Кіріспе

Француз зерттеушісі (1754–1803)

Николя Томас Боден (nikɔla bodɛ̃; 17 ақпан 1754 – 16 қыркүйек 1803) – француз зерттеушісі, картограф, табиғатты зерттеуші және гидрограф, Австралия мен Тынық мұхитының оңтүстігін зерттеуімен ерекше көзге түскен. Ол Оңтүстік-Шығыс Азиядан Грос Мишель бананының бірнеше түйірлерін әкеліп, Кариб теңізіндегі Мартиника аралындағы ботаникалық баққа орналастырды.

Ерте мансап

1754 жылдың 17 ақпанында Ре аралындағы Сент-Мартен-де-Реде қарашасы бар адам болып туған Николя Боден 15 жасында сауда флотына шәкірт (пилотин) ретінде қабылданды; ол кезде ол "орташа бойлы, қоңыр шашты" болған. 20 жасында Фламандта Француз Шығыс Үндістан компаниясына қосылды. Үндістаннан "Л’Этуаль" кемесімен оралып, Лориантқа жетті. 1778 жылдың басында Нанттан Льонға екінші лейтенант ретінде аттануға тиіс болды. Бұл кеме оның ағасы Жан Пелтье Дюдоердің американдықтардың өтініші бойынша жабдықтаған кемесі еді, ол жекешелендіріліп, "Дин" деп аталды. Бастапқыда Теңіз министрі оған қарсы болды, бірақ ол ойын өзгертіп, келісімді мақұлдады, себебі Франция 6 ақпанда АҚШ-пен шартқа қол қойған. "Льондағы" француз және американдық экипаждар арасындағы жағдай төзімсіз болғандықтан, Ламотт Пике Боденді Жан Пелтье Дюдоер жабдықтаған "Дюк де Шуазёль" кемесіне тағайындады. Ресми түрде ол Сент-Домингке баруы керек еді, бірақ шын мәнінде мақсаты Жаңа Шотландия болды. Алайда кеме Ливерпульде құлап кетті. Боден жараланды, 24 сәуірде британдықтар тұтқынға алды және Халифакста (Канада) ұстады. Бір айдан кейін ол тағы 10 тұтқынмен бірге қашып, Акадияның достық қауымдастықтарына тығылды. "Амфитрит" тасымалдау кемесінің капитаны болып тағайындалған ол теңізде 60 лига қашықтықта ағылшындармен батып, құтқарылды, қайықпен Кейп-Кодқа, содан кейін Бостонға жетті. 400 тонналық "Реванш" кемесінің капитаны ретінде, Жанж және Бордо ұлдары 30 адаммен және 12 зеңбірекпен жабдықталған ол Бостонға бағытталғанда Кап-Франсуадан тыс жерде ағылшындармен қайтадан қолға түсті. Ол тұтқын ретінде Ямайкаға жеткізілді, содан кейін Сент-Доминг губернаторы граф д’Аргу өтініші бойынша айырбастасты. Францияға фрегат "Минервамен" капитан де Гримуардың басшылығымен оралды, кейіннен ол Конвенция кезінде Рошфорда гильотинаға алынды. Францияға оралғаннан кейін, ол 1780 жылдың 2 наурызында Ла-Рошель адмиралтействосының капитаны болып тағайындалды және сауда кемелерімен жүзуге тиіс болды. 27 жасында ол Жан Пелтье Дюдоердің жабдықтаған 1100 тонналық және 42 зеңбірекпен жабдықталған "Аполлон" атты азаматтық фрегаттың капитаны болды. Ол Люксембург легионын алып, Голландияның Мыс колониясын Жақсы Үміт мүйісінде қорғауды күшейту үшін конвойдың бір бөлігі болды. Алайда, Бресте аялдағанда граф Гектор тәжірибелі Феликс де Сент-Илаирді тағайындауға шешім қабылдады. Нантқа оралғаннан кейін, кеме иесі Бомарше ашуланғандықтан, Боденнің ағасы оған 600 тонналық "Эймбл Эжени" кемесін Сен-Домингке, содан кейін АҚШ-қа баруға сендірді. Ол Бордоға