Кіріспе

Өзен аңғары, әсіресе тек қана қатты жаңбыр кезінде су толатын құрғақ арна. Вади (وَادِي), немесе вад (وَاد), Магреб арабшасында Уэд, וָאדִי) – дәстүрлі түрде өзен аңғарына қатысты арабша термин. Кейде бұл тек қатты жаңбыр жауғанда ғана суға толатын уақытша арнаны білдіруі мүмкін. Аройо (испан тілінде) Америкада осыған ұқсас жер бедерін атау үшін қолданылады.

Этимология

Бұл термин араб топонимдерінде өте кеңінен кездеседі. Кейбір испан топонимдері андалузиялық араб тілінен шыққан, онда ол тұрақты өзенді білдірген, мысалы: Гуадалканал – wādī al qanāl (وَادِي الْقَنَال, "сусындау орындарының өзені"), Гуадалахара – wādī al ḥijārah (وَادِي الْحِجَارَة, "тасты өзен"), немесе Гуадалкивир – al wādī al kabīr (اَلْوَادِي الْكَبِير, "үлкен өзен").

Жалпы морфология және процестер

Вадилер шөлдердің көлбеу, көбінесе тегіс бөліктерінде орналасқан; көбінесе олар аллювиалды жайылмалардың шеткі бөліктерінен басталып, ішкі сабхаларға немесе құрғақ көлдерге дейін созылады. Бекендік және қатарлық топографияда вадилер жайылмалардың соңындағы бекендер бойымен бағытталған. Судың үздіріліссіз ағыны болмағандықтан, тұрақты арналар жоқ. Судың жетіспеушілігі және шөгінділердің көптігі салдарынан, оларда салалы өзен үлгілері қалыптасады. Су өзен төсегіне сіңіп, энергияның күрт жоғалуына және кең шөгінділердің пайда болуына әкеледі. Вадилерде келесі тасқын кезінде өзеннің бағытын өзгерте алатын шөгінді бөгеттері пайда болуы мүмкін. Жел де шөгінділердің жиналуына себеп болады. Вади шөгінділері судың астында немесе ылғалды болғанда, жел шөгінділері олардың үстіне жиналады. Осылайша, вади шөгінділерінде жел және су шөгінділері кездеседі.

Седименттер мен шөгінді құрылымдар

Уади шөгінділерінде шағылдан сазға дейінгі әртүрлі материалдар кездесуі мүмкін, ал шөгінді құрылымдары кең ауқымда өзгеріп отырады. Осылайша, уади шөгінділері – барлық шөлдік орталардың ең алуан түрлісі болып табылады. Кенеттен болатын су тасқыны зор энергетикалық жағдайлардың нәтижесінде пайда болады және толқындар мен жалпақ төсектер сияқты әртүрлі шөгінді құрылымдарын қалыптастыруы мүмкін. Шағылдар көбінесе бірімен-бірі үйірмеленіп жатады, ал саз қабаттарында кеулесу жарықтары байқалады. Желдің әрекеті де шөгінді құрылымдарды – ірі масштабты қиылыс қабаттану және үшбұрышты қиылыс жиынтықтарын тудырады. Типтік уади тізбегі жел және су шөгінділерінің кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады, әрбір қабаттың қалыңдығы шамамен ... Сумен келген шөгінділер толыққанды жоғары қарай икемделу тізбегін көрсетеді. Қабыршақтарда үйірмелеу байқалады. Жел шөгінділері қиылысқан және саздан жарылған шөгінділермен жабылған. Сонымен қатар, көлденең лосс та болуы мүмкін.

Гидрологиялық әрекет

Қазіргі ағылшын тілінде вадилерді каньондардан немесе шағындардан судың әсері мен кең таралғандығы арқасында ажыратады. Вадилер су ағызып жүретін арналар болып қалыптасады, бірақ олар өзен аңғарларынан немесе шағырлардан жер бетіндегі судың үздірілісті немесе уақытша болуымен ерекшеленеді. Вадилер көбінесе жыл бойы құрғақ болады, жаңбырдан кейін ғана су толады. Шөлдік ортаға сирек, бірақ кенеттен болатын қатты жаңбырлар тән, олар көбінесе су тасқынына алып келеді. Сондықтан, жылдың белгілі бір мезгілінде вадилерден өту қауіпті болуы мүмкін. Вадилер көбінесе адамдар қоныстанған жерлермен байланысты, себебі оларда кейде жер асты сулары кездеседі. Көшпелі және мал өсірумен айналысатын халықтар күрделі жайлау жолдарымен қозғалғанда, тіпті Сахара сияқты құрғақ аймақтарда да вадилерде өсетін маусымдық өсімдіктерге тәуелді болады. Шөлдік ортада вадилердің суға және адам өміріне маңыздылығы 1990 жылдары вади гидрологиясының жекелеген саласының пайда болуына себеп болды.

Депозиттер

Удидегі шөгінділер ағын жылдамдығының күрт төмендеуі және судың кеуекті шөгіндіге сіңуі салдарынан жылдам қалыптасады. Сондықтан, вадилерде көбінесе қиыршық тас пен құм қоспасы кездеседі. Бұл шөгінділер жиі эолиялық процестердің әсеріне ұшырайды. Уақыт өте келе, вади шөгінділері "кері вадилерге" айналуы мүмкін, онда бұрынғы жер асты сулары эрозияға ұшыраған арнаны өсімдіктер мен шөгінділермен толтырып, бұрынғы су тоғыстарын шөлді аймақтар арқылы созылатын қыраттарға айналдырады.