Кіріспе
Дэвид Келлог Льюис (28 қыркүйек 1941 – 14 қазан 2001) – американдық философ. Льюис қысқа мерзімге UCLA-да оқытты, содан кейін 1970 жылдан бастап өмірінің соңына дейін Принстон университетінде дәріс берді. Ол 30 жылдан астам уақыт бойы Австралияның философиялық қауымдастығын жыл сайын барып тұрды, сондықтан осы елмен тығыз байланысты болды. Льюис ақыл-ойының философиясы, ықтималдық философиясы, эпистемология, философиялық логика, эстетика, математика философиясы, уақыт философиясы және ғылым философиясы салаларына маңызды үлес қосты. Осы салалардың көпшілігінде ол соңғы онжылдықтардағы ең ірі тұлғалардың бірі саналады. Льюис метафизика, тіл философиясы және семантика салаларындағы еңбектерімен әйгілі, оның «Әлемдердің көптігі» (1986) және «Қарсы фактілер» (1973) кітаптары классикалық туындылар деп есептеледі. Оның қарсы фактілік шарттылықтардың логикасы мен семантикасы жөніндегі еңбектері философтар мен тіл білімі мамандары Роберт Сталнакердің қарсы пікірлерімен қатар кеңінен қолданылады; екеуі бірлесіп жасаған Сталнакер–Льюис қарсы фактілік теориясы философиялық және тіл білімі әдебиетіндегі осы саланың ең көп таралған және ықпалды теориясына айналды. Оның метафизикасы сандық модальдық логикаға, қарсылас теорияны дамытуға, қарсы фактілік себеп-салдар байланысына және «Хьюмдық супервенция» деп аталатын көзқарасқа маңызды үлес қосты. «Әлемдердің көптігі» еңбегінде Льюис модальдық реализмді қорғады: бұл көзқарас бойынша, мүмкін болатын әлемдер логикалық кеңістікте нақты бірліктер ретінде бар, ал біздің әлеміміз – олардың тең дәрежеде нақты көптеген әлемінен бірі.
David Kellogg Lewis (September 28, 1941 – October 14, 2001) was an American philosopher. Lewis taught briefly at UCLA and then at Princeton University from 1970 until his death. He is closely associated with Australia, whose philosophical community he visited almost annually for more than 30 years. Lewis made significant contributions in philosophy of mind, philosophy of probability, epistemology, philosophical logic, aesthetics, philosophy of mathematics, philosophy of time and philosophy of science. In most of these fields he is considered among the most important figures of recent decades. Lewis is most famous for his work in metaphysics, philosophy of language and semantics, in which his books On the Plurality of Worlds (1986) and Counterfactuals (1973) are considered classics. His works on the logic and semantics of counterfactual conditionals are broadly used by philosophers and linguists along with a competing account from Robert Stalnaker; together the Stalnaker–Lewis theory of counterfactuals has become perhaps the most pervasive and influential account of its type in the philosophical and linguistic literature. His metaphysics incorporated seminal contributions to quantified modal logic, the development of counterpart theory, counterfactual causation, and the position called "Humean supervenience". Most comprehensively in On the Plurality of Worlds, Lewis defended modal realism: the view that possible worlds exist as concrete entities in logical space, and that our world is one among many equally real possible ones.