оралып, 1782 жылдың 9 желтоқсанында бес сауда кемесінен тұратын конвойдың бір бөлігі ретінде Жиронданы тастады. Үш күннен кейін, 1782 жылдың 12 желтоқсанындағы шайқаста конвойға ағылшын кемесі "HMS Mediator (1782)" шабуыл жасады. Қатты шайқастан кейін Боден қашып кетті, бірақ Бомаршеге тиесілі тағы екі кеме қолға түсті. Сент-Домингке жеткеннен кейін кеме 1783 жылдың 23 наурызында Пуэрто-Платада батып кетті, бірақ жүк құтқарылды. Ол оны келіссөздер арқылы сатып алып, 23 сәуірде сол жерде сатып алған "Принс Рояль" кемесімен Нантқа қайта жол тартты. 30 тамызда ол кемені қайта сатты, ол сол кезде "Union des 6 Frères" аталды, Роберт Питоға, Isle de France-тан ағылшын түрмесінен босаған кеме жасаушыға, және Бордода саудагер ретінде орнықты. Сақтандыру компаниясы Бомаршеге оның кеме жасаушысы Пелтье Дюдоер арқылы төледі. 1784 жылдың 16 сәуірінде Боден тағы бір рет 1000 тонналық, сегіз зеңбірекпен жабдықталған "Конте д’Анжевилье" кемесімен Сент-Домингке аттанды, оны Жан Пелтье жасады. Ол әлі де ағасы Александр Боденмен бірге бірінші офицер ретінде қызмет етті. Олар қазір 29 және 27 жаста еді. Боден саяхатта 25% үлеске ие болды және олар 1784 жылдың 8 желтоқсанында Нантқа оралды. 1785 жылдың 21 сәуірінде ол Бенджамин Франклинге Синциннати қоғамына қабылдану туралы ұсыныс беруді сұрады. Ол хатына "Comte d’Angevilliers жеке фрегатының командирі, Maison Peltier du Doyer quai de l’hôpital" деп қол қойды. 1785 жылдың 22 шілдесінде Баудин ағайындылары Тебадьер ағайындылары салған 200 тонналық "Каролина" кемесін сатып алды. Ол соңғы акадиялықтарды Луизианаға апаруға тиіс еді. Ол Жан Пелтье Дюдоер салған "Сен-Реми" кемесінің капитаны болған ағасы Александрдan бірнеше айға кейін қалды. Ла-Новел-Орлеанда жергілікті саудагерлер оны ағаш, тұздалған ет, балық және ұн жүгін алып, Франс аралына (қазіргі Маврикий) жеткізуге келісімшарт жасады. Ол "Жозефинде" (сонымен қатар "Пепита" деп те аталады) 1786 жылдың 14 шілдесінде Нью-Орлеаннан шығып, 1787 жылдың 27 наурызында Франс аралына келді. Сапар барысында "Жозефин" Мадагаскардан құлдарды тасымалдауға келісімшарт жасау үшін Гаитидегі Кап-Франсуаға тоқтады; Гаитиде ол австриялық ботаник Франц Йозеф Маертермен де кездесті, ол оған тағы бір австриялық ботаник Франц Боос Жақсы Үміт мүйісінде Маврикийге апару үшін кеме күтіп отырғанын айтты. "Жозефин" мүйіске тоқтады және Боосты кемеге алды. Маврикийде Боос Боденге оның және ол мүйісте жинаған өсімдік үлгілерін Еуропаға тасымалдауға келісімшарт жасады, ол осыны істеді, "Жозефин" 1788 жылдың 18 маусымында Триестке келді. Венадағы императорлық үкімет тағы бір табиғаттану экспедициясын ұйымдастыруды жоспарлап жатқан, онда Боос тағайындалатын болады, онда екі кеме Үндістанның Малабар және Корамандл жағалауларына, Парсы шығанағына, Бенгалияға, Цейлонға, Суматраға, Яваға, Борнеоға, Кохинхинаға, Тонкинге, Жапонияға және Қытайға жіберілетін болады. Боденге осы экспедицияның кемелерін басқаруға мүмкіндік беріледі деп ойлады.

