Кіріспе

Квебек 1534 және 1763 жылдар аралығында Канада деп аталды. Бұл Жаңа Францияның ең дамыған колониясы және Жаңа Францияның орталығы болды, ол түрлі тәуелділіктерге жауапты болды (мысалы, Акадия, Плезанс, Луизиана және Паи д’ен-О). Квебектің Канада ретіндегі ерте тарихындағы ортақ тақырыптарға тері саудасы – өйткені ол негізгі өнеркәсіп болды, сондай-ақ Солтүстік Американы зерттеу, ағылшындарға қарсы соғыс және жергілікті американдық тайпалармен одақтасу немесе соғыс жатады. Жеті жылдық соғыстан кейін Квебек Британ империясының колониясына айналды. Ол алғаш рет Квебек провинциясы (1763–1791), содан кейін Төменгі Канада (1791–1841), ал Төменгі Канада көтерілісі нәтижесінде Канада Шығысы (1841–1867) деп аталды. Осы кезеңде франкофондардың нашар әлеуметтік-экономикалық жағдайы (англофондар Квебектің табиғи ресурстары мен өнеркәсіптерін бақылағандықтан), католик шіркеуі, мәдени ассимиляцияға қарсылық және ағылшын тілінде сөйлейтін емес халықтардан оқшаулану маңызды тақырыптар болды. Квебек 1867 жылы Онтарио, Нова-Шотландия және Нью-Брансуикпен біріктіріліп, Канада Конфедерациясының басталуын қадағалады. Бұл кезеңдегі маңызды оқиғалар – Дүниежүзілік соғыстар, Ұлы қараңғылық, Тыныш революция (француз канадалықтарының әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартты және Квебекті секуляризациялады) және қазіргі Квебек тәуелсіздігі қозғалысының пайда болуы. Квебек тарихының осы үш маңызды кезеңі оның гербінде үш лилия гүлі, одан кейін арыстан және үш клен жапырағымен бейнеленген.

Колонияға дейінгі дәуір

20,000 мен 14,000 жыл бұрын Азиядан Америкаға көшіп келген деп саналатын палеоиндістер Квебек жеріне алғашқы болып қоныстанған халық болды, олар 11,000–10,000 жыл бұрын Лорантид мұз қабатының ерігенінен кейін келді. Олардан уақыт өте келе көптеген этномәдени топтар туындады. Олардың көпшілігі қазір ұмытылып кеткен, өйткені олардың ешқайсысы жазуды дамытпаған. Еуропалықтармен байланысқа дейін, жергілікті халықтар өз тарихын және басқа да мәдени білімдерін ауызша дәстүр арқылы жеткізіп келді.

Палео-индия дәуірі (б.з.д. 11000-8000)

Қазіргі археологиялық дәлелдер шамамен б.з.д. 10 000 жылдары адамдар Квебек қазіргі аумағында болғанын көрсетеді.

Архаикалық дәуір (80001500 б.з.д.)

Палеоинд кезеңінен кейін Архаикалық кезең келді, бұл Квебек территориясының ландшафты мен қоныстануында маңызды өзгерістер болған уақыт. Мұз басудың аяқталуымен мекен етуге жарамды аумақ кеңейіп, климат, өсімдіктер, көлдер мен өзендер сияқты қоршаған орта тұрақтана түсті. Көші-қондар азайып, жылжу маусымдық қажеттілікке айналды – аң ауру, балық аулау немесе жинау үшін. Архаикалық кезеңдегі көшпелі халықтар жақсы орнығып, өздерінің аумақтарының ресурстарын жақсы білді. Олар қоршаған ортаға бейімделіп, халық санының өсуіне мүмкіндік жасады. Олардың тамақтануы мен құралдары әртараптанды. Жергілікті тұрғындар жергілікті материалдарды кеңінен пайдаланды, тас жылтырату сияқты жаңа технологиялар жасады және пышақтар, тігіштер, балық аулауға арналған ілгектер, торлар сияқты мамандандырылған құралдарды жетілдірді.

Еуропалық зерттеулер

14 ғасырда Византия империясы құлдырады. Бұл христиандық Батыс үшін Алыс Шығыспен сауда жасауды, әдетте дәмдеуіштер мен алтын сияқты заттар үшін, қиындатты, өйткені теңіз жолдары енді араб және итальян саудагерлерінің бақылауында болды, олармен ынтымақтасу қиын еді. Осылайша, 15 және 16 ғасырларда испан және португалдықтар, содан кейін ағылшындар мен француздар жаңа теңіз жолын іздеуді бастады. 1508 жылы, Христофор Колумбтың алғашқы сапарынан кейін 16 жыл өткен соң, Ньюфаундленд маңында балық аулауға шыққан Томас Обер Францияға бірнеше америкалықтарды алып келді. Бұл 16 ғасырдың басында француз теңізшілерінің, басктар мен испандықтардың Сент-Лоуренс шығанағына барғанын көрсетеді. 1522–1523 жылдары итальяндық кемеші Джованни да Вераццано Франция королі Франциск I-ді Катайға (Қытайға) батыс жолын табу үшін экспедиция ұйымдастыруға көндірді. Сондықтан король Франциск I 1524 жылы Жованни да Вераццано басқаратын теңіз экспедициясын Солтүстік-Батыс өткелін іздеуге жіберді. Бұл экспедиция сәтті болмаса да, Солтүстік Американың солтүстік-шығысына «Жаңа Франция» деген ат берді. 1534 жылы 24 маусымда француз саяхатшысы Жак Картье Гаспе түбегіне салбыр қойып, Франция королі Франсуа I атынан осы аумақты иеленді. Екінші сапарында, 1535 жылы 26 мамырда, Картье өзеннің жоғары ағысына қарай, қазіргі Квебек қаласының жанындағы Стадакона және қазіргі Монреальдің жанындағы Хохелага ирокездерінің ауылдарына жетті. Сол жылы Картье ауылды және оның төңірегіндегі жерлерді Канада деп атауға шешім қабылдады, себебі ол екі жас тума жерлестің осы жерді сипаттау үшін «кана́та» (ирокез тілінде «ауыл») деген сөзді қолданғанын естіді. 16 ғасырдың еуропалық картографтары бұл атауды тез қабылдады. Картье сондай-ақ ол көп мөлшерде алмаз бен алтын тапқанын ойлағанын, бірақ бұл тек кварц пен пирит болғанын жазды. Содан кейін ол өзен бойымен батысқа қарай Лашин шатқалына дейін барды. Сол жерде Картье үшін кеме жүргізу тым қауіпті болып шықты, ол мақсатына – Қытайға қарай сапарын жалғастыра алмады. Картье мен оның теңізшілері Стадаконаға қайтып, қыстауға мәжбүр болды. Ақырында Картье Францияға оралып, өзімен бірге 10 тума адамды, соның ішінде Сент-Лоуренс ирокезінің басшысы Доннаконаны алып келді. 1540 жылы Донакона Франция короліне Сагуен патшалығының аңызын айтты. Бұл корольді үшінші экспедицияға, оны Жан Франсуа де Ла Рок де Роберваль басқарды және Сагуен патшалығын табу мақсатымен ұйымдастыруға итермеледі. Бірақ ол сәтті болмады. 1541 жылы Жан Франсуа Роберваль Жаңа Францияның лейтенанты болды және Америкада жаңа колония құруға жауапты болды. Картье Америкадағы алғашқы француз қонысын – Шарльбур Рояльді құрды. Франция Картьедің үш сапарынан кейін көңілі қалды және осындай белгісіз нәтижеге ие оқиғаға одан әрі үлкен қаражат салуды қаламады. Француз билігінің жаңа әлемге деген қызығушылығы төмендеді. Тек 16 ғасырдың соңында ғана солтүстік аймақтарға қызығушылық қайта оянды. 1700 жылға қарай Жаңа Францияда француз тегінен шыққан 20 000-нан аз адам қоныстанды, олар Ньюфаундлендтен Миссисипиге дейін созылып, қоныстану үлгісі балық аулау және тері саудасының желілеріне сәйкес келді, бірақ Квебек қоныстанушыларының көпшілігі фермерлер болды. 1580 жылдары Франция Америкаға қайта қызығушылық танытты, өйткені Еуропада тері саудасы маңызды болды. Франция Америкаға белгілі бір жануарды іздеу үшін оралды: сусар. Жаңа Франция сусарларға толы болғандықтан, ол отарлық сауда бекетіне айналды, онда басты қызмет Pays d'en Haut аймағында тері саудасы болды. 1600 жылы Пьер де Шовин де Тоннетуи Домейн-дю-Ройда жүргізілген экспедициялар үшін Тадуссакта алғашқы тұрақты сауда бекетін құрды. 1603 жылы Самуэль де Шамплен Сент-Лоуренс өзеніне сапар шекті және Пойнт-Сент-Матьеде инну, воластокиик және микмактармен қорғаныс келісімін жасады, бұл «Оңтүстіктегі британдық отарлауға қарағанда сан жағынан үлкен кемшілікке қарамастан, Америкадағы француз отарлау кәсіпорнын сақтауда шешуші фактор» болды. Осылайша француздар ирокездердің шабуылдары мен басып кірулеріне қарсы қорғаныс ретінде алгонкиандықтар мен гурондықтарға әскери қолдау көрсетті. Ирокездердің шабуылдары Бобер соғыстары деп аталды және 1600 жылдардың басынан 1700 жылдардың басына дейін созылды.

Алғашқы жылдары (16081663)