Ерте өмір және білім
Льюис Огайо штатының Оберлин қаласында Джон Д. Льюис, Оберлин колледжінің үкімет профессоры, және Рут Эварт Келлог Льюис, ортағасырлық тарихшы, отбасында дүниеге келген. Ол пресвитериан дінінің пасторы Эдвин Генри Келлогтың немересі және пресвитериан миссионері және хинди тілінің сарапшысы Сэмюэл Х. Келлогтың шөбересі болды. Льюис Оберлин орта мектебінде оқыды, онда колледж лекцияларына, химия пәнінен қатысты. Ол Свартмор колледжінде білім алды және 1959–60 жылдары Оксфорд университетінде бір жыл оқыды, онда Ирис Мердоктан жеке сабақтар алды және Гилберт Райл, Г. П. Грайс, П. Ф. Строусон және Дж. Л. Остин лекцияларын тыңдады. Оксфордта өткен жылы оның философияны оқуға шешім қабылдауында маңызды рөл атқарды. Льюис 1967 жылы Гарвард университетінен философия ғылымдарының докторы дәрежесін алды, онда ол В. В. О. Куинннің көзқарастарымен кейіннен келіспеген. Сол жерде ол австралиялық философ Дж. Дж. Смартпен семинарға қатысты. Смарт еске алды: "Мен Дэвид Льюисті үйреттім, немесе дұрысырақ айтқанда, ол маған үйретті". Льюис 1966 жылы Калифорния университетінің Лос-Анджелес штатындағы философия факультетіне қызметке орналасты. 1970 жылы ол Принстон университетіне көшті, және қалған өмірін сол жерде өткізді.
Конгрестің алғашқы жұмыстары
Льюистің алғашқы монографиясы «Convention: A Philosophical Study» (1969) болды, ол оның докторлық диссертациясы негізінде жазылған және әлеуметтік конвенциялардың мәнін талдау үшін ойын теориясының ұғымдарын пайдаланады; ол Америка философиялық қауымдастығының 40 жасқа дейінгі философтың философия саласындағы ең жақсы кітабы үшін алғашқы Франклин Матчетте сыйлығын жеңіп алды. Льюис әлеуметтік конвенциялардың, мысалы, көптеген штаттардағы оң жақтан (сол жақтан емес) жүру ережесі, телефон арқылы сөйлесу үзіліске ұшырағанда шалушының қайта қоңырау шалуы сияқты жағдайлар, «үйлестіру мәселелерінің» шешімі екенін айтты. Льюис кітабы жарық көрген кезде үйлестіру мәселелері ойын теориясында жеткілікті талқыланбаған мәселе болып келді; ойын теориясының көп бөлігі қатысушылардың қақтығысқан жағдайларына, мысалы, тұтқынның дилеммасына бағытталған. Үйлестіру мәселелері қиын, себебі қатысушылардың мүдделері ортақ болғанымен, бірнеше шешім бар. Кейде шешімдердің бірі «көзге түсетін» болады, бұл ұғымды ойын теориясы мен экономист Томас Шеллинг (Льюис одан үлкен әсер алған) ойлап тапқан. Мысалы, кездесу түріндегі үйлестіру мәселесі қалада кездесуге бір ғана орын болса, оның шешімі болуы мүмкін. Бірақ көп жағдайда біз Льюис «алдыңғы тәжірибе» деп атаған нәрсеге сүйенуіміз керек. Егер екі қатысушы да белгілі бір үйлестіру мәселесін, мысалы, «қай жақтан жүру керек?» деген сұрақтың бұрын көп рет бірдей шешілгенін білсе, екеуі де оны біледі, екеуі де екеуінің білетінін біледі, екеуі де екеуінің білетінін біледі, және т.б. (Льюис бұл жағдайды ортақ білім деп атайды, және содан бері философтар мен ойын теорияшылары арасында жиі талқыланатын тақырыпқа айналды), онда олар мәселені оңай шешеді. Олардың мәселені табысты шешкенін одан да көп адам көреді, соның нәтижесінде конвенция қоғамға таралады. Осылайша, конвенция – бұл өзін-өзі сақтайтын мінез-құлықтың тұрақтылығы, себебі ол барлық қатысушылардың мүдделеріне қызмет етеді. Конвенцияның тағы бір маңызды ерекшелігі – ол мүлдем басқаша болуы мүмкін: сол жақтан жүруге де болады; мысалы, АҚШ-та оң жақтан жүрудің себебі шамалы немесе көп жағдайда кездейсоқ. Алайда, Льюис кітабының басты мақсаты тек конвенцияны сипаттау емес, «тіл конвенциямен басқарылады» деген тұжырымды зерттеу (Convention, 1 бет) болды. Кітаптың соңғы екі тарауы («Сигналдау жүйелері және тілдік конвенциялар»; сондай-ақ «Тілдер және тіл», 1975) халықтың тілді қолдануы оның мүшелері арасындағы шыншылдық пен сенімнің конвенцияларынан тұратынын көрсетеді. Льюис осы аяқта шындық және аналитикалық сияқты ұғымдарды қайта қарастырады, олар сөйлемдердің қасиеттері ретінде емес, сөйлемдер мен тіл арасындағы қатынастар ретінде жақсы түсініледі деп мәлімдейді.
