Кіріспе

Француз натуралисі (1772–1844) Этьен Жэфруа Сент-Илер (15 сәуір 1772 – 19 маусым 1844) – «құрастың бірлігі» принципін қалыптастырған француз натуралисі. Ол Жан Батист Ламаркпен бірге жұмыс істеген және Ламарктын эволюциялық теорияларын кеңейтіп, қорғаған. Жэфруаның ғылыми көзқарастары трансценденттік сипатқа ие болды (Ламарктын материалистік көзқарастарынан өзгеше) және Лоренц Окен сияқты неміс морфологтарының пікірлеріне ұқсас болды. Ол организмдердің құрылымының жасырын бірлігіне және түрлердің уақыт өте келе өзгеріп, жаңа түрлерге айналу мүмкіндігіне сенді, ал салыстырмалы анатомия, палеонтология және эмбриология салаларындағы зерттеулер арқылы өз ойларын дәлелдеді. Ол эво-дево эволюциялық тұжырымдамасының алға басушысы саналады.

Өмір және ертедегі мансап

Джефруа Этампсте (қазіргі Эссон департаментінде) дүниеге келді және Париждегі Наварр колледжінде оқыды, онда М.Ж. Бриссон басшылығымен табиғаттануды зерттеді. Содан кейін ол Франция колледжінде Луи Жан Мари Добентонның дәрістеріне және Жарден-де-Плантесте Фуркройдың лекцияларына қатысты. 1793 жылдың наурыз айында Добентон, Бернардин де Сен-Пьердің көмегімен, оған Бернард Гермен Этьен де ла Виль, Ласепед графының отставкасынан бос орын қалған табиғи тарих кабинетінің кіші сақтаушысы және демонстраторы лауазымын алды. 1793 жылдың маусымында қабылданған заң бойынша Джефруа жаңа құрылған Ұлттық табиғи тарих мұражайының он екі профессорының бірі болып тағайындалды, оған зоология кафедрасы берілді. Сол жылы ол осы мекемеде жануарлар бағын құрумен айналысты. 1794 жылы Джефруа Жорж Кювьемен хат алмасып жүрді. Кювье Табиғи тарих мұражайына көмекші болып тағайындалғаннан кейін Джефруа оны үйіне қабылдады. Екі дос табиғат тарихы бойынша бес мақала жазды, олардың бірі сүтқоректілерді жіктеу туралы болды, онда Кювье өзінің зоологиялық жүйесіне негіз болған белгілердің бағыныштылығы туралы идеяны ұсынды. 1795 жылы жазылған «Histoire des Makis, ou singes de Madagascar» атты мақаласында Джефруа алғаш рет органикалық құрастың біртүтастығы туралы өз пікірін білдірді, оның ықпалы оның барлық келесі жазбаларында байқалады; табиғат, оның айтуынша, бізге тек бір құрылыс жоспарын ұсынады, қағидасы бір, бірақ қосымша бөліктері әртүрлі. 1798 жылы Джефруа Египет институтының табиғи тарих және физика бөлігінің құрамында Наполеонның Египетке жасаған ғылыми экспедициясына қатысты; экспедицияға 151 ғалым мен суретші қатысты, олардың ішінде Доминик Виван Денон, Клод Луи Бертолле және Жан Батист Жозеф Фурье болды. 1801 жылдың тамызында Александрия капитуляциялағанда ол британдық генералдың экспедиция жинақтарына талап етуіне қарсылық көрсетті, егер бұл талапқа одан әрі орайласа, тарихқа ол да Александрияда кітапхананы өртегенін жазу керектігін мәлімдеді. 1802 жылдың қаңтар айының басында Джефруа Парижге оралды. 1807 жылдың қыркүйегінде ол Франция Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Келесі жылдың наурыз айында Наполеон, оның елге қосқан үлесін құрмет легионының орденімен марапаттағаннан кейін, оны Португалия музейлерін аралап, олардан коллекциялар алу үшін таңдады. Британдықтардың күшті қарсылығына қарамастан, ол оларды елге тұрақты иелікке алуға жетті.

