Кіріспе

Ағаштар туысы

Аңғаштар – Солтүстік Жершардың қоңыржай аймақтарында өсетін жапырақты ағаштар мен ірі бұталар туысына жататын өсімдіктер. Бұл туыс әдетте қайың тұқымдасына (Betulaceae) жатады, бірақ кейбір ботаниктер аңғаштарды (арқалы және олармен туыс тұқымдармен бірге) жеке Corylaceae тұқымдасына бөліп қарастырады. Аңғаштың жемісі – жаңғақ. Аңғаштардың жапырақтары қарапайым, дөңгелек пішінді және тік тісті жиекті болады. Гүлдері көктемнің басында, жапырақтардан бұрын гүлдейді және бір үйлі болады, яғни бір өсімдікте әр жынысты гүлдері болады. Аталық гүлшоғырлары (сергілер) ақшыл сары түсті және ұзын, ал аналық гүлшоғырлары өте кішкентай, бүршіктерде жасырынып, тек қызыл түсті, 1-3 мм ұзындықтағы мойыншалары ғана көрінеді. Жемістері 1-2 см диаметрлі жаңғақтар, олар жаңғақты ішінара немесе толық қоршап тұратын қабықшамен (орама) қоршалған.

Экология

Кем дегенде 21 түрдің саңырауқұлақтары қарақұмықпен өзара пайдалы қарым-қатынас жасайды. Lactarius pyrogalus көбінесе тек қарақұмықта ғана өседі, ал қарақұмық – сирек кездесетін Hypocreopsis rhododendri үшін екі түрлі мекендейтін орынның бірі. Graphidion лишайларының бірнеше сирек түрлері қарақұмық ағаштарына тәуелді. Ұлыбританияда Parornix devoniella қоса алғанда, қарақұмықпен қоректенетін көбелектердің бес түрі бар. Түйежаңғақты жейтін жануарларға қызыл бұғы, ұйықтайтын егеуқұйрық және қызыл сүрегі жатады.

Қолданылуы

Барлық жаңғақтың жаңғақтары жеуге жарамды. Ең көп жаңғақ өндірілетін түрі қараша қарақұмық, одан кейін фильберт тұрады. Басқа түрлерден де жаңғақ жиналады, бірақ фильберттен басқа, ешқайсысы коммерциялық маңызы жоқ. Жаңа өркендердің өсуі бірнеше жыл сайын жинауға мүмкіндік береді. Қоршау (тосқауыл) жасау үшін 7 жылдық цикл (кесіп, өсіру) қарастырылған. Жаңғақ түрлі лепидоптер түрлерінің дернәсілдері үшін тағамдық өсімдік болып табылады, оның ішінде Eriocrania chrysolepidella.

Мәдениет

Кельттер қара жаңғақтың даналық пен шабыт сыйлайтынына сенген. Көне әңгімелерде тоғыз қарағай ағашы қасиетті көлдің төңірегінде өсіп, суға түскен жаңғақтарды лосось (друидтерге қасиетті балық) жеп, осылайша даналықты бойына сіңіргені айтылады. Бір дрюид ұстазы, барлық білімді меңгеруді қалап, осы ерекше лососьтің бірін ұстап, бір шәкіртіне балықты пісіріп беруді, бірақ жемеуді тапсырды. Балық пісіп жатқанда, ісік пайда болды, ал шәкірт оны бас бармағымен жарып, салқындату үшін сорып алды, осылайша балықтың даналығын өзіне сіңірді. Осы бала Фион Мак Кумайл (Фин МакКул) деп аталды және ол гель мифологиясындағы ең батыр көшбасшылардың бірі болды. Гримм ертегілерінен "Қаражаңғақ бұтағы" дегенде, қаражаңғақ бұтағы жыландар мен жер бетінде қозғалатын басқа да жандардан ең жақсы қорғауды қамтамасыз етеді делінеді. Гриммнің "Күлшегір" ертегісінде, басты кейіпкер анасының қабіріне қаражаңғақ бұтағын отырғызады, ол ағашқа айналып, сол жерде қыздың тілектері құстар арқылы орындалады.