Контрфактикалық және модальдық реализм
Льюис «Counterfactuals» (1973) атты еңбегін жариялады, онда мүмкін әлемдер семантикасындағы қарсы фактілік шарттылықтардың шындық шарттары және мұндай мәлімдемелерге қатысты басқару логикасының модальді талдауы берілген. Льюиске сәйкес, «Егер кенгурулардың құйрығы болмаса, олар құлап түсер еді» деген қарсы фактілік пікір, нақты әлемге ең ұқсас әлемдердің барлығында «кенгурулардың құйрығы болмаса» деген алғышарт шын болса, соның нәтижесінде кенгурулардың құлап түсетіні де шын болса – ғана дұрыс. Льюис осы шарттылықтардың логикасын бейнелеу үшін қазіргі кезде қолданылатын «◻→» операторын енгізді. A ◻→ C түріндегі сөйлем Льюис бойынша жоғарыда айтылған себептерге сәйкес дұрыс болады. Егер кенгурулардың құйрығы жоқ, бірақ құлап түспейтін, біздің әлемімізге ең ұқсас әлем болса, онда қарсы фактілік пікір жалған болады. Ұқсастық ұғымы шарттылықты талдауда маңызды рөл атқарады. Интуитивті түрде, кенгурулардың тік тұруы үшін құйрықтың маңыздылығын ескеретін болсақ, біздің әлемімізге ең ұқсас әлемдерде құйрығы жоқ кенгурулар, көбінесе құлап түседі, сондықтан қарсы фактілік пікір дұрыс болып шығады. Осылай қарастырылатын қарсы фактілік пікірлер Роберт Сталнакердің тәуелсіз түрде ашқан шарттылықтар туралы есебімен тығыз байланысты, сондықтан осы талдау түрі Сталнакер-Льюис теориясы деп аталады. Сталнакердің және Льюис есебі арасындағы негізгі даулы мәселелер – осы шарттылықтар тұрақты немесе өзгермелі домендерде мөлшерленеді ме (қатаң талдауға қарсы өзгермелі домендік талдау) және шектілік туралы болжамды қоса берілген логикаға енгізу қажет пе. Лингвист Анжелика Крацер қарсы фактілік немесе субъюнктивті шарттылықтарға қатысты «алғышарттық семантика» деп аталатын қарсы теорияны жасады, оның мақсаты – мұндай мәлімдемелердің шындығын анықтау үшін жақсы эвристика ұсыну болып табылады. Крацердің алғышарттық семантикасы Льюис есебінен қарсы фактілік жағдайларда ерекшеленбейді, бірақ контекс пен ұқсастық арасында талдауды таратуға бағытталған, бұл қарсы фактілік шындық шарттары үшін дәлірек және нақты болжамдар жасауға мүмкіндік береді.