Квебек қаласы 1608 жылы Самуэль де Шамплен құрған. Тадуссак сияқты кейбір басқа қалалар одан бұрын, 1604 жылы құрылған және бүгінге дейін сақталған, бірақ Квебек тұрақты елді мекен ретінде жоспарланған алғашқы қала болды, сауда бекеті емес. Уақыт өте келе ол Канаданың провинциясы және бүкіл Жаңа Францияның бір бөлігіне айналды. Қаланың алғашқы нұсқасы – «Тұрғын үй» деп аталатын, қабырғамен қоршалған үлкен ғимарат болды. 1605 жылы Акадиядағы Порт-Рояльде де осыған ұқсас тұрғын үй салынды. Бұл шара жергілікті халықтан туындаған қауіптерден қорғану үшін жасалды. Квебек қаласын Франциядан жабдықтаудың қиындығы және аймақ туралы білімнің жетіспеуі өмірді қиын етті. Бірінші қыста халықтың көп бөлігі аштықтан және аурулардан қайтыс болды. Дегенмен, шаруашылық тез дамыды және көшпенділердің үздіксіз ағыны, көбінесе оқиға іздеген ерлер, халық санын арттырды. Бұл елді мекен тері саудасының тұрақты орталығы ретінде салынған. Бірінші халықтар терілерін металл бұйымдар, қару-жарақ, алкоголь және киім сияқты француз тауарларына айырбастады. 1616 жылы «Хабитация дю Квебек» Луи Хеберт пен Мари Ролеттің келуімен Француздық Батыс Үндістанындағы алғашқы тұрақты елді мекенге айналды. Француздар аумақтың барлық жерінде сауда орындарын құрды және жергілікті аңшылармен тері саудасын жүргізді. «Куэр де буа» деп аталатын еркін саудагерлер аймақтың көп бөлігін өздері зерттеді. Олар өзендер арқылы кең желі арқылы сауда мен байланысты жалғастырды. Олар Ұлы көлдерде (Этьен Бруле, 1615), Гудзон шығанағында (Рэдисон және Грозилье, 1659–60), Огайо және Миссисипи өзендерінде (Ла Сал, 1682), сондай-ақ Саскачеван және Миссури өзендерінде (де ла Верендри, 1734–1738) тері саудасының бекіністерін құрды. Бұл желі Квебектегі Француз империясының құлауынан кейін ағылшын және шотланд саудагерлеріне көшті, ал көптеген «куэр де буа» британдықтар үшін «вуаяжерлерге» айналды. 1612 жылы Роан компаниясы Жаңа Франция мен тері саудасын басқаруға патшалық өкілеттік алды. 1621 жылы олардың орнына Монморенси компаниясы келді. Содан кейін 1627 жылы «Жүз серіктес компаниясы» құрылды. Тағайындалғаннан кейін көп ұзамай «Жүз серіктес компаниясы» Париж әдет-ғұрыптарын және сеньориялдық жүйені Жаңа Францияға енгізді. Олар сондай-ақ Жаңа Францияда Рим католиктерінен басқа ешкімнің қоныстануына тыйым салды. Католик шіркеуіне француз тажының Жаңа Франциядағы барлық жерлердің шамамен 30% құрайтын үлкен және құнды жерлер берілді. Англиямен соғыс болғандықтан, колонияға бағытталған кемелер мен қоныс аударушылардың алғашқы екі тобы Гаспе маңында үш француз-шотландтық гугенот ағайындылары – Дэвид, Луи және Томас Кирк басқарған британдық каперлердің шабуылына ұшырады. Квебек іс жүзінде оқшауланды. 1629 жылы Квебек Англия-Франция соғысы кезінде Дэвид Кирк басқарған ағылшын каперлеріне қарсылықсыз берілді. 19 шілдеде 1629 жылы Квебекке азық-түлік толық жетпей, көмекке үміт болмағандықтан, Шамплен Кирктерге қарсылықсыз Квебекті тапсырды. Шамплен және басқа отарлаушылар Англияға әкелінді, онда олар Квебек берілгенге дейін (Суза келісімінде) бейбітшілік туралы келісімге келгенін білді және Кирктер өздері алғандарын қайтаруға міндетті болды. Алайда олар бас тартты, және тек 1632 жылғы Сен-Жермен-ан-Лей келісімі бойынша Квебек және Солтүстік Америкадағы барлық басқа француз иеліктері Жаңа Францияға қайтарылды. Шамплен де-факто губернаторы болып қайта тағайындалды, бірақ үш жылдан кейін қайтыс болды. 1633 жылы кардинал Ришелье 1627 жылы оның өзі құрған «Жүз серіктес компаниясына» жарғы берді. Бұл компанияға өркендеген тері саудасын және аумақтағы жер құқығын басқару құқығы берілді, ал компания Жаңа Францияда қоныстануды қолдап, кеңейтуі керек болды (сол кезде Акадия, Квебек, Ньюфаундленд және Луизиана кірді). Жарғыдағы нақты шарттарға келесі 15 жылда Жаңа Францияға 4000 қоныс аударушы әкелу талабы кірді. Компания негізінен жарғысындағы қоныстану талаптарын елемеді және табысты тері саудасына назар аударды, 1640 жылға дейін тек 300 қоныс аударушы келді. Банкротқа жақын болған компания 1641 жылы тері саудасына монополиясын жоғалтып, 1662 жылы таратылды. 1634 жылы Сьер де Лавиолет Сент-Морис өзенінің сағасында Трои-Ривьерс қаласын құрды. 1642 жылы Поль де Хомдей де Мейсоннеув Пуант-а-Кальеде Виль-Мари (қазіргі Монреаль) қаласын құрды. Ол Монреальді аралда құрды, осылайша қоныс ирокездердің шабуылдарынан табиғи түрде қорғалуы мүмкін болды. Жаңа Францияның көптеген батырлары осы кезеңде пайда болды, мысалы, Доллар де Ормо, Гийом Кутюр, Мадлен де Вершер және Канадтық шейіттер.

Корольдік провинция (16631760)

Жаңа Францияның Франция провинциясына айналуы, компания басқару кезеңін аяқтады және отарлау күш-жігерінің жаңа бастауын қадамалады. 1663 жылы Жаңа Франция компаниясы Канаданы корольге, XIV Людовикке өткізді, ол Жаңа Францияны Францияның корольдік провинциясы деп жариялады. Енді Жаңа Франция Квебек қаласынан басқарылатын, Егемендік Кеңесі бар және «Жаңа Франциядағы үшбұрышты сауда» (Commerce triangulaire en Nouvelle France) қағидалары бойынша жұмыс істейтін нағыз колония болар еді. Жаңа Францияның интенданты мен Квебек епископының көмегімен генерал-губернатор Канада колониясын (Монреаль, Квебек, Трой-Ривьер және Паи д’Эн-О) және оның әкімшілік тәуелділіктерін – Акадияны, Луизиананы және Плезансты басқаратын болар еді. Француз қоныс аударушылары көбінесе шаруалар болды және оларды «канадалықтар» немесе «хабитанттар» деп атады. Иммиграция аз болғанымен, хабитанттардың жоғары туу көрсеткішіне байланысты колонияның халқы өсті. 1665 жылы Кариньян-Сальер полкі ирокездердің шабуылдарынан қорғану үшін «Бектің аңғары» деп аталған бекіністер желісін салды. Полк Дофин, Лигурия, Пьемонт және Савойядан 1200-ге жуық жаңа сарбаз әкелді. Жалғыз ерлер мен әйелдер арасындағы зор теңгерімсіздікті түзету және халық өсімін ынталандыру үшін XIV Людовик король шамамен 800 жас француз әйелінің (les filles du roi деп аталды) колонияға келуіне демеушілік етті. 1686 жылы Шевалье де Труа және Тәуірлер әскері 1671 жылы Шарль Альбанель зерттеген жерлерде ағылшындар салған үш солтүстік бекіністі Гудзон шығанағы маңынан басып алды. Сол сияқты, оңтүстікте Кавелье де Ла Салль 1673 жылы Жак Маркетт пен Луи Жолье Миссисипи өзені бойында ашқан жерлерді Франция үшін иеленді. Нәтижесінде Жаңа Францияның аумағы Гудзон шығанағынан Мексика шығанағына дейін созылып, Ұлы көлдерді де қамтыды. 1700 жылдардың басында губернатор Калье Монреальдегі Ұлы бейбітшілік шартын жасады, ол Алгонкин тайпалары мен Жаңа Франция арасындағы одақты растап қана қоймай, Бобер соғыстарын да аяқтады. 1701 жылы Пьер Ле Мойн д’Ибервиль Луизиана округін құрып, оның әкімшілік орталығын Билоксиге көшірді. Кейіннен штаб-пәтер Мобилге, содан кейін Жаңа Орлеанға көшірілді. Сол кезде қалада 2000-ға жуық адам тұрды. 1738 жылы Пьер Гольтье де Варен Жаңа Францияны Виннипег көліне дейін кеңейтті. 1742 жылы оның саяхатшы ұлдары Франсуа мен Луи Жозеф Ұлы жазықтарды кесіп өтіп, Роки тауларын ашты. 1688 жылдан бастап Солтүстік Американың ішкі аймақтарын бақылау және тері саудасын монополиялау үшін француз және британ империялары арасындағы қатал бәсеке Жаңа Францияны және оның жергілікті одақтастарын ирокездер мен ағылшындарға қарсы, негізінен Нью-Йорк провинциясында, америкалықтар француз және үнді соғыстары деп атаған төрт кезекті соғысқа және Квебектегі колонияаралық соғыстарға тартты. Осы соғыстардың алғашқы үшеуі – Вильям патшаның соғысы (1688–1697), Анна патшайымының соғысы (1702–1713) және Жорж патшаның соғысы (1744–1748) болды. Көптеген маңызды шайқастар мен жерлер алмастырылды. 1690 жылы Квебек шайқасы Квебек бекінісінің алғашқы сынағы болды. 1713 жылы Утрехт бейбіт шартынан кейін Орлеан герцогы Акадияны және Плезанс шығанағын Ұлыбритания Корольдігіне өткізді, бірақ Сен-Жан аралын және Рояль аралын (Кейп-Бретон аралы), онда Луибур бекінісі салынды, сақтап қалды. Бұл шығындар маңызды болды, өйткені Плезанс шығанағы Жаңа Франция мен Франция арасындағы негізгі байланыс жолы болды, ал Акадияда 5000 акадиялық тұрды. 1745 жылы Луисбурді қоршауда британдықтар жеңіске жетті, бірақ соғыс шарттарынан кейін қала Францияға қайтарылды.

Католик монахинялары

Үйден тыс жерде канадалық әйелдердің бақылайтын аймақтары шектеулі болды. Бірақ Рим-католик монахтар арасында маңызды ерекшеліктер кездесті. Францияда Контрреформацияның танымал діни ықпалымен шақырылған әйелдерге арналған жаңа ордендер он жетінші ғасырда пайда бола бастады және Квебек қоғамының тұрақты бөлігіне айналды. Урсулин қарындастары 1639 жылы Квебек қаласына, ал 1641 жылы Монреальге келді. Олар сондай-ақ шағын қалаларға да тарады. Білім беру және медициналық көмек көрсету қызметтерін атқару кезінде олар қиын жағдайлармен, белгісіз қаржыландырумен және жақшылыққа жақын емес билік өкілдерімен күресуге мәжбүр болды. Олар Квебекке жер иеліктеріне ие болып, маңызды жер иелеріне айналды. Мари де л'Инкарнация (1599–1672) 1639–1672 жылдар аралығында Квебектегі аналық монах болды. 1759 жылғы Жеті жылдық соғыстың Квебек науқаны кезінде Августиндік монах Мария Жозеф Легардур де Репентигни, Сёр де ла Визитация, Квебек қаласындағы Hôpital Général басқарды және француз және британдық әскерлерінен жүздеген жаралы сарбаздарға күтім жасады. Ол өз жұмысы туралы есеп берген баяндамасында былай деп жазды: "Квебектің тапсырылуы біздің жұмысымызды күшейтті. Британдық генералдар біздің ауруханамызға келіп, қорғауға уәде берді және сонымен бірге олардың аурулары мен жаралыларына біздің жауапкершілігімізді жүктеді". Ауруханадағы британдық офицерлер тазалық пен көрсетілген күтімнің жоғары сапасы туралы баяндады. Көптеген азаматтар қаладан қашып, Hôpital Général баспанасыз кедейлер үшін пана ретінде қалды. Монахинялар қаланың босқындарына көмек көрсету үшін жылжымалы медициналық пункт құрды, азық-түлік таратты және аурулар мен жаралыларды емдеді.