Австрия экспедициялары

Кейінірек 1788 жылы Боден Триесттен «Жардиньер» кемесімен Кантонға сауда сапарына шықты. Ол Маврикийден Кантонға АҚШ туымен келді, мүмкін, қытайлықтар оның кемесін Императорлық Азия компаниясының Триестке берешегін төлеу үшін басып алу мүмкіндігін болдырмау үшін. Сол жерден ол екінші капитанымен Американың солтүстік-батыс жағалауына тері саудасына «Жардиньерді» жіберді, бірақ кеме 1789 жылдың соңында Солтүстік Мариан аралдарындағы Асунсьон аралынан жағалай кетті. Баудин Маврикийге жол тартты, онда ол «Жардиньер II» атты кеме сатып алды, бірақ бұл кеме 1789 жылдың 15 желтоқсанында Порт-Луиске соққан циклон кезінде қирады. Баудин 1790 жылдың тамызында Порт-Луистен Кадиске қарай жүзіп шыққан испандық Корольдік Филиппин компаниясының «Пласерс» кемесіне отырды. «Пласерс» Жақсы Үміт мұнайына келді, онда Франц Бустың көмекшісі Георг Шоллдың Оңтүстік Африкада Император сарайы үшін жинаған өсімдіктер мен жануарлардың көптеген үлгілерін алды. Кеменің нашар жағдайына байланысты «Пласерс» Шоллдың үлгілер жинағы сақталған Батыс Үндістандағы Тринидад аралына тоқтауға мәжбүр болды. Бодин Мартиникаға барды, одан ол Венадағы Император үкіметіне Кантон комиссарларына Қытай саудагерлерімен келіссөздер жүргізу үшін Императорлық Азия компаниясының қарызын реттеу туралы ұсыныс жасады, бұл компанияның Қытаймен саудасын жаңартуға мүмкіндік береді. Кантоннан қайтып оралғанда, ұсынылып отырған экспедиция Шолл мен оның табиғи тарих жинағының қалған бөлігін Шёнбруннға жеткізу үшін Жақсы Үміт мұнайына тоқтады. 1791 жылдың қыркүйегінде Венаға оралғаннан кейін Бодин Императорлық тудың астында Үнді мұхиты мен Қытайға экспедиция жүргізу үшін өз жағдайын жалғастырды және 1792 жылдың қаңтарында оған осы мақсат үшін Императорлық флотында капитандық комиссия берілді. «Жардиньер» деп аталатын кеме сатып алынып, экспедицияға ботаниктер Франц Бредемайер мен Жозеф ван дер Шот тағайындалды. Франция мен Австрия арасындағы соғыстың басталуына (1792 жылдың сәуірінде) байланысты кейінге қалдырылғаннан кейін, «Жардиньер» 1792 жылдың 1 қазанында Испанияның Малага портынан кетіп қалды. Жақсы Үміт мұнайынан «Жардиньер» Үнді мұхиты арқылы Жаңа Голландияның (Австралия) жағалауына дейін жүзіп барды, бірақ екі рет бірінен соң бірі келген циклон экспедицияға сол жерде жұмыс істеуге кедергі келтірді және Боденді кемелерді жөндеу үшін Бомбейге әкетуге мәжбүр етті. Бомбейден экспедиция Парсы шығанағына, Қызыл теңізге және Африканың шығыс жағалауына барды, онда ботаникалық және зоологиялық коллекциялар жиналды. Экспедиция 1794 жылдың маусымында «Жардиньер» Таңдаулы Үміт мұнайына кіруге тырысқанда дауыл кезінде суға батып кеткенде кенеттен аяқталды. Баудин апаттан аман қалды және АҚШ-қа жол тартты, одан Францияға барды. Кейпті 1795 жылдың маусымында ағылшындар басып алғандықтан, Боден Жаңа Англияға оралды. 1795 жылдың 23 қарашасында ол Нью-Йорктен Америка кемесі «Оушен» кемесіне жолаушы ретінде кемеге отырды. Оған капитан Вредембургтің командасымен Сент-Люсияның губернаторы генерал де Рошамбо, Бостондағы француз консулы және Сент-Домингуден келген колониялық саудагер Жан Батист Ривьер де ла Соушер (Souchère Rivière деп аталады) еріп жүрді. Олар 1795 жылдың 21 желтоқсанында Гаврге келді. Боден өзін күтіліп отырғанына сеніп, өз қызметін және талантын ұсынды. Ол министрге Парижге жақын арада келетінін хабарлап хат жазды. Егер ол хаттың жоғарғы жағындағы «Бонневилл маған капитан Бодинді тани ма және ол қандай тапсырмаға жауапты болды» деген кішкентай жазбаны көрсе, ол біршама көңілі қалар еді. Ол «Жардиньердің» Тринидад аралына табиғи тарих үлгілерін жіберуге қол жеткізді.

