильді) ие болуы немесе ұзын сабақша арқылы жатырға бекітілуі (сабақты) мүмкін. Сабақты полиптер сессильді полиптерге қарағанда көбірек кездеседі. Олардың мөлшері бірнеше миллиметрден бірнеше сантиметрге дейін жетеді. Әсіресе ірі полиптерде кішкентай қан тамырлары болуы мүмкін. Олар етеккірдің ұзаққа созылуына немесе ауырсынудың күшеюіне себеп болуы мүмкін, бірақ көбінесе ешқандай белгілер байқалмайды.

Мұрын полиптері

Мұрын полиптері – негізінен мұрынның және параназальды синустардың шырышты қабықтарынан пайда болатын полипоидты массалар. Олар аллергиялық ринитпен жиі кездесетін шырышты қабықтың өсіп кетуі болып табылады. Олар еркін жылғалады және ауыртпайды.

Ларингиялық полиптер

Дауыс байланыстарының полиптері әртүрлі формада кездесуі мүмкін, және кейде олар дауыстың дұрыс қолданылмауынан туындайды, бірақ бұл әрқашан себеп бола бермейді. Олар бір немесе екі дауыс байланысында пайда болуы мүмкін және ісіну, дөңгелек (түйінге ұқсас), сабақ тәрізді өсу немесе көпіршік тәрізді зақым ретінде көрінеді. Көптеген полиптер түйіндерден үлкен болады, ал түйіндер дауыс байланыстарындағы қабыршақтарға ұқсас. Полиптер мен түйіндер ұқсас белгілерді көрсете алады, соның ішінде дауыстың қарық болуы немесе үскірік айтылуы, "қабақты" немесе "сырыл" дауыс, дауыс сапасының қаталдығы, құлақтан құлаққа дейін сезілетін өткір ауыру, "жұтқанда тамақта дөңгелек бар" сезімі, мойынның ауыруы, дауыс диапазонының тарылуы, дауыс және дене шаршағы. Егер белгілер 2-3 аптадан астам сақталса, дәрігерге көріну керек. Диагноз қою үшін дауыстың толық бағалауы физикалық тексеруді, әсіресе дауысқа маманданған оториноларингологтың (құлақ, мұрын және тамақ дәрігері) қарауын, сөйлеу тілі патологымен (SLP) дауыс бағалауын және қажет жағдайларда неврологиялық тексеруді қамтуы керек. Бағалауға дауыстың сапасы, биіктігі, күші және дауыс беруді ұстау қабілеті кіреді. Кейбір жағдайларда ауыз немесе мұрын арқылы эндоскоппен аспаптық тексеру жүргізілуі мүмкін, бұл дауыс байланыстарын және жалпы ларинкстің нақты көрінісін береді. Сонымен қатар, дауыс байланыстарының сөйлеу кезіндегі қозғалысын бақылау үшін стробоскоп (жыпылықтайтын жарық) қолданылуы мүмкін. Полиптерді емдеу үшін медициналық, хирургиялық немесе мінез-құлқылық араласу қажет болуы мүмкін. Хирургиялық араласу дауыс байланысынан полипті алып тастауды қамтиды. Бұл әдіс тек өсімдер өте үлкен болғанда немесе ұзақ уақыт бойы болған жағдайда қолданылады. Балаларда хирургиялық араласу сирек кездеседі. Дауыс байланыстарына түсетін жүктемені азайту үшін, бар ауруларды емдеуге болады. Бұған асқазан-ішек рефлюкс ауруын, аллергияны және қалқанша безінің проблемаларын емдеу кіруі мүмкін. Сонымен қатар, темекі татуды тоқтату және стрессті азайту да қажет болуы мүмкін. Көптеген адамдар SLP-ден мінез-құлқылық араласуды немесе дауыстық терапияны алады. Бұл жақсы дауыстық гигиенаны үйретуді және дауыстың дұрыс қолданылмауына себеп болатын мінез-құлқыларды азайтуды немесе тоқтатуды қамтиды. Дауыстың дұрыс пайда болуын қамтамасыз ету үшін дыбыс биіктігін, күшін немесе тыныс алуды қолдауды өзгертуге бағытталған тікелей дауыс емдері қолданылуы мүмкін.