Жаңа Францияны ағылшындықтар жаулап алды (17541763)

XVIII ғасырдың ортасында Британдық Солтүстік Америка дерлік тәуелсіз мемлекетке айналды, кейін ондаған жылдардан кейін 1 миллионнан астам халқы болды. Ал Жаңа Франция әлі де метрополия үшін арзан табиғи ресурстар көзі ретінде қарастырылып, онда бар болғаны 60 мың адам тұрды. Дегенмен, Жаңа Франция аумағы Он үш колониядан гөрі үлкен болса да, халқы одан он есе аз еді. Шекарада соғыстар болып тұрды, француздықтар американдық колонияларға үнді шабуылдарын қолдады. Француз және үнді соғысының алғашқы шайқастары 1754 жылы болды, одан кейін Жеті жылдық соғысқа ұласты. Сол кездегі Жаңа Франция территориясына қазіргі Нью-Йорк штатының солтүстік бөлігі де кірді, онда бірнеше шайқастар өтті. Француз әскері осы шекаралық шайқастарда ерте табысқа жетіп, 1756 және 1757 жылдары бірнеше стратегиялық нүктелерді бақылауға алды. Британдықтар үлкен әскери күштер жіберді, ал Корольдік флот Атлант мұхитын бақылап, Францияға көп көмек жіберуге кедергі келтірді. 1758 жылы британдықтар Луисбургті басып алып, Сент-Лоуренс өзенінің сағасын бақылауға алды, сондай-ақ Фронтенак және Дюкен шайқастарында шекарадағы маңызды бекіністерді иеленді. Кариллон шайқасында британдықтардың басты күштері жеңілгеніне қарамастан (онда қазіргі Квебек туының прототипі болған тудың көрсетілгені айтылады), француз әскери жағдайы нашар болды. Соғыстың 1759 жылы басталған келесі кезеңінде британдықтар Жаңа Францияның орталығына тікелей шабуыл жасады. Генерал Джеймс Вулф 8640 британдық әскерін тасымалдаған 49 кемеден тұратын флотпен Квебек бекінісіне келді. Олар Орель аралына және өзеннің оңтүстік жағалауына түсті; француз әскерлері Луи Жозеф де Монкальм, Сен-Веран графының басшылығымен қаланың қабырғаларын және солтүстік жағалауын ұстады. Вулф екі айдан астам уақыт бойы қаланы қоршап, өзен арқылы артиллериялық атыс жүргізді, бірақ екі тарап та қоршауды бұза алмады. Екі тарап та қыста қайтадан жабдықтауды күте алмайтындықтан, Вулф шайқасқа мәжбүрлеуді шешті. 1759 жылдың 5 қыркүйегінде Монкальмды Бопорт шығанағына шабуыл жасаймыз деп сендіргеннен кейін, британдық әскерлер қаланың батысындағы Кэп-Ружға жақын жерден өтіп, Алмаз қырағына байқалмай көтерілді. Монкальм, даулы себептермен, қала қабырғаларының қорғанысын пайдаланбады және Ыбырайым жазығының шайқасында ашық жерде соғысты. Шайқас қысқа және қанды болды; екі көшбасшы да шайқаста қаза тапты, бірақ британдықтар оңай жеңіске жетті. (Генерал Вулфтың өлімі – суретші Бенджамин Уэсттің 1770 жылы салған, Вулфтың соңғы сәттерін бейнелейтін танымал картинасы.) Енді негізгі қала мен астананы басып алып, Трой-Ривьер мен Монреаль қалаларын Франциядан оқшаулағаннан кейін, кампанияның қалған бөлігі жерді баяу бақылауға алу мәселесіне келді. Француздар 1760 жылы Квебектің сыртындағы Сент-Фой шайқасында тактикалық жеңіске жеткенімен, келесі айда британдық кемелер келгенде қалаға қоршау салу әрекеті жеңіліспен аяқталды және француз қоршаушыларын кері шегінуге мәжбүр етті. Француз әскерін қайта жабдықтау әрекеті Рестигуш теңіз шайқасында сәтсіз аяқталды, ал Жаңа Францияның соңғы корольдік губернаторы Пьер де Риго, Вадрёйль Каваньяль графы, 8 қыркүйекте Монреальді тапсырды. Жеті жылдық соғыс Еуропада әлі де жалғасып жатқандықтан, британдықтар 1760 және 1763 жылдар аралығында аймақты британдық әскери басқаруға алды. Ұлыбританияның соғыстағы табысы Францияны Париж шарты бойынша Канаданың барлығын британдықтарға беруге мәжбүр етті. Ұлыбритания королі Георг III 1763 жылдың 7 қазанындағы Патшалық жарлығымен жаңадан басып алынған аумақты басқару шарттарын, сондай-ақ оның географиялық шекараларын белгіледі. Франциядан бөліну Канаданың ұрпақтарында өзгеше өзгерістерге әкелді, нәтижесінде жаңа ұлт туды, оның дамуы мен мәдениеті, басқа нәрселермен қатар, Солтүстік Америкадағы ата-бабаларының негіздеріне құрылды. Британдық комиссар Джон Джордж Лэмбтон (Лорд Дурхам) 1839 жылғы есебінде Канаданың "Екі жалғыздығы" арасындағы ұзақ уақыт бойы сақталатын қарым-қатынасты былай сипаттады: "Мен бір мемлекеттің ішінде соғысып жатқан екі ұлтты таптым; мен принциптер емес, нәсілдердің күресін таптым". Келіп жатқан британдық иммигранттар канадалықтардың өздері сияқты ұлттық мақтанышқа толы екенін байқады, ал бұл жаңа келгендер американдық аумақтарды отарлау және шұғыл пайда табу үшін кең жер ретінде қараса, канадалықтар Квебекті өздерінің нәсілінің мұрасы ретінде қарастыратын болады – отарлау үшін емес, бұрын отарланған ел ретінде.

Квебек провинциясы (17631791)

Британдық билік корольдік губернатор Джеймс Мюррей басшылығымен игілікті болды, француз канадалықтарының дәстүрлі құқықтары мен әдет-ғұрыптары сақталды. 1763 жылғы Британдық Корольдік жарлығы үш Квебек округін Квебек провинциясы құрамына біріктірді. Квебек қаласының шегінен тыс жерді атау үшін "Квебек" деген атты алғаш рет британдықтар қолданды. Британдықтар католик шіркеуіне төзімділік көрсетіп, Квебектің дәстүрлі әлеуметтік және экономикалық құрылымын қорғады. Көптеген француз заңдары британдық сот жүйесінде сақталды, олардың барлығы британдық губернатордың бағынысында болды. Мақсат – франкофилдерді қанағаттандыру болғанмен, бұл британ саудагерлерінің наразылығын тудырды.

Квебек туралы заң (1774)

Оңтүстік колонияларда, кейін Америка революциясына ұласқан, наразылықтың күшеюімен британдықтар канадалықтардың тағы да өсіп келе жатқан көтеріліске қолдау көрсетуі мүмкін деп алаңдады. Ол кезде Квебек провинциясының халқының басым бөлігін канадалықтар құрады. Канадалықтардың британдық тәжге адал болуын қамтамасыз ету үшін губернатор Джеймс Мюррей, содан кейін губернатор Гай Карлтон, ыңғайласу қажеттігін жақтады. Бұл 1774 жылғы Квебек заңының қабылдануына әкелді. Квебек актісі – Ұлыбритания Парламентінің Квебек провинциясындағы басқару тәртібін белгілейтін заңы. Басқа да қағидалармен қатар, бұл заң жеке мәселелерде француз азаматтық құқығын қайта орнатып, мемлекеттік басқаруда (қылмыстық қудалауды қоса) ағылшын ортақ құқығын сақтап қалды, сенімге ант беруді протестанттық дінге сілтеме жасамау үшін өзгертіп, католик дінін еркін ұстануға кепілдік берді. Бұл заңның мақсаты – оңтүстіктегі американдық колониялардағы наразылықтың өсуіне байланысты француз канадалықтарының адалдығын қамтамасыз ету болды.

Америка революциялық соғысы

1775 жылдың басында Америка төңкерісі басталғанда, Квебек британдық үкімшіліктен азат етуді көздеген америкалық әскерлердің мақсатына айналды. 1775 жылдың қыркүйегінде Континенттік армия екі бағытта шабуылға шықты: бір әскер Монреалды басып алды, ал екіншісі қазіргі Мэн штатының шөл даласы арқылы Квебек қаласына бет алды. Екі әскер бірікті, бірақ Квебек шайқасында жеңіліске ұшырады, онда американдық генерал Ричард Монтгомери қаза тапты. 1776 жылдың маусымында британдық әскерлер мен неміс жалдамалы әскерлері ("Гессендер") келгеннен кейін американдықтар Нью-Йоркке қайтарылды. Америка провинцияны басып алуға дейін және оның кезінде американдықтар мен британдықтар халықтың қолдауын алу үшін күшті пропаганда жүргізді. Американдықтар Квебекте Джеймс Ливингстон мен Мозес Хазен басқаратын екі полк құра алды, олардың бірі соғыс бойына қызмет етті. Хазеннің 2-Канада полкі Филадельфия науқанында және Йорктаун қоршауында болды. Оның құрамында Квебек қаласында тұратын Нью-Йорк тұрғыны Эдвард Антилл (Хазен бригадир-генерал болғандықтан Йорктаунда полктің басшысы болды), Клемент Госселин, Жермен Дион және тағы да басқалар болды. Квебек тұрғыны Луи Филипп де Водрёйль француз флотымен бірге Чесапик шайқасында болды, бұл британдық флоттың Вирджиния штатындағы Йорктаунға жетуіне кедергі келтірді. 1777 жылы генерал Джон Бургойнның Гудзон өзенін бақылауға алуға жасаған сәтсіз әрекетінен кейін Квебек соғыстың соңына дейін АҚШ-тың солтүстік бөліктеріне шабуылдар жасау үшін база ретінде пайдаланылды. Соғыстың батыс майданында АҚШ әскерлері 1774 жылы Квебекке қосылған Огайо өзенінің солтүстігіндегі аймақтарда жақсы нәтижелерге қол жеткізді. Иллинойс штатындағы шайқаста Вирджиния әскери жетекшісі Джордж Роджерс Кларк Қаскаскияны ешқандай құрбансыз басып алды. Одан кейін оның әскері Винсенске басып кірді, бірақ оны британдық подполковник Генри Гамильтон, Детройт фортының қолбасшысы, жақын арада басып алды. Кейін Кларк 1779 жылдың ақпанында Винсенс фортын қоршау кезінде оны қайта басып алды. Театрда Кларк жасағының жартысы америкалықтарға көңіл білдіретін франко-канадтық еріктілерден тұрды. Соғыс 1783 жылы аяқталғанда Квебек кішірейді, оның оңтүстік-батысының бөлігі Париж шартына сәйкес жаңа АҚШ-қа берілді. 75 000 немесе 15% лоялистер жаңа АҚШ-тан қашып кетті, ал қалған 85% қалды. Бұл босқындар Онтарио көлінің жағасындағы провинцияның кейбір аймақтарына қоныстанды. Бұл қоныстанушылар 1791 жылы француз тілді Квебек халқынан әкімшілік тұрғысынан бөлінуді көздеді. Жоғарғы Канаданың алғашқы астанасы Ньюарк (қазіргі Ниагара-он-те-Лейк) болды; 1796 жылы ол Йоркке (қазіргі Торонтоға) көшірілді. Жаңа конституция, негізінен лоялистердің талаптарына жауап беру үшін қабылданды, Төменгі Канадада ерекше жағдай тудырды. Колониялық үкіметтегі жалғыз сайланған орган – заң шығарушы ассамблея губернатор тағайындаған заң шығарушы және атқарушы тармақтармен үнемі келіспей отырды. XIX ғасырдың басында Parti canadien ұлтшыл, либералды және реформаторлық партия ретінде көтерілгенде, Төменгі Канаданың көпшілік сайланған өкілдері мен отаршыл үкімет арасында ұзақ саяси күрес басталды. Ассамблеядағы сайланған өкілдердің көпшілігі франкофондық кәсіби топтың мүшелері болды: "заңгерлер, нотариустар, дәрігерлер, мейрамхана иелері немесе шағын саудагерлер", олар 1792 жылдан 1836 жылға дейін ассамблеяның 77,4% құрады. 1809 жылы Ньюфаундленд үкіметі Лабрадордың жағалауын бақылауға дайын болмады. Бұл мәселені шешу үшін және Лондондағы лоббилеудің нәтижесінде британ үкіметі Лабрадор жағалауларын Ньюфаундленд колониясына берді. Төменгі Канада мен Ньюфаундленд арасындағы ішкі шекара нақты анықталмады. 1813 жылы Бопорт тумасы Шарль Мишель де Салаберри 1812 жылғы соғыс кезінде Шатогуэй шайқасында канадалық әскерлерді жеңіске жетелеген батырға айналды. Бұл шайқаста 300 вольтижер мен 22 түпкілді америкалық 7000 америкалықты жеңіске жеткізді. Бұл жеңіліс американдықтарды Канаданы жаулап алудың негізгі стратегиялық әрекеті – Сент-Лоуренс жорығынан бас тартуға мәжбүр етті. Халықты білдіретін Төменгі Канаданың заң шығарушы ассамблеясы Корольдік билік пен оның тағайындалған өкілдеріне деген қарсылықтарға толысып кетті. 1834 жылы жағдай бұзылу нүктесіне жетіп, Канада партиясы өзінің 92 қарарын ұсынды, бұл британ монархиясына деген сенімнің толығымен жоғалғанын білдіретін саяси талаптар тізімі болды. Лондон оларды қарастырудан бас тартты және жауап ретінде 10 Рассел қаулыларын ұсынды. 1837 жылғы қоғамдық жиналыстар кезінде наразылық күшейді, кейде Луи Жозеф Папино сияқты трибундар басшылық етті. Шіркеу өкілдерінен, мысалы Жан Жак Лартигтан қарсылыққа қарамастан, 1837 жылы Патриоттар көтерілісі басталды. Көтерілісшілердің басты мақсаты жауапты үкімет құру және көптегендары үшін ағылшын азшылығының француз көпшілігі үстінен жасаған басқыншылықты тоқтату болды. Луи Жозеф Папино көтерілісшілердің басшысы ретінде маңызды рөл атқарды, бірақ оның идеологиялық көзқарастары феодалдық жер иелерінің, Рим-католик шіркеуінің және франкофон буржуазиясының салыстырмалы маңыздылығына қатысты екіұшты болды. Оның ықпалымен 1837 жылғы алғашқы көтеріліс феодалдар мен дін қызметкерлеріне де, ағылшын тілді губернаторға да бағытталды. Олар 1838 жылы тәуелсіздік туралы декларация жасады, онда барлық азаматтарға кемсітусіз тең құқықтар мен бостандықтар кепілдік берілді. Олардың әрекеттері Төменгі және Жоғарғы Канадада көтерілістерге әкелді. Патриоттар күштері алғашқы шайқаста, Сен-Дени шайқасында, үкіметтік күштердің дайындықсыздығына байланысты жеңіске жетті. Алайда Патриоттар ұйымдаспағандықтан және жабдықталуы нашар болғандықтан, екінші шайқаста, Сен-Шарль шайқасында, және соңғы шайқаста, Сен-Эсташ шайқасында жеңіліске ұшырады. Патриоттарды үкімет жеңгеннен кейін, католик шіркеуі халық арасындағы моральдық беделін қайта алып, білім беру, денсаулық сақтау және азаматтық қоғам салаларында ұлттың бірлігі мен дамуына үгіттеді.

