Румыния Конституциясы: негізгі құжат, үкімет құрылымын, азаматтар құқықтарын және заң шығару тәртібін анықтайды. 1991 ж. қабылданған, 2003 ж. өзгертілген.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Румынияның негізгі басқару құжаты
Fundamental governing document of Romania
Румынияның қазіргі Конституциясы – қазіргі Румыния тарихындағы жетінші тұрақты конституция. Бұл Румынияның үкімет құрылымын, азаматтардың құқықтары мен міндеттерін және заңдар қабылдау тәртібін белгілейтін негізгі басқару құжаты. Ол Румыния үкіметінің заңдылығының негізі болып табылады. 1991 жылғы 21 қарашада қабылданған Конституция 1991 жылғы 8 желтоқсанда өткен жалпыұлттық референдумда бекітіліп, сол күні жарияланды. Конституцияға 2003 жылғы 18 қазанда өткен референдумда бір рет өзгеріс енгізілді. Жаңа мәтін 2003 жылғы 29 қазанда күшіне енді.
The current Constitution of Romania is the seventh permanent constitution in modern Romania's history. It is the fundamental governing document of Romania that establishes the structure of its government, the rights and obligations of citizens, and its mode of passing laws. It stands as the basis of the legitimacy of the Romanian government. Adopted on 21 November 1991, it was approved on 8 December 1991 in a national referendum and promulgated on the same day. The constitution was amended once by a referendum on 18 October 2003. The new text took effect on 29 October 2003.
Өмірбаян
1831–1832 жылдары Ресей империясының үстемдігі кезінде Молдавия мен Валахияның тиісті Ассамблеялары бекіткен Регламент Органик – Дунай княздықтарына тағайындалған, конституцияға ұқсас алғашқы органикалық заң болды. Ол 1858 жылға дейін күшінде болды, осы жылы Қырым соғысы екі елді Ресейдің ықпалынан шығарып, Париж шартында алғаш рет белгіленген бірнеше еуропалық державалардың билігін бекітті. 1858 жылғы Париж конвенциясы Александру Иоан Кузаның Біріккен елдердің (1859) билеуші князі (Domnitor) болып сайлануынан кейін де басқарушы құжат болып қала берді, бірақ 1864 жылы Кузаның өзі жасаған, «Париж конвенциясын дамыту туралы Ереже» (Statutul dezvoltător al Convenţiei de la Paris) деп аталатын жаңа органикалық заңмен алмастырылды. Жаңа құрылған мемлекет формальды түрде Осман империясының бағыныштысы болғанымен, Ұлы Портаның жоғары билігін тек ресми түрде мойындады. Румынияның Біріккен княздықтарының алғашқы конституциясы 1866 жылдың 1 шілдесінде қабылданды. Румыния 1878 жылы патшалыққа айналғаннан кейін де ол сақталды. 1918 жылы ұлттық аумақтың кеңеюінен кейін 1923 жылдың 29 наурызында жаңа конституция бекітілді. Ол 1938 жылы король Карол II тарапынан жойылды және корольдің Ұлттық жаңару фронты жалғыз заңды партия ретінде танылған корпоративтік/авторитарлық құжатпен алмастырылды. Бұл құжат 1940 жылы Иоан Антонеску мен Темір гвардиясы басқарған Ұлттық легионерлік мемлекет үкіметі тарапынан күштен шығарылды. Антонеску 1941 жылы Гвардиямен келісімін бұзып, 1944 жылы құлатылғанға дейін жарлықтармен билік жүргізді. 1923 жылғы конституция жаңа конституция қабылданғанға дейін қайта қолданысқа енгізілді (Румынияның Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жағдайына қараңыз). 1947 жылы монархия жойылды. 1948 жылдың наурыз айында коммунистік Румынияның алғашқы конституциясы қабылданды; ол кеңестік конституцияның үлгісімен жасалған. Коммунистік кезеңде 1952 және 1965 жылдары тағы екі конституция пайда болды (біріншісі «социализмді құру», екіншісі «социализм жеңіске жетті» деп жариялады).
