Румыния тілінің субстраты: шығу тегі мен даму мәселелері
Substrate in Romanian
Румыния тілінің тамыры: латын тілінен дамыған, палео-балқан тілдерінің, фракий және албан тілдерінің әсері. Сөздік қоры, фонетика, грамматика зерттелуде.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Румын тіліндегі ұсынылған субстраттық элементтер көбінесе лексикалық бірліктер болып табылады. Сөздің субстраттан екенін анықтау процесі румын тілінің қатысқан латын тілдерімен салыстыруды немесе оның ішкі құрылым екенін анықтауды қамтиды. Егер сәйкес келетін нәтижелер болмаса, албан тілінің сөздік қорымен, фракиялық іздермен немесе прото-индоевропа тілінен қайта құрастырылған сөздермен салыстыру жасалады. Лексикадан басқа, шығыс роман тілінің кейбір басқа да ерекшеліктері, мысалы, фонетикалық ерекшеліктер мен грамматика элементтері (Балқан тілдер одағын қараңыз) палеобалқан тілдерінен де болуы мүмкін. Румын тілі жалпы румын тілінен, ал ол өз кезегінде вульгарлық латын тілінен дамыған. Көп тараған теорияға сәйкес, тіл қалыптасқан аумақ кең болды, ол Дунайдың солтүстігі мен оңтүстігін (Дакия, Моэзия және мүмкін Иллирия аймақтарын қамтиды), дәлірек айтсақ, Жиречек сызығының солтүстігін қамтыды. Басқа ғалымдар румын тілінің бастауын Балқан түбегінде, Дунайдың оңтүстігінде деп санайды. 2013 жылы жарық көрген «Роман тілдерінің Кембридж тарихы» румын тілінің қай аймақта дамығанын анықтау үшін қолда бар «тарихи, археологиялық және тіл білімі деректері жеткіліксіз» деген қорытындыға келді.
The proposed substratal elements in Romanian are mostly lexical items. The process of determining if a word is from the substratum involves comparison to Latin, languages with which Romanian came into contact, or determining if it is an internal construct. If there are no matching results, a comparison to Albanian vocabulary, Thracian remnants or Proto Indo European reconstructed words is made. In addition to vocabulary, some other features of Eastern Romance, such as phonological features and elements of grammar (see Balkan sprachbund) may also be from Paleo Balkan languages. Romanian developed from the Common Romanian language, which in turn developed from Vulgar Latin. According to a widely accepted theory, the territory where the language formed was a large one, consisting of both the north and the south of the Danube (encompassing the regions of Dacia, Moesia, and possibly Illyria), more precisely to the north of the Jireček Line. Other scholars place the origin of the Romanian language in the Balkan Peninsula, strictly south of the Danube. The Cambridge History of the Romance Languages, published in 2013, came to the conclusion that the "historical, archaeological and linguistic data available do not seem adequate" to determine the territory where the development of the Romanian language began.
Зерттеуге қиын тақырып
Көптеген тіл білімі зерттеулері мен ғылыми еңбектер румын тіліндегі субстрат мәселелерін талқылайды, оны кейбір мамандар румын тілінің ең даулы және күрделі бөлігі деп санайды, себебі оның сипаты мен дамуы латын тілінің румын тіліне қалай айналғанын түсіндіруге көмектеседі. Кейбір тілшілер (Сорин Ольтеану, Сорин Палига және Иван Дуриданов сияқты) стандартты әдебиетте славян немесе венгр тілдерінен алынған сөздер ретінде көрсетілген бірқатар сөздердің іс жүзінде жергілікті үнді-еуропа тілдерінің қалпына келтірілген (расталмаған) сөздерінен пайда болғанын және көршілес тілдер румын тілінен оларды қарызға алғанын ұсынады. Румын тіліндегі көптеген сөздердің субстраттық статусы көп дау тудырмаса да, олардың дак сөздері екендігі мәселесі әртүрлі пікір тудырады, себебі дак тілінің маңызды жазбалары сақталған жоқ. Румын тілінің римдік кезеңге дейінгі лексикалық элементтерінің көптегені албан тіліндегі сөздермен сәйкес келеді, және егер олар албан тіліндегі сөздермен туыс болса, ал албан тілінен алынған қарыз емес болса, онда румын тілінің субстрат тілі албан тілімен бір үнді-еуропалық тармаққа жатуы мүмкін.
Numerous language studies and research papers discuss the problems of the Substrate in Romanian, considered by some to be the most controversial and difficult part of Romanian language since its nature and development could explain the evolution of Latin to Romanian. Some linguists (including Sorin Olteanu, Sorin Paliga and Ivan Duridanov) propose that a number of words presented as borrowings from a Slavic language or from Hungarian in standard literature may have actually developed from reconstructed (not attested) words of local Indo European languages and they were borrowed from Romanian by the neighboring languages. Though the substratum status of many Romanian words is not much disputed, their status as Dacian words is controversial, some more than others since there are no significant surviving written examples of the Dacian language. Many of the possible pre Roman lexical items of Romanian have Albanian parallels, and if they are in fact substratum words cognates with the Albanian ones, and not loanwords from Albanian, it indicates that the substrate language of Romanian may have been on the same Indo European branch as Albanian.
Басқа тілдер
Болгариялық траколог Владимир Георгиев румын тілінің негізінде "Дако-Моэзия" тілі жатыр деген теорияны жасады. Оның сөзінше, бұл – Хамус тауларының оңтүстігінде сөйленген фракий тілінен бірқатар ерекшеліктерімен өзгешеленетін болжамдық тіл. Румын тілінен басқа тілдерде де румын тілінің субстрат сөздері кездеседі, олар румын диалекттері арқылы енген. Мысалы, "Бриндза" – Шығыс Австрия, Польша, Чехия (Моравия Валахиясы), Словакия және Украинада жасалатын ірімшіктің бір түрі. Бұл атау румын тіліндегі ірімшік сөзінен ("brânză") шыққан.
The Bulgarian Thracologist Vladimir Georgiev developed the theory that the Romanian language has a "Daco Moesian" language as its substrate, a hypothecised language that accordig to him had a number of features which distinguished it from the Thracian language spoken further south, across the Haemus range. There are also some Romanian substratum words in languages other than Romanian, these examples having entered via Romanian dialects. For example, Bryndza is a type of cheese made in Eastern Austria, Poland, the Czech Republic (Moravian Wallachia), Slovakia and Ukraine, the name being derived from the Romanian word for cheese (brânză).