Әскери тәртіп және Арнайы кеңес (18381840)

1838 жылғы екінші көтеріліс одан да кең ауқымды салдарларға әкелді. 1838 жылы лорд Дурхам Канадаға Жоғары комиссар ретінде келді. 1838 жылғы екінші көтеріліс кезінде үкіметтік әскерлермен болған қақтығыстар салыстырмалы түрде қанды болмағанмен, тәж көтерілісшілерді жазалауда қатаң шаралар қолданды. Олардың 850-і тұтқындалды, 12-сі дарға асылды, ал 58-і Австралияның жазалау колонияларына жіберілді. Оның ұсынысы қабылданды; үкіметтің жаңа ордасы Монреальда орналасты, бұрынғы Жоғарғы Канада «Канада Батысы» деп, ал бұрынғы Төменгі Канада «Канада Шығысы» деп аталды. 1840 жылғы Одақ заңы Канада провинциясын құрды. Көтеріліс эпизодтық түрде жалғасты, ал 1849 жылы Монреальдегі Парламент ғимараттарының өртелуі үкімет ордасын Торонтоға көшіруге себеп болды. Тарихшы Франсуа Ксавье Гарно, 1840 жылдардағы басқа Канада Шығысы франкофондары сияқты, біріккен мемлекеттік бірлік және оның ішінде франкофондардың орны туралы терең алаңдаушылық білдірді. Бұл одақ, таңқаларлық емес, 1867 жылға дейін саяси тұрақсыздықтың басты көзіне айналды. Канада провинциясының екі мәдени тобы арасындағы айырмашылықтар коалициялық үкімет құрмастан басқаруды мүмкін етпеді. Сонымен қатар, олардың халқының арасындағы айырмашылыққа қарамастан, Канада Шығысы мен Канада Батысы Канада провинциясының Заң шығару жиналысында бірдей орынға ие болды, бұл өкілдік мәселелерін тудырды. Бастапқыда Канада Шығысы халық санының көптігіне қарамастан, жеткіліксіз өкілдік етілді. Алайда, уақыт өте келе, Ұлыбритания аралдарынан Канада Батысына үлкен көші-қон болды, бұл оның халқының санын арттырды. Екі аймақ Парламентте тең өкілдікке ие болғандықтан, енді Канада Батысы жеткіліксіз өкілдік етілді. Өкілдік мәселесі жиі «Халық саны бойынша өкілдік» немесе «Халық бойынша өкілдік» тақырыбындағы пікірталастарда көтерілді. Канада Батысы жеткіліксіз өкілдік еткен кезде, бұл мәселе Джордж Браун басқаратын Канада Батысының реформаторлары мен Clear Grits үшін біріктіруші ұранға айналды. 1844 жылы Канада провинциясының астанасы Кингстоннан Монреальға көшірілді. Осы кезеңде лоялистер мен Ұлыбритания аралдарынан келген иммигранттар өздерін ағылшын немесе британдық деп атамауды шешті, оның орнына өздері тұратын жеріне қатысты «канадтық» терминін қабылдады. «Ескі канадтықтар» осы сәйкестендіруге «француз канадтығы» деген атпен өздерінің этникалық қауымдастығымен сәйкестендіре отырып жауап берді. Осылайша «француз канадтығы» және «ағылшын канадтығы» терминдері пайда болды. Француз канадтығы жазушылары өздерінің өмір сүруі туралы ойлармен толқыды. Франсуа Ксавье Гарно ықпалды ұлттық эпос жазды және лорд Элгинге былай деп жазды: «Мен бұл жұмысты жиі бұрмаланған шындықты қайта орнату және отандастарымды күнделікті мазалап, оларды басып, пайдалануға ұмтылатын адамдардан келген шабуылдар мен қорлауларды қайтару мақсатымен қолға алдым. Мен мұны олардың тарихын жай ғана баяндау арқылы ең жақсы жасай аламын деп ойладым». Оның және басқа да жазба еңбектері француз канадтықтарына олардың ұжымдық санасын сақтауға және ассимиляциядан қорғануға мүмкіндік берді, бұл Эвангелин сияқты акдиандықтар үшін жасалған жұмыстарға ұқсас. Саяси тәртіпсіздік 1849 жылы ағылшын канадтығы тәртіпсіздікшілері 1837–1838 жылдардағы көтерілістер кезінде жойылған мүліктері үшін француз канадтықтарына өтемақы төлейтін Rebellion Losses Bill қабылданғаннан кейін Монреальдегі Парламент ғимаратына өрт қойғанда шиеленістің шыңына жетті. Бұл заң Болдуин Лафонтен коалициясының және лорд Элгиннің кеңесінің нәтижесінде қабылданды және жауапты үкімет ұғымын қалыптастырды. 1854 жылы сеньорлық жүйе жойылып, Гранд-Транк темір жолы салынды және Канада-Америка өзара келісім шарты күшке енгізілді. 1866 жылы Төменгі Канаданың Азаматтық кодексі қабылданды. Содан кейін, Канада провинциясының саяси тұйықталудың ұзақ кезеңі аяқталды, өйткені Макдональд-Картье коалициясы саяси жүйені реформалауды бастады.

Конфедерация және Квебектің алғашқы кезеңдері (18671914)

1867 жылы Канада Конфедерациясына дейінгі онжылдықтарда француз тілді Квебек тұрғындары, сол кезде канадалықтар деп аталған, Канада Шығысында басымдық сақтап келді. 1851 және 1861 жылдар аралығында олардың халыққа қатысты үлесі жалпы халықтың 75% құрады, ал қалған 20% көбінесе британдық немесе ирландтық тегінен шыққан ағылшын тілді азаматтардан тұрды. 1871 жылдан 1931 жылға дейін француз тілді халықтың салыстырмалы саны тұрақты болды, 1881 жылы Квебек халқының 80,2% дейін өсті. Бұл аралықта британдық текті азаматтардың үлесі аздап төмендеді, 1871 жылы халықтың 20,4% болса, 1931 жылы 15% құрады. Басқа азшылық топтары провинция халқының қалған бөлігін құрады. Бірнеше жылдық келіссөздерден кейін, 1867 жылы Британ Парламенті Британ Солтүстік Америка актілерін қабылдады, осы актілер арқылы Канада провинциясы, Нью-Брансуик және Нова-Скотия бірігіп Канада Доминионын құрды. Канада Шығысы Квебек провинциясы атанды. Канада жергілікті деңгейде өзін-өзі басқару құқығын сақтап қалды, бірақ британдықтар сыртқы істерді бақылауын жалғастырды. 1837 жылы Сен-Дени шайқасында Патриот ретінде күрескеннен кейін, Жорж Этьен Картье Конфедерацияның Әкелері қатарына қосылып, 1864 жылғы Квебек конференциясының 72 қаулысын ұсынды, бұл қаулылар федеративтік мемлекет құру үшін бекітілді. Оның аумағы француз канадалықтарының тарихи орталығына сәйкес келетін аймақпен шектелді, және француз канадалықтары басымдық статусын сақтап қалуы мүмкін болды. Болашақта Квебек саяси бірлік ретінде мәдени сіңіруге қарсы қорғаныс құралы болып табылады және уақыт өте келе ағылшын-американдық мәдениеттің басымдығына ие болатын Канада мемлекетіне қарсы француз-канад ұжымының ұлттық біртүйымдылығын нығайтуға көмектесетін еді. Бұл тұрғысынан, жаңа федеративтік саяси жүйенің мақсаттары Квебектің күшеюіне кедергі келтіретіні және провинцияларға берілген саяси билік шектелетіні анық болды. Экономикалық тұрғыдан әлсіреген Квебекке, күшті орталықтандырылған федеративтік мемлекеттің астанасы Оттавадан саяси бәсекелестік туындады. 1867 жылдың 15 шілдесінде Пьер Жозеф Оливье Шово Квебектің тұңғыш премьер-министрі болды.