Бел Анжелика экспедициясы

Парижде Боден 1796 жылғы наурыз айында Париждегі Ұлттық табиғи тарих мұражайында Антуан де Юсьеге Кариб теңізіне ботаникалық саяхат ұсыну үшін барды, оның барысында ол Тринидадта қалдырған үлгілер жинағын қайтаруды жоспарлады. Мұражай және француз үкіметі ұсынысты қабылдады, ал Боден «Белль-Анжелик» экспедициясының командирі болып тағайындалды, оған төрт ботаник бекітілді: Рене Моге, Андре Пьер Ледру, Ансельме Ридле және Станислас Левилен. «Белль-Анжелик» 1796 жылғы 30 қыркүйекте Ле-Хаврдан Канар аралдарына жол тартты, бірақ кеме теңізге лайықсыз деп танылды. Экспедиция 1797 жылғы сәуірде «Фанни» атты жаңа кемемен Канар аралдарынан Тринидадқа жетті. 1797 жылғы ақпанда аралды испандардан басып алған британдықтар Боденге табиғи тарих үлгілерін қайтаруға рұқсат бермеді. Боден «Фанниді» Сент-Томас және Сент-Кройға, содан кейін Пуэрто-Рикоға апарды, және барлық үш аралда үлгілер жиналды. Сент-Кройда «Фанни» жаңадан сатып алынған кемемен ауыстырылды, оған «Белль-Анжелик» деген ат берілді. Экспедиция 1798 жылғы маусымда Францияға өсімдіктер, құстар мен жәндіктерден тұратын үлкен коллекциямен оралды, ол 27 шілдедегі Бонапарттың жеңістік шеруіне қосылды, ол оның соңғы итальяндық жеңістерін тойлады. Әскери-теңіз министрінің Директорияға берген ұсынысы бойынша Боден әмірші Брюи штабының бастығы дәрежесімен қайтадан теңіз күштеріне қабылданды, ол өз өтініші бойынша Мари Этьен Пелтьеге «Вирджиния» корсарының басқаруын тапсырды. Баудин Брюиге «Океанда» қосылды, онда Брюи Генуяны қайта жабдықтаушы эскадрильяға жетекшілік етті.

