Кіріспе
1966 жылы Джеймс Клавэллдің тарихи романы «Тай Пан» – Джеймс Клавэллдің 1842 жылы Бірінші опиум соғысы аяқталғаннан кейін Гонконгқа келген еуропалық және американдық саудагерлер туралы жазған 1966 жылғы романы. Бұл Клавэллдің «Азия сагасының» екінші кітабы және Струан отбасы алғаш рет осында суреттеледі.
the novel
Tai Pan is a 1966 novel written by James Clavell about European and American traders who move into Hong Kong in 1842 following the end of the First Opium War. It is the second book in Clavell's Asian Saga, and the first to feature the fictional Struan family.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Роман британдықтардың бірінші опиум соғысындағы жеңісінен және Гонконгты басып алудан кейін басталады. Аралдың халқы аз, жері қиын болса да, онда Ұлыбритания үкіметі мен түрлі сауда компаниялары Қытайдың құрлық бөлігінде сауда үшін тауар импортына пайдалы болатын үлкен табиғи порты бар деп санайды. Романда көптеген кейіпкерлер болғанымен, оның негізгі оқиғасы Дирк Струан мен Тайлер Брок, бұрынғы кемедестер және екі ірі (қияли) сауда компаниясының иелеріне арналған. Теңізшілер ретіндегі олардың шиеленісті және көбінесе қатыгез қарым-қатынасы күшті бәсекелестікке әкелді. Роман бойында екеуі де бизнес және жеке істерде бір-бірін жоюға тырысады. Струан роман бойында Тайпан деп аталады, ол 19 ғасырдағы Азиядағы ең ірі жеке сауда компаниясы – Struan & Company-нің басшысы екенін көрсетеді. Клавелл тайпанды «Жоғарғы басшы» деп аударады, бірақ «Ірі тұлға» дәлірек болар еді. 1805 жылы жеті жасында Дирк Струан Трафальгар шайқасында патша кемесінде ұнтақ тасушы болып теңіз саяхатын бастады және өмірінің соңына дейін теңізге байланысты болып қалады. Осы жылдың соңында ол Шығыс Үндістан компаниясының Қытайға бағытталған Vagrant Star сауда кемесінде қызмет етеді. Тайлер Броктың, үшінші сержант және болашақ қарсыласының басшылығымен Дирк Струан аяусыз сабалады. Дирк Струан бір күні Брокты жоямын деп ант етеді. Кейін Дирк Струан мен Тайлер Брок опиум саудасын бағындырады. 1812 жылы Малакка бұғазындағы қараңғы түнінде Vagrant Star кемесі рифке шағылып, батып кетті. Он төрт жасында Струан жағаға жүзіп келіп, Сингапурға жол табады. Кейін Дирк Струан Тайлер Броктың да аман қалғанын біледі. 1822 жылы Дирк Струан опиум саудасында өз кемесінің капитаны болды. Тайлер Брок оның басты қарсыласы еді. Сол жылы Дирк Струан Шотландияда Рональдаға үйленді, бірақ бірден Макаоға кетті. 1824 жылы Кулум Струан дүниеге келді. Ол Дирк Струан мен Рональданың ұлы. Бала туылғаннан кейін көп ұзамай Рональда мен Кулумды Глазгоға жіберді. Рональда ешқашан Қытайға қайтып оралмайды. Сол жылы Гордон Чен дүниеге келді. Ол Дирк Струанның және оның сүйіктісі Чен Кай Сунның заңсыз баласы. 1826 жылы Британдық Шығыс Үндістан компаниясы Струан мен Брокты жазалауға шешім қабылдады. Компания олардың лицензияларын алып тастады және екеуі де қаржылық жағдайынан айырылды. Брок кемесімен қалды, Струан ештеңесіз. Брок басқа бір опиум саудагерімен құпия келісімге келді. Дирк Струан Макаодағы қарақшылардан лоршаны ұрлап алды. Ол Қытайдағы басқа саудагерлерге жасырын түрде опиум контрабандашысы болды. Ол қарақшылардың кемелерін қайтарып алды. Оларды Қытай жағалауымен қауіпті заңсыз опиум тасымалдауға пайдаланып, одан да көп пайдаға ие болды. 