Үлкен қан кету

1820-1830 жылдары демографиялық өсімнің жылдамдығы Төменгі Канадада жастар үшін жерге қол жеткізуді күрделендірді. 1838-1839 жылдардағы егін шұбылуы және саяси репрессиялар колонияның оңтүстік бөлігіндегі ауыл шаруашылығы секторына қосымша салмақ салды. Француз канадалық фермерлер бәсекелестікке және жаңа экономикалық жағдайларға бірте-бірте бейімделді. Кейбір замандас бақылаушылардың пікірінше, олардың шаруашылық әдістері көне болған. Осы кезеңде Жаңа Англияда тоқыма өнеркәсібі гүлденді. Өмір жағдайларының қиындығы мен Монреаль сияқты ірі қалада жұмыс табудың өте қиын болуына байланысты, көптеген адамдар үшін эмиграция жалғыз шешім болып көрінді. 1850 жылдары бірінші толқын көшкеннен кейін, 1870 жылдардың соңына қарай ауыздан ауызға тараған ақпараттар үлкен топтардың көшуіне себеп болды. Фабрика иелері осы француз иммигранттарын американдық және ирландтық жұмысшылардан арзанға жұмысқа алды, өйткені олардың өзі де жұмыссыз қалған еді. Квебектен алғашқы толқын эмигранттар кеткен кезде, жергілікті үкімет олардың саны салыстырмалы түрде аз болғандықтан көп назар бөлмеді. Бірақ эмиграцияның өсуімен және провинция экономикасының дағдарысқа ұшырауымен, провинция басшылары эмиграцияны тоқтатуға тырысты. Интеллектуалдардың шағын тобы француз канадалық мәдениетін АҚШ жерінде қайта жаратуға немесе сақтап қалуға болатынына сенсе де, көптеген элиталар эмиграцияға қарсы ескертті; олар шекараның оңтүстігінде мәдени және рухани құлдырау болатынын айтты. Олардың орнына Квебектегі ішкі колонизацияны және Сент-Лоуренс өзені аңғарының шеткері аймақтарын дамытуды ұсынды. Дегенмен, 1879-1901 жылдар аралығында 200 мыңнан астам адам кетіп қалды.

Монреальдің өсуі

Қалалық кеңею Монреальді Конфедерация кезінде сипаттады, өйткені ауылдық француз канадалықтары жұмыс табу үшін қалаға көшіп келді. Сол кездегі Канаданың ең ірі қаласы Монреальға иммигранттар да, Канаданың басқа аймақтарынан келген адамдар да көптеп ағылып келді. Монреальде ірі бизнес және қаржы институттары құрылды, оның ішінде бірнеше ұлттық банктер мен корпорациялардың бас кеңселері орналасты. Белгілі бизнесмендердің қатарында сыра қайнатушы және саясаткер Джон Молсон кіші, зергер Генри Биркс және сақтандырушы Джеймс Белл Форсайт болды. Монреаль халқы 1800 жылы шамамен 9000 адамнан 1825 жылы 23000-ға, ал 1852 жылы 58000-ға дейін жылдам өсті. 1911 жылы халық саны 528 000-нан асты. Монреаль қаласы көптеген көршілес елді мекендерді қосып алды, 1876 мен 1918 жылдар аралығында аумағын бес есеге ұлғайтты. Монреаль сол дәуірде Канаданың қаржы орталығы болғандықтан, электр энергиясы, трамвай және радио сияқты жаңа өнертабыстарды алғашқы болып енгізген канадалық қала болды.

Католик институттарының ықпалы

Француз тілді квебектердің өмірінің көптеген жақтары 1867 жылдан кейінгі онжылдықтарда Католик шіркеуінің басымдығында болды. Шіркеу провинцияның көптеген мекемелерін басқарды, оның ішінде француз тіліндегі мектептердің, ауруханалардың және қайырымдылық ұйымдарының көпшілігін. Квебектегі Католик шіркеуінің басшысы Монреаль епископы болды, ал 1840 жылдан 1876 жылға дейін ол либерализмге қарсы болған Игнас Бурже еді. Бурже ақырында либералдық, реформаторлық Канада институтынан да артық ықпалға ие болды. Ол өте радикалды болғанда, 1874 жылы Институт мүшесі Жозеф Гиборға шіркеуде жерлеуге рұқсат бермеді. Сот шешімі Буржені Гиборды католик зиратында жерлеуге мәжбүр етті, бірақ Бурже жерлеу учаскесін киялы жоқ деп жариялады, ал Гибор армия күзетімен жерленді. Католик шіркеуінің консервативті көзқарасы 1960 жылдардағы Тыныш революция реформаларына дейін Квебек қоғамындағы басты күш болды. 1876 жылы Пьер Алексис Трембле сайлаушылардың арасындағы шіркеудің қысымынан федералды сайлауда жеңіліске ұшырады, бірақ жаңа федералды заңның көмегімен жеңілісін жойды. Бірақ ол келесі сайлауда қайта жеңіліске ұшырады. 1877 жылы Папа Квебек шіркеуін сайлау процесіне араласуын азайтуға мәжбүрлеу үшін өкілдерін жіберді. Католик әйелдері ондаған тәуелсіз діни ордендер құрды, олар жас монахтардың ата-аналары берген қорлықтармен қаржыландырылды. Ордендер ауруханалар, жетімдер үйлері, үйленбеген аналарға арналған үйлер және мектептер сияқты қайырымдылық жұмыстарына маманданған. ХХ ғасырдың бірінші жартысында Квебектегі жас әйелдердің шамамен 23%-ы монах болды; 1901 жылы 6600, ал 1941 жылы 26000 болды. 1917 жылы Квебекте 32 түрлі оқу ордені 586 қыздарға арналған пансиондық мектептерді басқарды. Ол кезде Квебектегі қыздар үшін бастауыш мектептен басқа мемлекеттік білім болған жоқ. Алғашқы аурухана 1701 жылы құрылды. 1936 жылы Квебектегі монахтар 150 мекемеде 30000 төсекпен ұзақ аурумен күресіп жатқандарға, баспанасыз және жетімдерге көмектесті. 1870-1950 жылдар аралығында мыңдаған жас қыздар Жақсы бағушы әйелдер бауырлары басқаратын Хоспис Сент-Чарльздың реформалық мектебіне (1870–1921) және өнеркәсіптік мектебіне (1884–1950) Квебек қаласына жіберілді. Лионель Грулькс шіркеудің билігін сақтау және халықты демократиялық үкім мен секуляризмнен алшақтату мақсатында француз-канадтық ұлттық сананы құруды қалады. Грулькс француз-канадтық ұлтшылдығын насихаттап, Рим-католик Квебекті сақтау – бұл "ұлтты ағылшын билігінен азат етудің" жалғыз жолы деп мәлімдеді. Ол Квебек провинциялық үкіметінің өкілеттіктерін провинциялық автономияны (соның салдарынан шіркеу билігін) нығайту үшін Конфедерация шеңберінде пайдалануға болады және керек деп сенді, сондай-ақ бұл француз-канадтық ұлтқа экономикалық, әлеуметтік, мәдени және тілдік тұрғыдан пайдалы болады деп мәлімдеді. Грулькс квебек ұлтшылдығын және ультраконсервативті католиктік әлеуметтік ілімді сәтті насихаттады, оның арқасында шіркеу Квебектегі саяси және әлеуметтік өмірде басымдық сақтап қалды. 1920-1950 жылдары осы дәстүршіл католиктік ұлтшылдық клерикалдық ұлтшылдық деп белгілі болды.

Саясат

1885 жылы Саскачеванда метистердің көтерілісші көшбасшысы Луи Риелдің атқылануы Квебекте наразылықтарға әкелді, себебі француз канадалықтары өздерінің діні мен тілі үшін әдейі қудаланып жатыр деп ойлады. Ол протест қозғалысының ашық көшбасшысы болды. Квебек консервативтік партиясының федералды кабинет мүшелері премьер-министр Макдональдтың өлім жазасын бекіту туралы шешімін теріс пікірмен қабылдады. Консервативтерге қолдау азайды. Либералдар мен наразы консерваторлардан коалиция құру мүмкіндігін пайдаланып, Мерсье 1886 жылғы Квебек провинциялық сайлауында «Parti National» атауын қайта жаңғыртты және көпшілік орындарды жеңіп алды. Бірақ коалиция көбінесе либералдардан және аздаған консерваторлардан тұрғандықтан, «либералдық» атауы көп ұзамай қайта орнатылды. Заң шығарушы жиналыста азшылыққа айналған консерваторлар тағы бірнеше ай билікте қалды. Мерсье 1887 жылы Квебектің премьер-министрі болды. Провинциялық автономияны Квебектің ұлттық саяси көрінісі деп есептеп, ол Онтарио премьер-министрі Оливер Моватпен бірлесіп, федералдық централизмді кері қайтаруға тырысты. Мықты ұлттық ұстанымымен Мерсье, болашақтағы онжылдықтарда федералды үкіметке қарсы тұрып, Квебекке көбірек билік алуға ұмтылған ұлттық премьер-министрлердің алдашысы болды. Ол Квебектен тыс Солтүстік Американың басқа аймақтарындағы, соның ішінде Батыс Канада мен Жаңа Англиядағы франкофондармен байланыстарды жандандырды. Бұл франкофондар әлі ағылшын канадалық немесе американдық мәдениетіне сіңбеген еді. Мерсье реформаларды, экономикалық дамуды, католицизмді және француз тілін қолдады. Ол Бонавентура округінен заң шығарушы органға сайланды және оның партиясы 1890 жылғы сайлауда үлкен көпшілікпен жеңіске жетті. 1892 жылы жеңіліске ұшырады. 1896 жылы Уилфрид Лорие Канаданың премьер-министрі болған алғашқы француз канадасы болды. Француз және ағылшын тілдерінде білім алған Лорие 1911 жылдың қазанына дейін премьер-министр лауазымында қалды. Лорие Квебекте бірнеше маңызды саяси жетістіктерге қол жеткізді, соның ішінде күшті католик дінбасыларының қарсылығына қарамастан, Либералдық партияға Квебек дауыстарын жеңіп алды. 1899 жылы Анри Бурасса британ үкіметінің Канададан Екінші буар соғысында Ұлыбритания үшін күресу үшін әскер жіберу туралы сұранысына қарсы шықты. Лорие келісімге еріктілерді жіберуге келді, бірақ бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар кезіндегі әскери міндетке алуға наразылықтың тұқымдары себілді. Бурасса империяны қорғауға арналған әскери кемелер салу туралы ұсынысқа сәтсіз қарсылық көрсетті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Канаданың мүддесіне қатысы жоқ екенін айтып, міндетті әскери қызметке қарсылық білдірді. Ол Ұлыбритания мен оның одақтастарын әскери түрде қолдаған католик епископтарына қарсы шықты.