Мүмкін әлемдер туралы реализм
Льюистің контрафактілер туралы көзқарасын дау туғызған нәрсе – Сталнакер ықтимал әлемдерді теориялық ыңғайлылық үшін «жасалған» қиялға салынған нәрселер ретінде қарастырғанда, Льюис контрафактілердің формалды есебі оны міндеттемейтін позицияны қабылдады, атап айтқанда, модальдық реализмді. Льюис пікірінше, егер біз осы әлемде мен сәтті аяқтамаған соққыны жасаған әлем туралы айтсақ, біз осы әлем сияқты нақты әлем туралы айтып отырмыз, және біз сол әлемде мен соққыны жасадым десек те, дәлірек айтқанда, бұл мен емес, менің қарсыласым сәтті болды. Льюис бұл көзқарасты өзінің ертерек жарияланған еңбектерінде ұсынған: «Қарсыластар теориясы және сандық модальді логика» (1968), «Ансельм және шындық» (1970) және «Адамдар мен олардың денелерінің қарсыластары» (1971). Теория көпшілікке сенімсіз көрінді, бірақ Льюис оны қабылдауға шақырды. Көбінесе, себепті оқшауланған, біздің әлеміміз сияқты нақты, бірақ бір жағынан одан өзгеше, шексіз көп ғаламдар бар екені, және осы ғаламдардағы объектілерге сілтеме жасау, кейбір контрафактілерді шындыққа айналдыратын, ал басқаларын емес екені Льюис атаған «сенімсіздікпен қарау» (Lewis, Әлемдердің көптігі туралы, 2005, 135–137 бб.) кездеседі. Ол өзінің экстремалды модальдық реализм теориясын қорғайды және кеңейтеді, сонымен бірге оның ешқандай артық еместігін мәлімдейді. Льюис өзінің теориясы жалпыға ортақ санаға қайшы екенін мойындайды, бірақ оның артықшылықтары осы кемшілікті басып өтеді деп санайды, сондықтан біз осы бағаны төлеуге дайын болуымыз керек. Льюис айтуынша, «нақты» дегеніміз – біз сол әлемде болғанда оған беретін индекстік белгі ғана. Нәрселер барлық мүмкін әлемдерде шын болғанда міндетті түрде шын болып табылады. (Льюис осы контексте мүмкін әлемдер туралы алғаш айтқан адам емес. Мысалы, Готфрид Вильгельм Лейбниц және К. И. Льюис, мүмкіншілік және қажеттілік туралы ойлау тәсілі ретінде мүмкін әлемдер туралы айтады, ал Дэвид Капланның ерте жұмыстарының кейбіреулері қарсыластар теориясына арналған. Льюис ұсынған бастапқы идея – барлық мүмкін әлемдер бірдей нақты, ал біз өзімізді тапқан әлем басқа кез келген мүмкін әлемнен гөрі нақтырақ емес.)
Сындар
Бұл теория бірнеше сынға ұшырады. Әсіресе, басқа әлемдерде не болып жатқанын қалай білуге болатыны белгісіз. Олар біздің әлемімізден себептік байланыссыз, сондықтан онда не болып жатқанын көру мүмкін емес. Бұған байланысты тағы бір қарсылық – адамдар өздері не істей алатыны туралы алаңдайды, бірақ басқа әлемдердегі адамдардың не істегені туралы, олар қаншалықты ұқсас болса да, алаңдамайды. Саул Крипке айтқандай, президенттікке үміткер басқа әлемде біреу сайлауда жеңіске жетсе, бұл оны қызықтырмайды, бірақ өзі жеңе ала ма екені оны қызықтырады (Kripke 1980, 45-б.). Мүмкін әлемдерге қатысты реалистік көзқарасқа тағы бір сын – оның кеңейтілген онтологиясы бар. Ол нақтылық қасиетін жалғыз нақты әлемнен артыққа созу арқылы, түсіндіру мақсатына қажеттіден артық теориялық ұғымдарды көбейтеді, соның салдарынан үнемділік принципін, Оккамның қырғышын бұзады. Алайда, модальдық реалист мүмкін әлемдердің санаттарын нақты әлемді ерекше жағдай ретінде қарапайым абстракциялар ретінде жою арқылы азайтады деген тұжырымға келгенде, керісінше көзқарас қабылдануы мүмкін. Мүмкін әлемдер Крипке және тағы басқалардың еңбектерінде қолданылады, бірақ Льюис ұсынғандай нақты мағынада емес. Бұл баламалы тәсілдердің ешқайсысы кеңінен қабылдалмағанмен, өте аз ғана философ Льюистің модальдық реализмін қабылдайды.
