Уади – құрғақ арнасы жаңбырдан ғана су толатын өзен аңғары. Араб топонимдерінде жиі кездеседі, испан тілінде "арройо" деп аталады. Географиялық термин.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өзен аңғары, әсіресе тек қана қатты жаңбыр кезінде су толатын құрғақ арна. Вади (وَادِي), немесе вад (وَاد), Магреб арабшасында Уэд, וָאדִי) – дәстүрлі түрде өзен аңғарына қатысты арабша термин. Кейде бұл тек қатты жаңбыр жауғанда ғана суға толатын уақытша арнаны білдіруі мүмкін. Аройо (испан тілінде) Америкада осыған ұқсас жер бедерін атау үшін қолданылады.
River valley, especially a dry riverbed that contains water only during times of heavy rain
Wadi (وَادِي), alternatively wād (وَاد), Maghrebi Arabic Oued, וָאדִי) is the Arabic term traditionally referring to a river valley. In some instances, it may refer to a wet (ephemeral) riverbed that contains water only when heavy rain occurs. Arroyo (Spanish) is used in the Americas for similar landforms.
Этимология
Бұл термин араб топонимдерінде өте кеңінен кездеседі. Кейбір испан топонимдері андалузиялық араб тілінен шыққан, онда ол тұрақты өзенді білдірген, мысалы: Гуадалканал – wādī al qanāl (وَادِي الْقَنَال, "сусындау орындарының өзені"), Гуадалахара – wādī al ḥijārah (وَادِي الْحِجَارَة, "тасты өзен"), немесе Гуадалкивир – al wādī al kabīr (اَلْوَادِي الْكَبِير, "үлкен өзен").
The term is very widely found in Arabic toponyms. Some Spanish toponyms are derived from Andalusian Arabic where was used to mean a permanent river, for example: Guadalcanal from wādī al qanāl (وَادِي الْقَنَال, "river of refreshment stalls"), Guadalajara from wādī al ḥijārah (وَادِي الْحِجَارَة, "river of stones"), or Guadalquivir, from al wādī al kabīr (اَلْوَادِي الْكَبِير, "the great river").
Жалпы морфология және процестер
Вадилер шөлдердің көлбеу, көбінесе тегіс бөліктерінде орналасқан; көбінесе олар аллювиалды жайылмалардың шеткі бөліктерінен басталып, ішкі сабхаларға немесе құрғақ көлдерге дейін созылады. Бекендік және қатарлық топографияда вадилер жайылмалардың соңындағы бекендер бойымен бағытталған. Судың үздіріліссіз ағыны болмағандықтан, тұрақты арналар жоқ. Судың жетіспеушілігі және шөгінділердің көптігі салдарынан, оларда салалы өзен үлгілері қалыптасады. Су өзен төсегіне сіңіп, энергияның күрт жоғалуына және кең шөгінділердің пайда болуына әкеледі. Вадилерде келесі тасқын кезінде өзеннің бағытын өзгерте алатын шөгінді бөгеттері пайда болуы мүмкін. Жел де шөгінділердің жиналуына себеп болады. Вади шөгінділері судың астында немесе ылғалды болғанда, жел шөгінділері олардың үстіне жиналады. Осылайша, вади шөгінділерінде жел және су шөгінділері кездеседі.
Wadis are located on gently sloping, nearly flat parts of deserts; commonly they begin on the distal portions of alluvial fans and extend to inland sabkhas or dry lakes. In basin and range topography, wadis trend along basin axes at the terminus of fans. Permanent channels do not exist, due to lack of continual water flow. They have braided stream patterns because of the deficiency of water and the abundance of sediments. Water percolates down into the stream bed, causing an abrupt loss of energy and resulting in vast deposition. Wadis may develop dams of sediment that change the stream patterns in the next flash flood. Wind also causes sediment deposition. When wadi sediments are underwater or moist, wind sediments are deposited over them. Thus, wadi sediments contain both wind and water sediments.