Шекараларды кеңейту

Канада конфедерациясына көптеген провинциялар қосылған сайын, провинциялық шекараларды ресмилеу қажеттілігі туындады. 1898 жылы Канада Парламенті Квебек шекарасын кеңейту туралы 1898 жылғы заңды қабылдады, ол Квебекке Руперт жерінің бір бөлігін берді, оны Канада 1870 жылы Гудзон шығанағы компаниясынан сатып алған болатын. Бұл заң Квебектің шекарасын солтүстікке қарай кеңейтті. 1912 жылы Канада Парламенті Квебек шекарасын кеңейту туралы заң қабылдады, ол Квебекке Руперт жерінің тағы бір бөлігін берді: Унгава округі. Бұл Квебектің шекарасын солтүстікке қарай Хадсон бұғазына дейін кеңейтті. 19-ғасырдың соңындағы Квебек өмірінде халықтың көші-қоны да маңызды рөл атқарды. 19-ғасырдың соңында Сент-Лоуренс аңғарындағы халықтың тығыздығы көптеген квебектерді Сагуэнай-Лак-Сен-Жан аймағына, Лорантид тауларына және Жаңа Англияға көшіруге мәжбүр етті, бұл аймақпен қарым-қатынас осы күнгә дейін сақталып келеді. 1909 жылы үкімет Квебекте ағаш және қағаз өңдеуді міндеттейтін заң қабылдады. Бұл Квебекке еңбек күшін АҚШ-қа экспорттаудың орнына, өнімдерін экспорттауға мүмкіндік беріп, «Ұлы қан кетуді» (Grande Hémorragie) баяулатуға көмектесті. Діни ұлтшылдар 1911 жылғы федералды сайлауда бірте-бірте қолдауын жоғалта бастады. 1927 жылы Ұлыбританияның Құпия кеңесінің сот комитеті солтүстік-шығыс Квебек және оңтүстік Лабрадор арасындағы нақты шекараны белгіледі. Алайда Квебек үкіметі бұл кеңестің шешімін мойындамады, нәтижесінде шекаралық дау туды. Квебек және Лабрадордың шекарасы туралы дау әлі де жалғасуда, соның салдарынан Квебектің шекарасы Америкадағы ең анық емес шекара деп есептеледі.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Канада Доминион ретінде автоматты түрде соғысқа тартылды. Көптеген ағылшын канадалықтар ерікті түрде соғысқа қатысуға тіл білдірді. Британ империясына байланысты сезінген ағылшын канадалықтардың айырмашылығы, француз канадалықтары Еуропадағы ешкіммен байланыс сезінбеді. Бұған қоса, жау Канадаға қатер төндірмеді, себебі ол мұхиттың ар жағында болды және Канаданы басып алуға мүдделі емес еді. Сондықтан француз канадалықтары соғысуға ешқандай себеп таппады. Дегенмен, бірнеше француз канадалық 22-ші батальонға, Корольдік 22-ші полкінің алға құрылтайына қосылды. 1916 жылдың соңына қарай қаза тапқандардың саны өте көп болды, бұл күштерді толықтыру мәселесін тудырды. Федералды үкіметте үлкен қиындықтар туды, себебі француз тілді депутаттардың барлығы әскерге шақыруға қарсы болды, ал ағылшын тілді депутаттардың көбі оны қолдады. Нәтижесінде, 1917 жылдың 29 тамызында әскери қызмет туралы заң қабылданды. Француз канадалықтары 1917 жылғы әскерге шақыру дағдарысы деп аталатын наразылықтарды ұйымдастырды. Әскерге шақыруға қарсы наразылықтар күшейіп, 1918 жылғы Квебек көтерілісіне (Émeute de Québec de 1918) әкеп соқты.

Ұлы депрессия

1929 жылы басталған дүниежүзілік Ұлы депрессия Квебекке ауыр соққы берді, экспорт, бағалар, табыс және жалақы күрт төмендеді, ал жұмыссыздық 30%-ға жетіп, ағаш өңдеу және кен өндіру аймақтарында одан да жоғары болды. Саяси жағдай оңға қарай өзгере бастады, Квебек басшылары капитализм мен демократияның сәтсіздіктері социализмнің, тоталитаризмнің және азамат соғысының таралуына әкелгенін атап өтті. Әсіресе Испаниядағы азамат соғысы діншіл католиктерді алаңдатты, олар Канада үкіметінің Испаниядағы католиктерге қарсы Лайялист үкіметінің өкілдерін жібермеуін талап етті. Клерикализм мен Квебек ұлтшылдығының күшеюі, дәстүрлі қоғамның әлеуметтік өзгерістерді өзінің өмір сүруіне қауіп деп қарауының консервативті реакциясын білдірді. Көптеген еркектер жұмыссыз немесе жалақысы төмендегендіктен, үй шаруасындағы әйелдерге ақша мен ресурстардың жетіспеушілігімен күресу қиынға соқты. Олар кедей отбасыларда өскен аналарының тәжірибесін еске түсіріп, сол стратегияларды жаңартты. Арзан тағамдар – сорпа, бұршақ және макарон жиі қолданылды. Ең арзан ет түрлерін сатып алып, кейде жылқы етін де алатын, ал жексенбі күнгі етті бутербродтар мен сорпаға айналдыратын. Киім тігіп, жөндеп, көршілермен ескі киімдерді алмастырып, үйді салқын ұстауға тырысты. Жаңа жиһаз бен тұрмыстық техниканы жақсы күндерге қалдырды. Бұл стратегиялар, деп атап көрсетеді Baillargeon, әйелдердің үй шаруасындағы еңбегі – тамақ дайындау, тазалау, бюджет жоспарлау, сауда жасау, бала күтімі – отбасының экономикалық тұрақтылығы үшін маңызды болғанын және үнемдеуге мүмкіндік бергенін көрсетеді. Оның сұхбат бергендерінің көпшілігі үйден тыс жұмыс істеді, немесе жатаққа адам қабылдады, ақы немесе тауарға кір жуды, көршілерге тігіс жасады. Туысқандар бір-біріне көмектесіп, азық-түлік, бос бөлмелер, жөндеу жұмыстары, ақшалай қарыз беріп, туыстар мен жекжаттарға қолдау көрсетті. Католиктердің жартысы шіркеудің ұстанымдарына қарсы келіп, бала тууды кейінге қалдыру үшін контрацепция қолданды – бүкіл ел бойынша 1930 жылы 250 000 бала туған, ал 1940 жылға дейін бұл көрсеткіш қалпына келмеді. Халықшыл ақын Эмиль Кодерре (1893–1970), «Жан Нарраше» псевдонимімен жазып, Ұлы депрессия кезінде Монреальдің кедей халқының өмір күресін суреттеді. Көше тілінде жазған Нарраше, әлеуметтік жәрдемнің жетіспеушілігі, таптың рөлі, коммерциялық элитаның мақтандығы және байлардың жалған қайырымдылығы туралы ойлармен кедейлікте өмір сүретін адамның бейнесін сомдады. Премьер-министр Беннетт пен Консервативтік партияның ұлттық басшылығының, сондай-ақ Либералды премьер-министр Луи Александр Ташероның провинциялық басшылығының бейжайлығы мен тиімсіздігіне наразылық білдірген сайлаушылардың саны арта түсті. Көптеген наразылар ультрамонтанист ұлтшылдарға, әсіресе «Le Devoir» газетінің редакторы Анри Бурассаға және «L'action canadienne française» газетінің редакторы, өте дәстүрлі католик жазушысы Лайонель Грулькке жақындады. Осы көңілсіздікке сүйене отырып, Морис Дюплессис 1936 жылы 58% дауыспен жаңа Ұлттық одақ партиясын жеңіске жеткізіп, премьер-министр болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыспен бірге өркендеу қайта келді, өйткені провинцияның еңбек күшіне, шикізаттарына және өнімдеріне сұраныс күрт өсті. 140 000 жас жігіт, француз және ағылшын тілінде сөйлейтін, әскери қызметке асықты, бірақ ағылшын тілі барлық әскерлік бөлімдерде басым тіл болып табылып, карьералық өсу үшін қажетті болды. Дюплессис 1939 жылдың күзінде сайлау жариялағанда, соғысқа қарсы көңіл-күйді пайдаланып жеңіске жететінін күтті. Бірақ ол қате есептеді, өйткені либералдар үлкен жеңіске жетті, 70 орын алды, ал Ұлттық одаққа тек 14 орын ғана бұйырды. Канадалық көшбасшылар Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ағылшын және француз тілдес халықтар арасындағы қарым-қатынасты нашарлатқан әскерге шақыру дағдарысының ең қиын тұсына жете бермеді. 1944 жылғы әскерге шақыру дағдарысы кезінде квебек тұрғындары міндетті әскери қызметке қарсылық көрсетті. Премьер-министр Уильям Лайон Маккензи Кинг Канадада толық әскерге шақырудан қашуға тырысты, бірақ сәтті болмады, және ол Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында шындыққа айналды. Дегенмен, соғыс аяқталғаннан кейін дағдарыс та аяқталды. Маккензи Кинг өзін "орташалық" саясаткер ретінде көрсетуге және сонымен бірге 1917 жылғы әскерге шақыру дағдарысында болған "ұлтаралық ашу-ызаны" басуға қол жеткізді.

Қараңғылық

Дюплессис 1944 жылғы сайлауда премьер-министр болып қайта келді және 1948, 1952 және 1956 жылдары сайлауда жеңіске жетіп, өліміне дейін келесі он бес жыл бойы билікті күшті қарсылықсыз ұстады. Ол жай ғана le Chef ("басшы") деп танылды. Ол ауылдық аймақтарды, провинциялық құқықтарды, коммунизмге қарсы күресті жақтады, сондай-ақ кәсіподақтарға, жаңашылдар мен зиялыларға қарсы болды. Ол экономиканың көп бөлігін бақылайтын қуатты ағылшын бизнесмендерімен жақсы қарым-қатынас орнатты. Күні бүгінге дейін даулы тұлға болып табылатын Дюплессис және оның Ұлттық одақ партиясы провинцияны биледі. Дюплессистің билікте болған жылдары оның қарсыластары оны "La Grande Noirceur" ("Ұлы қараңғылық") деп сынайды. Дюплессис кезінде мемлекеттік және діни институттар тығыз байланыста болды. Бұл кезеңде Квебек қоғамы Солтүстік Американың қалған бөлігінде болған жаңару үрдістерінен өзгеше, мәдени тұрғыдан оқшауланған қалды. Көне католик моралі мен шіркеу доктринасы күнделікті өмірдің көптеген жақтарын анықтады, дәстүрліліктің маңыздылығын көрсетті. Мысалы, көптеген мектептер мен ауруханалар шіркеудің бақылауында болды. Некесіз туған балалар сирек кездесетін, аборт заңсыз болған, ал Квебекте ажырасу 1968 жылға дейін толыққанды заңдастырылмады. Соңғы жылдары Квебек тұрғындарының көптеген адамдары Дюплессис жылдарында шіркеу мен мемлекеттік мекемелер тарапынан жасалған зұлымдықтар туралы айтты, мысалы, Дюплессис жетімдерінің трагедиясы. Дюплессис кезінде либералды көзқарастағы квебектер реформа талаптарын көтерді, бірақ мұндай наразылық көзқарастар көбінесе сынға ұшырап, маңызсыз деп есептелді. 1948 жылы өзін "Автоматистер" деп атаған суретшілер тобы "Le Refus global" ("Жалпы бас тарту") атты памфлет жариялады. Бұл памфлет Квебекке жаңа бағыт беруге бағытталған тытырғақ болды. Ол "дінге және билікке қарсы манифест" ретінде сипатталды және қазіргі Квебек тарихындағы ең ықпалды әлеуметтік және рухани құжаттардың бірі саналады. Ол ұзақ мерзімді әсер етіп, 1960 жылдардағы Квебектегі Тыныш революцияның жақтаушыларына әсер етті. 1949 жылғы асбест ереуілі де жағдайдың нашарлауының белгісі болды. Бұл Квебектегі еңбек және әлеуметтік-демократиялық мәселелерге көбірек назар аударуға әкелді. 1950 жылдың күзінде Ривьер-ду-Луп қаласында ядролық апат болды. АҚШ Әуе күштерінің B-50 ұшағы ядролық бомбаны АҚШ-қа қайтарып әкеліп жатқанда, қозғалтқыштың бұзылуына байланысты бомбаны босатып алды, ал жерге тимес бұрын ядролық емес жарылыс арқылы жойылды. Жарылыс салдарынан шамамен 100 фунт (45 кг) уран (U-238) таралып кетті. Ұлттық одақ саяси науқандар кезінде Рим католик шіркеуінің белсенді қолдауын алды, "Le ciel est bleu; l'enfer est rouge" ("Аспан көк; тозақ қызыл") ұранын пайдаланды (қызыл түс Либералдық партияның, ал көк түс Ұлттық одақтың түсі).