Кейінгі мансап

1809 жылы, Францияға оралғаннан кейін, Джеффри Париждегі ғылым факультетінде зоология профессоры болды және сол кезден бастап анатомияны зерттеуге бұрынғыдан да көбірек берілді. 1818 жылы ол өзінің танымал «Анатомиялық философия» еңбегінің бірінші бөлігін жариялады, оның екінші томы 1822 жылы шықты, ал кейінгі зерттемелері дамудың тоқтауы және ұқсас мүшелердің тартымдылығы принципі арқылы ерекшеліктердің қалыптасуын түсіндірді. Джеффридің досы Роберт Эдмунд Грант жоспардың бірлігі туралы оның көзқарасын бөлісті және 1820 жылдардың аяғында Эдинбургта теңіз омыртқасыздарымен жұмыс істеген кезде (1826 және 1827 жылдары оның шәкірті Чарльз Дарвин көмектескен) онымен хат алмасты, сол кезде Грант жұмсақ денелілерде бүйрек безін табысты анықтады. 1830 жылы Джеффри омыртқасыздарға жануарлардың бірлігі туралы өз пікірін қолданғанда, ол бұрынғы досы Кувьерден күшті қарсылыққа тап болды. Синтезші Джеффри, органикалық құрамдағы жоспардың бірлігі туралы теориясына сәйкес, барлық жануарлар бірдей элементтерден, бірдей санда және бірдей байланыстармен құрылған деп мәлімдеді: гомологты мүшелер, формасы мен мөлшеріне қарамастан, әрқашан бірдей өзгермейтін тәртіппен байланысты болуы керек. Иоганн Вольфганг фон Гетемен бірге ол табиғатта өсудің теңдестірілу заңы бар екенін айтты, сондықтан егер бір мүше артық дамыса, онда ол басқа мүшенің есебінен болады; және ол табиғат кенеттен секірістер жасамайды, тіпті белгілі бір түрде қажетсіз мүшелер, егер олар сол отбасының басқа түрлерінде маңызды рөл атқарса, жаратылыстың жалпы жоспарының тұрақтылығын куәландыратын қалдықтар ретінде сақталады деп мәлімдеді. Оның пікірінше, тіршілік жағдайларына байланысты, барлық нәрсе пайда болғаннан бері бірдей формалар сақталмаған, бірақ қазіргі түрлердің өзгеретініне ол сенбеді. Фактілерді талдаушы бақылаушы Кувьер жануарлар мүшелерінде бірге өмір сүру немесе үйлесімділік заңдарының басымдығын ғана мойындады және түрлердің абсолютті өзгермейтінін қорғады, олар өздері орналасқан жағдайларға байланысты жаратылған, әр мүше атқаратын функцияны ескере отырып жасалған деп мәлімдеді, осылайша Джеффридің қарастыруында салдарды себепке қойды. 1836 жылы ол фокомелия терминін енгізді. 1838 жылы ол Легион-д'онёр орденінің офицері атанды. 1840 жылдың шілдесінде Джеффри соқыр болып, бірнеше айдан кейін сал ауруына шалдықты. Сол кезден бастап оның күші біртіндеп әлсіреп кетті. Ол 1841 жылы мұражайдағы қызметінен кетті, оның орнын ұлы Исидор Жеффри Сент-Илаир иеленді. Ол 1844 жылы қайтыс болды және Пер-Лашез зиратының 19-бөлімінде жерленді.

Джеффри теориясы

Джеффри деист еді, яғни ол Құдайға сенді, сонымен қатар ғалам сияқты заңдарға негіделген әлемге сенді, онда тіршілік егжей-тегжейіне табиғаттан тыс араласу жоқ. Мұндай пікірлер Ағарту дәуірінде кең таралған, аян мен кереметтерді қабылдамаумен және Киелі кітапты Құдайдың сөзі ретінде түсінбеумен байланысты. Бұл көзқарастар оның органикалық өзгерістер туралы натуралистік идеяларына қайшы келмеді. Джеффридің теориясы жалпы тектік теория емес, белгілі бір типтегі бар потенциалды іске асыру болды. Оның ойынша, қоршаған орта органикалық өзгерістерді тікелей тудырады. Бұл пікірді Эрнст Майр «Геофройизм» деп атады. Бұл Ламарк сенген нәрсе емес (өйткені Ламарк үшін мінез-құлықтың өзгеруі жануарды өзгертеді). Қоршаған ортаның мұраға берілетін қасиеттерге тікелей әсері бүгінгі күні маңызды эволюциялық күш деп есептелмейді; тіпті Лоуренс 1816 жылға қарай климаттың адам расалары арасындағы маңызды айырмашылықтарға тікелей себеп емес екенін білген. Джеффри эволюция теориясын қолдап, «жаңа түрлердің негізін қалаушы әкелері (немесе аналары) болу үшін жарандар бір түрден екінші түрге бірден ауысуы мүмкін» деді. 1831 жылы ол құстардың эпигенетикалық секіру арқылы жорғалаушылардан пайда болуы мүмкін деп болжады. Джеффри қоршаған ортаның қысымы жаңа түрлерді бірден құру үшін кенеттен өзгерістерге әкелуі мүмкін екенін жазды. 1864 жылы Альберт фон Кёлликер гефройдың эволюция үлкен қадамдармен жүреді деген теориясын гетерогенез деп атап, қайта жаңғыртты. Джеффри буынтықты жануарлардың арқалық және ішкі құрылымдарының ұйымдастырылуы сүтқоректілердің құрылысына кері екенін атап өтті. Инверсиялық гипотеза сынға ұшырап, қабылданбады, алайда кейбір қазіргі заманғы молекулалық эмбриологтар бұл идеяны қайта жандандырды.

Мұра

Гефрой мысығы (Leopardus geoffroyi) оның құрметіне аталған. Этьен Джефруа Сент-Илаир Оңтүстік Америка құрлықасының бір түрі – Phrynops geoffroanus – түрінің ғылыми атында еске алынады. Оның есімі сондай-ақ, басқа да көптеген түрлердің атында сақталған, оның ішінде Гефройдың өрмекші маймылы, Гефройдың жартылай құс-жануары және Гефройдың тамарині бар. Corydoras geoffroy балығы оның құрметіне аталған. Rue Geoffroy Saint Hilaire [fr] – Париждің 5-ші округінде, Jardin des Plantes және Ұлттық табиғат тарихы мұражайының жанында орналасқан көше.

Танымал мәдениетте

Француз жазушысы Оноре де Бальзак өзінің "Пьер Горио" романын "оның еңбегі мен генийіне деген құрмет ретінде" Сен-Илерге арнады.