Regulamentul Organic, voted by the respective Assemblies of Moldavia and Wallachia under Imperial Russian occupation in 1831–1832, was the first organic law resembling a constitution ever awarded to the Danubian Principalities. It remained in place until 1858, when the Crimean War removed the two countries from Russian influence and confirmed the rule by several European powers first established by the Treaty of Paris; the Paris Convention of 1858 remained the governing document following the election of Alexandru Ioan Cuza as Domnitor (ruling prince) over the united countries (1859), but was replaced by Cuza's own organic law, entitled Statutul dezvoltător al Convenţiei de la Paris ("Statute expanding the Paris Convention"), in 1864. Although the newly minted state was nominally still a vassal of the Ottoman Empire, it only acknowledged the suzerainty of the Sublime Porte in a formal way. The first constitution of the Romanian United Principalities was adopted 1 July 1866. It was retained after Romania became a kingdom in 1878. After the extension of national territory in 1918, a new constitution was approved 29 March 1923. It was repealed by King Carol II in 1938 and replaced with a corporatist/authoritarian document with the king's National Renaissance Front as the sole legal party. This document was, in turn, cancelled in 1940 by the National Legionary State government under Ion Antonescu and the Iron Guard. Antonescu broke his alliance with the Guard in 1941, and ruled by decree until his overthrow in 1944. The 1923 constitution was reinstated pending the adoption of a new constitution (see Romania during World War II). The monarchy was abolished in 1947. In March 1948, the first constitution of Communist Romania was adopted; it was heavily modeled on the Soviet constitution. Two other constitutions appeared during the Communist era, in 1952 and 1965 (the former "building socialism", the latter announcing the "socialism has won"
Бірінші қайта қарау (2003)
1991 жылғы Конституцияға алғаш рет 2003 жылы өзгерістер енгізілді. "Еуропалық Одаққа интеграция" және "НАТО-ға қатысу" тақырыптары бойынша баптар қосылып, жалпы саны 8 тарауда 156 бапқа жетті. Бұл баптар парламенттік дауыс беру арқылы екеуінің де жүзеге асырылуы мүмкін екенін, сондай-ақ Румынияда тұратын Еуропалық Одақ азаматтары жергілікті сайлауда дауыс бере және қатыса алатынын белгіледі. Жаңартылған Конституция азшылықтарға жергілікті билік органдарымен және соттармен қарым-қатынас жасағанда ана тілін пайдалану құқығын береді, заң шығарушы палаталардың жұмысын жақсартады (олардың өкілеттіктерін нақтылайды) және парламенттік иммунитет артықшылығын саяси мәлімдемелермен шектейді, президенттің мерзімін бес жылға дейін ұзартады, жеке меншік құқығын "қорғаудың" орнына "кепілдейді" және міндетті әскери қызметтің конституциялық талабын жояды (ол 2006 жылы тоқтатылды). Сондай-ақ, үкіметтік емес ұйымдар елеулі бұзушылықтарды хабарлады. Дауыс берудің нәтижесінде 89,70% қолдау көрсетсе, 8,81% қарсы дауыс берді. Конституция он күннен кейін күшіне енді.
The 1991 Constitution was first amended in 2003. Articles were introduced on "Integration into the European Union" and "NATO Accession", bringing the total to 156 in 8 titles. These specified that both could take place by parliamentary vote alone, and that EU citizens living in Romania can vote and run in local elections. The revised constitution grants minorities the right to use their native language when dealing with local administration and the courts, improves the functioning of the legislative chambers (better specifying their attributes) and restricts the privilege of parliamentary immunity to political declarations, extends the president's term to five years, explicitly "guarantees" rather than "protects" the right to private property and removes the constitutional obligation for conscription (which ended in 2006). and NGOs alleged serious irregularities. 89.70% voted yes and 8.81%, no. It came into force ten days later.
Ұсынылған екінші қайта қарау
Конституциялық реформа мәселесі 2010 жылдардың басында, әсіресе 2012 жылдың екінші жартысындағы маңызды саяси дағдарыстан кейін бірнеше рет көтерілді. Сол кездегі биліктегі коалиция, Социал-либералдық одақ, конституциялық шектеулердің жеткіліксіздігі сол кездегі президент Траян Бэсескудің президенттік өкілеттіктерін теріс пайдалануына себеп болды деп мәлімдеді, соның салдарынан жаңа түзетулер қажеттігін негіздеді. 2013 жылы қоғамдық талқылау басталды және Конституцияны қайта қарау жөніндегі Парламенттік комиссия құрылды. Дегенмен, реформа жобасы тоқтап қалды, себебі Социал-либералдық одақ 2014 жылдың басында таратылды, ал Бэсеску сол жылдың соңында өкілеттігін аяқтады. Бэсескудің ізбасары Клаус Иоганнис Конституцияны екінші рет қайта қарауды қолдады, сондай-ақ премьер-министр Виктор Понта да мұндай қайта қарау 2015 жылы басымдыққа ие болуы керек екенін айтты, өйткені Румынияда сол жылы сайлаулар жоспарланбаған еді. 2015 жылдың 18 қаңтарында Парламенттік комиссияның вице-президенті Валерия Шелеан түзетулерді әзірлеу үшін комиссияны дереу шақыруды ұсынды.
The issue of constitutional reform was raised repeatedly in the early 2010s, especially after a major political crisis in the second half of 2012. The ruling coalition at the time, the Social Liberal Union, claimed that insufficient constitutional constraints led then incumbent President Traian Băsescu to abuse his presidential powers, thus justifying new amendments. A public debate began in 2013 and a Parliamentary Commission for the Revision of the Constitution was established. However, the reform project stalled as the Social Liberal Union dissolved in early 2014 and Băsescu ended his term later that year. Băsescu's successor, Klaus Iohannis, expressed support for a second revision of the Constitution, as did Prime Minister Victor Ponta, who stated that such a revision should be a political priority in 2015, as there are no elections scheduled in Romania that year. On 18 January 2015, the vice president of the Parliamentary Commission, Valeria Schelean, requested the immediate convocation of the commission to begin working on amendments.
2018 жылғы референдум
2018 жылдың 6 және 7 қазанында Конституцияның 48-бабында берілген отбасы анықтамасы бойынша – яғни, отбасының «әйел мен ердің еркіндікпен жасалған некесіне» негізделгендігін бекіту – және бір жынысты некелерге тыйым салу мақсатында референдум өтті. Референдум сәтсіз аяқталды, себебі сайлауға қатысқандардың саны 21,1% құрады, бұл қажетті 30% шегінен төмен болды.
On 6 and 7 October 2018 a referendum took place regarding the definition of the family as provided by Article 48 of the Constitution (that defines the family as being founded on the free willed marriage "between spouses"), to prohibit same sex marriage. The referendum failed as the turnout was only 21.1%, below the required voter turnout threshold of 30%.