Тыныш революция (1960-1980 жылдар)

1960 жылдары Тыныш революция секуляризм мен әл-ауқат мемлекетінен бастап, ерекше Квебек ұлттық бірегейлігіне дейін әлеуметтік-саяси өзгерістердің қатарын ашты. Балалық шақтың буыны провинциядағы әлеуметтік көзқарасты ырықтандырған өзгерістерді қабылдады. 1960 жылы Квебектің Либералды партиясы "C'est l'temps qu'ça change" ("Барлық нәрсенің өзгеру уақыты келді") деген ұранмен үгіт-насихат жүргізгеннен кейін, екі орынды көпшілікпен билікке келді. Бұл жаңа Жан Лезжа үкіметінде "көктегі найзағай" командасы болды: Рене Левеск, Пол Герин Лажои, Жорж Эмиль Лапальме және Мари Клер Киркланд Касгрейн. Бұл үкімет әлеуметтік саясат, білім беру, денсаулық сақтау және экономикалық даму салаларында көптеген реформалар жасады. Сонымен қатар, ол Квебектің депозиттік және орналастыру кассасын, Еңбек кодексін, Әлеуметтік істер министрлігін, Білім беру министрлігін, Квебек тілі жөніндегі кеңсесін, Régie des rentes және Société générale de financement құрды. Тыныш революция 1962 жылы Либералды партияның "Maîtres chez nous" ("Біздің үйдегі қожалар") деген ұранымен ерекшеленді, ол Квебек экономикасы мен табиғи ресурстарына үстемдік еткен англо-американдық конгломераттарға француз канадалықтарының еркіндігі үшін ұжымдық ерік жариялады. Кемедегілер мен қарапайым адамдар арасында қақтығыстар басталды. Нәтижесінде мемлекеттік мекемелер шіркеудің көмегінсіз қызмет көрсетуді бастады, ал азаматтық қоғамның көптеген бөліктері секулярланды. Екінші Ватикандық собор кезінде Квебек институттарының реформасын Киелі орын бақылап, қолдады. 1963 жылы Папа Иоанн XXIII адам құқықтарын бекітетін энциклика жариялады. 1964 жылы ол "Temporel et spirituel" басқаруда дін қызметкерлерінің ерекше рөлі бар екенін растады. 1965 жылы Екі тілділік және екі мәдениет жөніндегі Корольдік комиссиясы Квебектің ерекше сипатын атап көрсететін алдын ала есеп жазды және ашық федерализмді насихаттады, бұл Квебекке ең аз мөлшерде назар аударуға кепілдік беретін саяси көзқарас. Тыныш революция кезінде Квебекке қолдау көрсету үшін Канада Лестер Б. Пирсон арқылы ашық федерализм саясатын қабылдады. 1966 жылы Ұлттық одақ қайта сайланды және маңызды реформаларды жалғастырды. 1960 жылдардағы төңкерістер Квебектегі кейбіреулер үшін де қақтығыс уақыты болды. Экстремистік ұлтшылдық зорлық-зомбылықтың пайда болуы провинция тарихында қараңғы тарауды белгіледі, 1963 жылы Монреальде Квебекті азат ету майданының алғашқы бомбалары жарылды. Квебектің мәдени маңыздылығын 1964 жылы Канада үкіметі берген өкілеттікпен Квебек провинциясы Парижде өзінің алғашқы халықаралық келісімін жасасқанда мойындады. Сол жылы королеваның ресми сапары кезінде полициядан Квебек сепаратистік қозғалысының мүшелері жасаған демонстрация кезінде тәртіпті сақтау талап етілді. Кемедегілер мен қарапайым адамдар арасындағы қақтығыстардың нәтижесінде мемлекеттік мекемелер шіркеудің көмегінсіз қызмет көрсетуді бастады, ал азаматтық қоғамның көптеген бөліктері секулярланды. Екінші Ватикандық собор кезінде Квебек институттарының реформасын Киелі орын бақылап, қолдады. 1965 жылы Екі тілділік және екі мәдениет жөніндегі Корольдік комиссиясы Квебектің ерекше сипатын атап көрсететін алдын ала есеп жазды және ашық федерализмді насихаттады, бұл Квебекке ең аз мөлшерде назар аударуға кепілдік беретін саяси көзқарас. Квебекке бейбіт революция кезінде Лестер Б. Пирсон ашық федерализм саясатын қабылдады. 1966 жылы Ұлттық одақ қайта сайланды және маңызды реформаларды жалғастырды. 1967 жылы Франция президенті Шарль де Голль Квебекке сапармен келді, бұл сапарға шыққан алғашқы француз мемлекет басшысы болды. Сол жерде ол 100 000-нан аса адам жиналған жиналысқа арнап сөз сөйлеп, сөзін: "Vive le Québec libre!" ("Тұрақты еркін Квебек!") деп аяқтады. Бұл декларация Квебекке үлкен әсер етті, өйткені ол Квебектің егемендігіне қарсы қозғалысты күшейтті және Франция мен Канада арасындағы саяси дағдарысқа әкелді. Осыдан кейін түрлі азаматтық топтар пайда болды, кейде мемлекеттік билікпен бетпе-бет келеді, мысалы, 1970 жылғы Қазан дағдарысында. 1967 жылы қарашада өткен Француз Канадасының Генерал-штабтарының кездесулері Американың франкофондықтары, әсіресе Канаданың франкофондықтары арасындағы қарым-қатынастың бұзылуымен аяқталды. Бұл жағдай Квебек қоғамының дамуына үлкен әсер етті. 1968 жылы таптық қақтығыстар мен сана-сезімнің өзгеруі күшейді. Сол жылы Option Québec федералистік және суверенистік доктриналарды бір-біріне қарсы қойып, провинцияның саяси болашағы туралы конституциялық пікірталас тудырды. 1969 жылы федералдық Екі тілділік заңы Квебектің дамуына қолайлы тілдік ортаны құру үшін қабылданды. 1973 жылы Роберт Бурассаның либералдық үкіметі Ла Гранд өзеніндегі Джеймс Бэй жобасын бастады, ол Гидро-Квебектің қуатын кеңейтіп, әлемдегі ең ірі гидроэлектрлік жобалардың бірін құрды. 1974 жылы ол Француз тілін Квебектің ресми тілі деп жариялаған Ресми тіл заңын қабылдады. 1975 жылы ол Адам және бостандық құқықтарының Хартиясын және Джеймс Бэй және Солтүстік Квебек келісімін құрды.

Expo 67 көрмесі

1960 жылдар Квебек үшін үлкен үміт пен оптимизмнің кезі болды. Экспо-67 Монреальді Канаданың ең ірі және маңызды қаласы етіп таныстырды және қазіргі Парк Жан-Драпо мен Монреаль метрополитенінің салынуына себепкер болды. 1962 жылы Монреаль мэрі Жан Драпо (кейіннен Экспо-67 және 1976 жылғы Олимпиада жобаларын ұйымдастырған адам) метро құрылысын бастады. Метроның бірінші кезеңі 1966 жылы аяқталды. Бұл ірі жобалар 1967 жылы Канада Конфедерациясының 100 жылдығы тойлаған кезеңмен бірге жүрді, сол кезде патриотизмнің толқыны Канаданың көп бөлігін қамтыды.

Дін және мәдениет

Қалалардағы күшті және қарқынды өзгерістердің ортасында мәдени өзгерістер де тамыр жайды. Квебекке демографиялық жарылыс зор әсер етті; 1960 және 1970 жылдар аралығында 1,2 миллионнан астам квебектік 14 жасқа толды. Квебектің жас буыны католик дінінің ұстанымдарын қабылдамай, провинциядағы дәстүрлі өмір салтынан мүлдем өзгеше таңдау жасады. Жас жұбайлардың бірге тұру көрсеткіші жоғарылады, ал неке институты міндетті мәртебесін бірте-бірте жоғалтты. Некеден тыс туған балалардың саны 1961 жылы 3,7 пайызды құраса, 1976 жылы 10 пайызға, ал 1984 жылы 22 пайызға өсті. 2015 жылы туған балалардың 62,9 пайызы некеден тыс туған. Жергілікті университеттерде студенттер наразылықтары болды, бұл 1960-жылдар мен 1970-жылдардың басында АҚШ және Батыс Еуропадағы жастардың наразылықтарын қайталады. Реформалардың ішінде ағылшын және француз тілінде сөйлейтін квебектер үшін жоғары білім беру мүмкіндіктерін кеңейту де болды. 1968 жылы Монреальде Квебек университеті ашылды. Сол жылы ағылшын тілді студенттердің наразылықтары Монреальде Конкордия университетінің құрылуына әкелді. Тыныш революция діни биліктен арылуды Ватикан II шіркеу реформаларымен үйлестірді. Кеңпайлардың (монахинялардың) рөлі күрт өзгерді. Көптегендер монастырдан кетіп, жаңа әйелдердің саны азайып қалды. Провинциялық үкімет кеңпайлардың дәстүрлі рөлін – Квебектің көптеген білім беру және әлеуметтік қызметтерін ұсынуды өз мойнына алды. Бұрынғы кеңпайлар азаматтық киімде сол қызметтерін жалғастырды, ал ерлер алғаш рет мұғалімдік мамандығына бейімделді. Тыныш революция кезінде квебектер өздерінің ұлттық ерекшеліктерін, әсіресе өнер, мәдениет және тіл саласында нығайтты. Осы революция кезінде Квебек үкіметі француз тілі мен мәдениетін қорғауға бағытталған Мәдениет министрлігін құрды. Квебектің трансформациясы сондай-ақ, салық қаржысымен қамтамасыз етілетін мемлекеттік жүйе арқылы барлық азаматтарға тең денсаулық сақтауды кепілдейтін ауруханаға жатқызу туралы заңның қабылдануымен де белгіленді. 1964 жылы Квебек ерлер мен әйелдердің теңдігін мойындады және әйелдерге бұрын тек ерлерге ғана арналған жұмыстарға мүмкіндік берді.

Саясат және тәуелсіздік

Квебектің мемлекеттік бюрократиясының өсуі және оның араласуы федералды үкіметпен шиеленіс тудырды, әсіресе федералды үкімет тығыз орталықтандыру саясатын ұстанғандықтан. Ағылшын тілінде сөйлейтін Канада Квебек қоғамында болып жатқан өзгерістерге және квебектердің наразылығына алаңдаушылық білдірді. 1963 жылы Канаданың премьер-министрі Лестер Б. Пирсон «Квебек не қалайды?» деген сұрақ қойды және осы сұраққа жауап табу үшін, сондай-ақ квебектердің талаптарын қанағаттандыру шараларын ұсыну үшін екі тілділік және екі мәдениеттілікті зерттеу жөніндегі корольдік комиссия құрды. Квебектен тыс француз тілді қауымдастықтар да тілдік және мәдени жағдайды жақсартуға ұмтылды; 1965 жылы Лорандо-Дунтон корольдік комиссиясының есебі француз тілін Канада парламенттерінде, Онтарио және Нью-Брансуик провинциялық ассамблеяларында, федералды соттарда және Канаданың барлық федералды үкіметтік басқаруында ресми тіл деп жариялауды ұсынды. Ұсынылған шараларды іске асыру ағылшын тіліндегі Канада мен Квебек франкофондары арасындағы айырмашылықты одан әрі күшейтті. Ағылшын канадалықтары қабылданған шараларды қабылдауға болмайтын жеңілдіктер деп есептеді, ал франкофондар оларды жеткіліксіз деп санады. Ағылшын тіліндегі наразылық Канададан тәуелсіздік идеясын кеңінен таратуға себеп болды. 1967 жылы Рене Левеск Квебек либералдық партиясынан шығып, «Суверенитет қозғалысы» қауымдастығын құрды. Жиль Грегуар басқарған Ұлттық жиналыс (RN) және Пьер Бурго мен Юбер Акин басқарған Ұлттық тәуелсіздік жиналысы (RIN) 1960 жылы құрылды және тез арада саяси партияларға айналды. 1967 жылы Квебек либералдық партиясының жетекші тұлғасы болған Рене Левеск либералдық партиядан шығып, Mouvement Souveraineté Association (MSA) бірлестігін құрды. 1968 жылы тәуелсіздік жақтастары Рене Левеск басшылығымен Квебек партиясы деп аталған бір саяси партияға бірікті. Тәуелсіздікті жақтаған партиялар Квебекте 1966 жылы дауыс берушілердің 8%-ын, 1970 жылы 23%-ын және 1973 жылы 30%-ын алды. Канада үкіметінің шақыруымен Квебекке келген ресми сапарында, үлкен көрермендер алдында Франция президенті, полковник Шарль де Голль, Екінші дүниежүзілік соғыста уақытша генерал шеніне ие болды, Монреаль қалалық әкімшілігінің балконынан дипломатиялық емес түрде: «Vive le Québec libre!» (Тәуелсіз Квебек гүлденсін!) деп жариялады. Канаданың федералды үкіметі бұл әрекетке қатты наразылық білдірді. Де Голль Оттаваға сапарын дереу тоқтатып, үйіне қайтты. 1970 жылы қазан айындағы дағдарыс кезінде зорлық-зомбылық күшейді, осы кезде Квебек бостандық фронтының мүшелері британдық сауда комиссары Джеймс Кросты және Квебек еңбек министрі Пьер Лапортты ұрлады. Пьер Лапорттың денесі кейіннен өлтірілген күйінде табылған еді. Премьер-министр Пьер Трюдо соғыс шаралары заңын қолданды, ол террористермен байланысы бар деп күдіктенген кез келген адамды айыптаусыз уақытша ұстауға мүмкіндік берді.