1834 жылы еркін сауданы жақтаушылар 1833 жылғы Жарғылық акті бойынша Британдық Шығыс Үндістан компаниясының монополиясын тоқтатуға қол жеткізді. Соңында британдық сауда жеке кәсіпкерлерге ашылды. Заңды сауда еркіндігімен Дирк Струан мен Тайлер Брок сауда князьдеріне айналды. Олардың қарулы флоттары кеңейді және қатал бәсекелестік олардың өшпендігін одан да күшейтті. 1837 жылы Джин Куа өзінің сүйікті немересі Мей-Мейді Дирк Струанның сүйіктісі болуға дайындады. Оған «жасыл көзді шайтанды» «цивилизацияланған» (қытай) жолдарға үйрету міндеті жүктелді. 1838 жылы Дирк Струан барлық тайпанның тайпаны деп есептелді. Struan & Company «Асыл үй» ретінде танылды. Асыл үйдің іскерлік мәселелеріне Үндістаннан Қытайға опиум контрабандасы, филиппиннен дәмдеуіштер мен қант саудасы, Қытайдан Англияға шай мен жібек импорты, жүк қағаздарын рәсімдеу, жүк сақтандыру, кемежай объектілерін және қойма кеңістігін жалға алу, сауданы қаржыландыру және басқа да көптеген бизнес пен сауда бағыттары кірді. Компанияның 19 континенттер аралық клипер кемесі болды. Жақын бәсекелес, Брок & Sons Trading Company, он үш кемеге ие болды. Сонымен қатар, Struan & Company өзеннің жоғарғы ағысында контрабандалық сауда үшін жүздеген шағын кемелер мен лорхаларға ие болды. 1839 жылы Гордон Чен өте ақылды және өте білікті кәсіпкерге айналды. Алайда ол өзінің биологиялық әкесі Дирк Струаннан мойындауды қатты қалады. Осы мақсатқа жету үшін ол Дирк Струан мен Асыл үй үшін қажетті адам болуға шешім қабылдады. 1841 жылдың қаңтар және шілде айлары аралығында романда егжей-тегжейлі баяндалған оқиғалар орын алады. «Асыл үй» қаржылық құлдыраудың алдында тұрды және оны бәсекелес Тайлер Брок жоюға дайын еді. Үмітсіздікке ұшырап, Мэри Синклердің ықпалымен Дирк Струан Джин Куаға жүгінді. Ол бірқатар қызметтер мен уәделердің орнына Джин Куадан «4 миллион» (шамамен 1 миллион фунт стерлинг) күміс қорытындысынан қарыз алды. Келісімнің бірінші бөлігінде Струан белгілі бір сауда жеңілдіктеріне келісті. Келісімнің екінші бөлігінде Струан Чен отбасының мүшесі Асыл үйдің компадоры болып мәңгілікке қалады деп келісті. Келісімнің үшінші бөлігінде Струан Гонконгтағы жердің үлкен учаскесін Джин Куаға сатуға келісті, ал құжат Гордон Ченнің атына тіркеледі. Келісімнің төртінші бөлігінде Струан «ақша қарызына» келісті. Төрт қола монета біркелкі емес екіге бөлінді, әр монета қалған үш монетадан өзгеше болды. Төрт жарты монета Дирк Струанға берілді, ал қалған төрт жарты монета Джин Куада қалды. Асыл үйдің тайпанына жарты монетаны ұсынған әркімге заңды немесе заңсыз болсын, ол сұраған нәрсені алуға рұқсат берілуі керек. Асыл үйдің барлық болашақ тайпандары осы келісімді сақтауға ант беруі керек. Бұл күміс қарызын өтеуге қызмет етті. Тесс Брок пен Кулум Струан ғашық болып