Седименттер мен шөгінді құрылымдар
Уади шөгінділерінде шағылдан сазға дейінгі әртүрлі материалдар кездесуі мүмкін, ал шөгінді құрылымдары кең ауқымда өзгеріп отырады. Осылайша, уади шөгінділері – барлық шөлдік орталардың ең алуан түрлісі болып табылады. Кенеттен болатын су тасқыны зор энергетикалық жағдайлардың нәтижесінде пайда болады және толқындар мен жалпақ төсектер сияқты әртүрлі шөгінді құрылымдарын қалыптастыруы мүмкін. Шағылдар көбінесе бірімен-бірі үйірмеленіп жатады, ал саз қабаттарында кеулесу жарықтары байқалады. Желдің әрекеті де шөгінді құрылымдарды – ірі масштабты қиылыс қабаттану және үшбұрышты қиылыс жиынтықтарын тудырады. Типтік уади тізбегі жел және су шөгінділерінің кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады, әрбір қабаттың қалыңдығы шамамен ... Сумен келген шөгінділер толыққанды жоғары қарай икемделу тізбегін көрсетеді. Қабыршақтарда үйірмелеу байқалады. Жел шөгінділері қиылысқан және саздан жарылған шөгінділермен жабылған. Сонымен қатар, көлденең лосс та болуы мүмкін.
Wadi sediments may contain a range of material, from gravel to mud, and the sedimentary structures vary widely. Thus, wadi sediments are the most diverse of all desert environments. Flash floods result from severe energy conditions and can result in a wide range of sedimentary structures, including ripples and common plane beds. Gravels commonly display imbrications, and mud drapes show desiccation cracks. Wind activity also generates sedimentary structures, including large scale cross stratification and wedge shaped cross sets. A typical wadi sequence consists of alternating units of wind and water sediments; each unit ranging from about Sediment laid by water shows complete fining upward sequence. Gravels show imbrication. Wind deposits are cross stratified and covered with mud cracked deposits. Some horizontal loess may also be present.
Гидрологиялық әрекет
Қазіргі ағылшын тілінде вадилерді каньондардан немесе шағындардан судың әсері мен кең таралғандығы арқасында ажыратады. Вадилер су ағызып жүретін арналар болып қалыптасады, бірақ олар өзен аңғарларынан немесе шағырлардан жер бетіндегі судың үздірілісті немесе уақытша болуымен ерекшеленеді. Вадилер көбінесе жыл бойы құрғақ болады, жаңбырдан кейін ғана су толады. Шөлдік ортаға сирек, бірақ кенеттен болатын қатты жаңбырлар тән, олар көбінесе су тасқынына алып келеді. Сондықтан, жылдың белгілі бір мезгілінде вадилерден өту қауіпті болуы мүмкін. Вадилер көбінесе адамдар қоныстанған жерлермен байланысты, себебі оларда кейде жер асты сулары кездеседі. Көшпелі және мал өсірумен айналысатын халықтар күрделі жайлау жолдарымен қозғалғанда, тіпті Сахара сияқты құрғақ аймақтарда да вадилерде өсетін маусымдық өсімдіктерге тәуелді болады. Шөлдік ортада вадилердің суға және адам өміріне маңыздылығы 1990 жылдары вади гидрологиясының жекелеген саласының пайда болуына себеп болды.
Modern English usage differentiates wadis from canyons or washes by the action and prevalence of water. Wadis, as drainage courses, are formed by water, but are distinguished from river valleys or gullies in that surface water is intermittent or ephemeral. Wadis are generally dry year round, except after a rain. The desert environment is characterized by sudden but infrequent heavy rainfall, often resulting in flash floods. Crossing wadis at certain times of the year can be dangerous as a result. Wadis tend to be associated with centers of human population because sub surface water is sometimes available in them. Nomadic and pastoral desert peoples will rely on seasonal vegetation found in wadis, even in regions as dry as the Sahara, as they travel in complex transhumance routes. The centrality of wadis to water – and human life – in desert environments gave birth to the distinct sub field of wadi hydrology in the 1990s.
Депозиттер
Удидегі шөгінділер ағын жылдамдығының күрт төмендеуі және судың кеуекті шөгіндіге сіңуі салдарынан жылдам қалыптасады. Сондықтан, вадилерде көбінесе қиыршық тас пен құм қоспасы кездеседі. Бұл шөгінділер жиі эолиялық процестердің әсеріне ұшырайды. Уақыт өте келе, вади шөгінділері "кері вадилерге" айналуы мүмкін, онда бұрынғы жер асты сулары эрозияға ұшыраған арнаны өсімдіктер мен шөгінділермен толтырып, бұрынғы су тоғыстарын шөлді аймақтар арқылы созылатын қыраттарға айналдырады.
Deposition in a wadi is rapid because of the sudden loss of stream velocity and seepage of water into the porous sediment. Wadi deposits are thus usually mixed gravels and sands. These sediments are often altered by eolian processes. Over time, wadi deposits may become "inverted wadis," where former underground water caused vegetation and sediment to fill in the eroded channel, turning previous washes into ridges running through desert regions.