1980 жылғы референдум

1976 жылы Рене Левеск басшылығымен Квебек партиясы сайланды және провинцияның алғашқы тәуелсіздік партиясы үкіметін құрды. Квебек партиясы сайлау науқанында референдум арқылы мандат алмайынша тәуелсіздік жарияламауға уәде берді. Квебек партиясының мандаты – провинцияны жақсы басқару, тәуелсіздікке жеткізу емес. Квебек партиясы үкіметінің алғашқы жылдары өте жемісті болды және үкімет халықтың көпшілігі жақсы қабылдаған прогрессивті заңдарды қабылдады, мысалы, француз тілін қорғау туралы заңдар, саяси партияларды қаржыландыру туралы заң, жол апаттарының құрбандарына өтемақы төлеу туралы заңдар, шаруашылық жерді қорғау және көптеген басқа да әлеуметтік демократиялық сипаттағы заңдар. Тіпті Квебек партиясының қарсыластары да партияның провинцияны жақсы басқаратынын мойындады. 1980 жылдың 20 мамырында егемендік-қауымдастық туралы алғашқы референдум өтті, бірақ ол 60 пайыз көпшілік дауысымен (59,56% «Жоқ», 40,44% «Иә») қабылданбады. Сауалнамалар көрсеткендей, ағылшын тілінде сөйлейтін халықтың және иммигранттардың басым көпшілігі қарсы дауыс берді, ал франкофондар шамамен тең бөлінді.

1982 жылғы Конституциялық заң

Канада туралы 1982 жылғы заңмен бірге, британ Парламенті қабылдаған Парламент Актісі Ұлыбритания мен Канада арасындағы қалған барлық конституциялық және заңнамалық байланыстарды дерлік толықтай үзіп жіберді. Актқа Квебектен басқа барлық провинциялар қол қойды. 1981 жылғы 4 қараша күні түнде (Квебек тәуелсіздігін жақтаушылар арасында "La nuit des longs couteaux" деп, ал Канаданың қалған бөлігінде "Kitchen Accord" деп кеңінен танылған) Федералды әділет министрі Жан Критиен, Рене Левескіні қоспағанда, барлық провинция премьерлерімен кездесіп, ақырында жаңа канадалық конституцияға айналатын құжатқа қол қойды. Ертесі күні таңертең олар Левескіге "іс фактісін" (fait accompli) ұсынды. Левеск құжатқа қол қоюдан бас тартып, Квебекке қайтып оралды. 1982 жылы Трюдо Квебектің қол қоймауына қарамастан (бұл жағдай бүгінге дейін сақталып келеді), жаңа конституцияны британ Парламентімен бекітті. Квебек – 1982 жылы канадалық конституцияның елге қайтарылуына (патриация) ресми түрде келіспеген жалғыз провинция.

Мич-Лейк және Шарлоттаун келісімдері

1982 және 1992 жылдар аралығында Квебек үкіметінің федерацияны реформалауға басымдық беруге қатысты көзқарасы өзгерді. Мулрони және Бурасса үкіметтері жасаған конституциялық түзетулерге келесі шаралар 1987 жылғы Мич-Лейк келісімі мен 1992 жылғы Шарлоттаун келісімінің сәтсіз аяқталуына соқтырып, нәтижесінде Квебек блогы құрылды.

1995 жылғы референдум

1995 жылғы 30 қазанда Квебек егемендігі үшін екінші референдум шамалы айырмамен (50,58% "Жоқ", 49,42% "Иә") қабылданбады. Квебек сепаратистік жағының басты көшбасшылары Люсьен Бушар және Квебек премьер-министрі Жак Паризо болды. Бушар 1991 жылы Канаданың алғашқы федералды сепаратистік партиясын (Квебек блогы) құру үшін премьер-министр Брайан Малронидің прогрессивті консервативтік үкіметінің жоғары лауазымдарынан кетіп, 1993 жылғы федералды сайлаудан кейін оппозицияның жетекшісі болды. Ол либералды премьер-министр Жан Кристианға қарсы "Иә" жағынан белсенді науқан жүргізді, ол федералистік "Жоқ" жағының күшті жақтаушысы еді. 1980 жылғы референдумда маңызды рөл атқарған, ұзақ жылдар бойы сепаратист болған Паризо 1994 жылғы провинциялық сайлауға дейінгі сайлау кампаниясында егемендік үшін референдум өткізуге уәде берді, бұл оған провинцияда көпшілік үкімет құруға мүмкіндік берді. Референдумнан кейін ол жеңіліс туралы мәлімдеме жасағанда, жеңілісті "ақша мен этникалық дауысқа" байланыстырды. Паризо премьер-министр және Квебек партиясының басшысы лауазымынан өзінің осы мәлімдемесінен кейін бір күн өткен соң, сепаратистер жеңілген жағдайда осылай істейтінін бұрыннан жоспарлағанын мәлімдеді. Бушар 1996 жылдың қаңтар айында оның орнына федералды саясаттан кетіп, оның орнын басты. Федералистер егемендік жақтастарының бюллетеньдегі сұрақты тым күрделі және нақты емес етіп қойғанын айыптады. Оның ағылшын тіліндегі мәтіні былай делінген:
Квебек, Квебектің болашағы туралы заң жобасы және 1995 жылғы 12 маусымда қол қойылған келісім шеңберінде Канадаға жаңа экономикалық және саяси серіктестік туралы ресми ұсыныс жасағаннан кейін егемендікке ие болуға келісесіз бе? 1998 жылы Канада Жоғарғы Сотының Квебектің бөлінуіне қатысты мәселе бойынша шешімінен кейін Канада мен Квебек парламенттері өз үкіметтерінің тағы бір референдумда әрекет ететін құқықтық негіздерін анықтады.

ХХІ ғасыр Квебек (2000-қазіргі)

2003 жылдың 30 қазанында Ұлттық ассамблея "Квебек халқы – бір ұлт" дегенді бірауыздан бекітті. 1998 жылғы провинциялық сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Бушар 2001 жылы саясаттан кетті. Бернард Ландри Квебек партиясының басшысы және Квебек премьер-министрі болып тағайындалды. 2003 жылы Ландри Квебек либералдық партиясы мен Жан Шареске қарсы сайлауда жеңіліске ұшырады. 2005 жылы Ландри PQ басшылығынан қалып, партия басшылығына Андре Буасклер сайланды. 2006 жылдың 27 қарашасында Канаданың Төменгі палатасы "Квебекті біртұтас Канада құрамындағы ұлт ретінде мойындау" туралы резолюция қабылдады. Бұл резолюцияны федералды үкімет енгізді. 2007 жылдың қаңтар айында Херуквиль қаласы Квебектегі басқа мәдениеттерге "нақты мүмкіндік беру" тақырыбындағы пікірталас аясында иммигранттарға арналған мінез-құлық кодексін бекіткеніне байланысты назар аударды. Бұл Квебек партиясының Квебек құндылықтарының хартасын жасауға бастаған пікірталастың бастауы болды. 2012 жылдың 4 қыркүйегінде Квебек Паулин Маруасты әйел премьер-министр етіп сайлады. Маруа Квебек партиясының басшысы болды. 2011 жылғы Канаданың федералды сайлауында Квебек сайлаушылары тәуелсіздікке ұмтылған Квебек блогын федералистік және бұрынғыдағы шағын Жаңа демократиялық партияның (НДП) пайдасына таңдамады. НДП логотипі қызғылт сары болғандықтан, бұл оқиға "қызғылт сары толқын" деп аталды. Маруа 2014 жылдың сәуірінде провинциялық сайлауды жариялады, оның нәтижесінде оның партиясы Квебек либералдық партиясынан (PLQ) жеңіліске ұшырады. PLQ үлкен басымдықпен жеңіске жетіп, көпшілік үкімет құрды. 2018 жылғы Квебек жалпы сайлауында "Аvenir Québec" коалициясы либералдарды жеңіп, көпшілік үкімет құрды. Франсуа Лего қазіргі премьер-министр. 2017 жылдың қаңтар айында Квебек қаласындағы мешітке қатысты жаппай оқ жару оқиғасы болды. Оқ жару салдарынан алты адам қаза тауып, көптеген адамдар жарақат алды. 2017 жылдың мамыр айында Оңтүстік Квебек аймағында су тасқыны болды, осыған байланысты Монреаль төтенше жағдай жариялады. 2018 жылы Франсуа Лего басқаратын "Avenir Québec" коалициясы провинциялық жалпы сайлауда жеңіске жетті. Бұл 1966 жылғы сайлаудан бері алғашқы рет болды, онда қазір жойылған Ұлттық одақ жеңіске жеткен, Квебек либералдары мен Квебек партиясынан басқа партия үкімет құрды. 2019 жылдың маусым айында Квебек 21-заңды қабылдады, ол мемлекеттік қызметкерлерге қызмет барысында діни нышандарды киюге тыйым салады. 2019 жылғы Канаданың федералды сайлауында Квебек блогы 2015 жылғы 10 мандатынан 2019 жылғы 32 мандатқа дейін өсірді, соның нәтижесінде Канададағы үшінші ірі партия атанды және ресми партия мәртебесін қайта иеленді. 2020 және 2021 жылдар аралығында Квебек COVID-19 пандемиясынан өзін қорғау үшін шаралар қабылдады. 2022 жылы провинциялық заң шығарушы орган Квебектің ресми және жалпы тілі – француз тіліне қатысты заңды қабылдады. Бұл заң француз тілін көптеген мемлекеттік және жеке орындарда қолдану талабын кеңейтті және француз тілін заңнама, сот, азаматтық басқару, кәсіби ұйымдар, жұмыс берушілер, сауда және бизнес, сондай-ақ білім беру саласындағы тіл ретінде бекітті. 2022 жылғы Квебек жалпы сайлауында "Avenir Québec" коалициясы үкіметі парламенттік көпшілігін арттырды.