үйленді. Жұбайлар әкелерінің бір-біріне деген жеккөруін айыптады. Дирк Струан мен Джин Куа арасындағы келісімге байланысты Гордон Чен Гонконгтағы Джин Куаның қаржылық мүдделерін басқарды, жерге инвестициялады және ақша берумен айналысты. Гордон Чен Гонконгтағы үштіктердің жетекшісі болды. Әкесінің көмегімен және қорғау орындарына қатысуының арқасында Гордон Чен Гонконгтағы ең бай қытай адамдарының біріне айналды. Гордон Чен осы ақпаратты әкесінен жасырды. Үштіктердің басшысы ретіндегі оның мәртебесі ашылғанда, оның позициясы жоғалуға жақын болды. Бақытына орай, фактілер жалғандық ретінде жоққа шығарылды. Алайда Дирк Струан толығымен сенбеді. Әкесін қорғау үшін Гордон Чен Горт Брокты өлтіруді ұйымдастырды және Мей-Мейдің маляриясын емдеуге тырысты. Джин Куаның бірінші жарты монетасын қарақшылардың басшысы Ву Фанг Чой Дирк Струанға ұсынды. 1941 жылдың 21 шілдесінде Дирк Струан тайфунда қаза тапты, сондықтан ол Брокты жоюға берген уәдесін орындай алмады. Кулум Струан Асыл үйдің екінші тайпаны болды. Гордон Чен Struan & Company кемелеріне тыңшыларды орналастыра бастады. Гордон Чен Дирк Струан мен Мей-Мейдің балалары – Данкан мен Кейт Струанды тәрбиеледі. Струан мен Брок арасындағы өшпендік Клавеллдің Азия сагасының маңызды тақырыбы болып табылады. Дирк Струан мен Тайлер Брок көптеген балаларды, заңды және заңсыз, қалдырды, олар әкелерінің мантиясын иеленіп, шайқасты жалғастырады. Осылайша көп жылдарға созылатын қатыгез айналым басталады.
Өмірбаян
Клавэлл «Кеңеш патшасы» атты бір роман жазған еді. Оған екінші кітап жазуға шақырылды, себебі «ол ерлерді балалардан ажыратады». Ол Джеймс Миченердің «Гавайи» романы Гавайи штаты үшін жасағанын сияқты, Гонконг үшін де сондай әсер ететін кітап жазуды қалады деді. «Кеңеш патшасы» фильмінен түскен ақша «Тай Панды» жазуға қажетті қаржыны берді, – деді Клавэлл. (Ол кейін бұл салық мақсатында бес жылға бөлінген 157 000 доллар екенін айтты.) 1962 жылы Бенсон Фонгпен Гонконгқа сапар жасағаннан кейін, Клавэлл 1963 жылы отбасымен бірге бір жылға қайта келді. Оның айтуынша, алғашқы нұсқаны жазуға 5 рет қате бастап, 241 күн кеткен, ал екінші нұсқаны дайындауға 12 апта уақыт жұмсалды. Клавэлл бастапқыда романды Гонконгтың құрылуынан бастап қазіргі күнге дейін көрсетемін деген жоспары болған, бірақ жазғанда романды алғашқы тайпанның өлімімен аяқтауға шешім қабылдады. Ол осылай көп зерттеу жұмыстарын жүргізіп, трилогия жазу идеясына келді; әсіресе ол кейін 1963 жылғы Гонконгта өтетін «Нобель үйі» романын жазды. Герман Голлоб Клавэллдің редакторы болды.
Қабылдау
Кітап бірден бестселлер болды және фильм құқықтары MGM мен Filmways компанияларына 500 мың долларға сатылды. (Дегенмен, фильмнің түсірілуіне екі онжылдық уақыт кетті). 1976 жылға қарай романның бір миллион жарымнан астам данасы қағаздық мұқабамен сатылды.
Сыни қабылдау
"Нью-Йорк таймс" газеті бұл кітаптың "Кеңеш патшасы" сияқты көзге түспейтінін, бірақ "шынайы тарихи оқиғаны баяндаудың нағыз үлгісі екенін, әрі "Таи Пан" оқырмандарына зор ләззат сыйлайтыны сөзсіз" деп жазды.