Ықпал
Принстонда Льюис жас философтарға ұстаздық жасады және осы саладағы ондаған табысты тұлғаларды тәрбиеледі, олардың ішінде бірнеше қазіргі Принстон факультетінің мүшелері, сондай-ақ АҚШ-тың бірқатар жетекші философия кафедраларында сабақ беретін адамдар бар. Оның белгілі студенттерінің қатарында Роберт Брэндом, Л.А. Пол, Дж. Дэвид Веллеман, Питер Райлтон, Филип Брикер, Сиан Дорр және Джошуа Грин есімдері бар. Оның тікелей және жанама ықпалы қазіргі буынның көптеген көрнекті философтарының еңбектерінде анық байқалады.
Кейінгі өмір және өлім
Льюис өмірінің көп бөлігінде ауыр диабеттен зардап шекті, ол ақырында нашарлап, бүйрек жетіспеушілігіне алып келді. 2000 жылдың шілдесінде оған әйелі Стефаниден бүйрек трансплантациясы жасалды. Трансплантация оған бір жылдай жұмыс істеуге және саяхаттауға мүмкіндік берді, бірақ ол 2001 жылдың 14 қазанында диабетінің қосымша асқынуларынан күтпеген жерден қайтыс болды. Оның өлімінен кейін шындық пен себеп-салдар, сондай-ақ физика философиясы сияқты әртүрлі тақырыптарды қамтитын бірнеше посмерттік еңбектері жарияланды. 2004 жылы оның философиясына арналған мақалалар жинағы – "Льюис тақырыптары" жарық көрді. 2020 жылы оның екі томдық хаттар жинағы – "Дэвид К. Льюис философиялық хаттары" жарық көрді. Брайан Лейтер жүргізген 2015 жылғы философтар арасындағы сауалнама бойынша Льюис 1945 және 2000 жылдар аралығындағы ең маңызды ағылшын тіліндегі философтардың төртіншісі деп танылды, ол тек Куайн, Крипке және Ролзден кейін ғана тұрды.
Таңдалған мақалалар
"Контрапарт теориясы және сандық модальды логика", Философия журналы 65 (1968): 113–126 б. "Жалпы семантика", Синтез, 22(1) (1970): 18–67 бб. "Causation", Journal of Philosophy 70 (1973): 556–67 б. "Философиялық еңбектер: II том" (1986) басылымында қайта жарияланды. "Диадикалық деонтикалық логикаға арналған семантикалық талдаулар", "Логикалық теория және семантикалық талдау: Стиг Кангердің 50 жылдығына арналған эсселер", Рейдель, 1974. "Уақыт саяхатының парадокстары", "Американдық философиялық тоқсандық", сәуір (1976): 145–152 б. "Фикциядағы шындық", Америка философиялық тоқсандық 15 (1978): 37–46 бб. "Теориялық терминдерді қалай анықтау керек", "Философия журналы" 67 (1979): 427–46 б. "Тіл ойынындағы есептесу", Философиялық логика журналы 8 (1979): 339–59 б. "Ақылсыз және марсиандық ауырсыну", "Психология философиясы бойынша оқулар" I том. Н. Блок, ред. Гарвард университетінің баспасы (1980): 216–222 бб. "Объективті мүмкіндікке субъективистің нұсқауы", Р. Джеффри, ред., "Индуктивті логика және ықтималдық зерттеулері: II том". "Философиялық еңбектер: II том" (1986) басылымында қайта жарияланды. "Біз заңдарды бұзуға еріктей аламыз ба?", Теория 47 (1981): 113–21 б. "Жалпылықтар теориясы үшін жаңа жұмыс", Австралиялық философия журналы 61 (1983): 343–77 б. "Тәжірибе нені үйретеді", Уильям Г. Лайканның "Ай мен таным" кітабында (1990 ж. басылымы) 499–519 б. Кейінгі басылымдардан алынып тасталған мақала. "Қиын білім", Австралазиялық философия журналы, 74/4 (1996): 549–567 б.