Жаңа Голландия экспедициясы

1798 жылғы 24 шілдеде Бауден Теңіз министрлігінің ұсынысымен Ұлттық табиғи тарих мұражайының профессорлары мен әкімшілерінің мәжілісіне Оңтүстік теңіздерге гидрографиялық экспедиция жоспарын ұсынды, онда Францияға өсіру үшін әкелінетін фауна мен флораны іздеу көзделген. Экспедицияның мақсаты Францияның экономикалық және сауда мүдделерін ілгерілету де болды. Экспедицияға екі жақсы жабдықталған кеме қажет болды, олар астрономдар, табиғат зерттеушілері және ғылыми суретшілер тобын тасымалдайтын, ал Бауден командир ретінде толық билікке ие болар еді. Саяхаттың бірінші бөлігі Чили жағалауын жан-жақты зерттеуге және Францияда акклиматизацияға жарамды жануарлар, құстар мен өсімдіктердің үлгілерін жинауға арналды, содан кейін Перуден Мексикаға дейінгі жағалауларды зерттеу жоспарланған. Экспедиция Тынық мұхитына қарай жалғасатын, Таити және Қоғам аралдарына барып, Нью-Голландияның (Австралия) әлі зерттелмеген оңтүстік-батыс жағалауын зерттеумен аяқталар еді. Бұл кең ауқымды ұсынысты қарастырғаннан кейін француз үкіметі экспедицияны Батыс және Оңтүстік Жаңа Голландияны зерттеумен шектеуге шешім қабылдады. 1800 жылғы қазан айында Бонапарт Бауденді Жаңа Голландия жағалауын картаға түсіру экспедициясын басқаруға таңдады. Оның табағында француздық корвет «Географ» және француздық корвет «Натуралист» (капитаны Хамелен) және тоғыз зоолог пен ботаник, соның ішінде Жан Батист Лешено де ла Тур болды. Бауден 1800 жылғы 19 қазанда Гаврден шығып, Санта-Крус-де-Тенерифеде тоқтады, содан кейін тікелей Иль-де-Франсқа беттеп, 1801 жылғы 15 наурызда 145 күннен кейін жетті. Ұзақ сапар кемедегілер мен ғалымдарды шаршатып, көңілсіздікке ұшыратты, бірақ колония жағдай туғанда экипаждарды толықтыруға және олар әкелген жаңа дағдыларды пайдалануға қуанды. Ол 1801 жылғы мамыр айында Австралияға жетіп, батыс жағалауын және континенттің аз белгілі оңтүстік жағалауының бір бөлігін зерттеді және картаға түсірді. Ғылыми экспедиция үлкен жетістікке ие болды, оның нәтижесінде 2500-нан астам жаңа түр ашылды. Француздар аборигендермен де кездесіп, оларға үлкен құрмет көрсетті. 1802 жылғы сәуірде Бауден қазіргі Оңтүстік Австралиядағы Энкаунтер шығанағында, жағалауды картаға түсірумен айналысқан Мэтью Флиндерспен кездесті. Содан кейін Бауден британдық колониясы Сиднейге жабдықтау үшін тоқтады, содан кейін екі кемеде жиналған барлық үлгілерді «Натуралист» кемесімен үйге жіберді. Аделаида университетінің ғалымдарының соңғы зерттеулеріне сәйкес, Бауден экспедициясы кезінде, экспедицияның бас зоологы және интеллектуалдық жетекшісі болған Франсуа Перон, Бонапартқа колонияны басып алу және жаулап алу жолдары туралы есеп дайындады. «Географ» Австралия жағалауының кейбір терең емес суларына енгізілмейтінін түсінгеннен кейін, ол жаңа кеме сатып алды, оны жасалған ағаш атымен «Касуарина» деп атады және оны 15 жылдан кейін әлемді айналып келетін «l'Uranie» корветімен жүзіп, Луи де Фрейсинеттің басқаруына тапсырды. Содан кейін ол Тасманияға қайтып, Австралияның оңтүстік және батыс жағалауларымен Тиморға дейін картаға түсіре отырып сапарлады. Денсаулығы нашарлағандықтан, ол үйге қайтты.

Өлім

Боден 1803 жылғы 16 қыркүйекте Маврикийде туберкулезден 49 жасында қайтыс болды, бұл Александрин Керивель ханымның үйінде болған сияқты. Боденнің нақты жерленген орны белгісіз, бірақ тарихшы Огюст Туссен оның Керивель отбасының мазарында жерленгеніне сенді. Дегенмен, тарихшы Эдвард Дюйкер Боден Порт-Луи ауданындағы Ле-Симетьере-де-Льо-Уэст зиратына жерленгенін ойлайды, "зерттеушінің сүйіктісі – теңізге" бар болғаны бірнеше жүз метр қашықтықта. Бұл оның соңғы тілектері еді: "Ол ағасы Августин Боденге, қазір Үндістанда тұратын, күміс теңіз сағатын, түнгі телескопын және «Шығыс Нептуны» мұра қалдырады. Луи Пелтье әйелі Ронсинге Саксония мен Шантильиден әкелген үш жиынтықтан тұратын порцелин ысыраптайды, олардың бірінде он екі кесе, бірінде алты, бірінде екі дана бар, сондай-ақ алтын сағатын сыйлайды. Ол осы колонияның апелляциялық сотының судьясы Луи Пелтиерді (Жан Пелтье Дюдоердің інісін) өсиеттің орындаушысы етіп тағайындайды, оған осы құжатты орындауды тапсырады, оның мүлігі әдеттегідей бөлісілсін деп тілейді және күтеді."

Фильмдік сыйлық

Николас Боден сыйлығы, немесе Николас Боден жүлдесі, жыл сайын Францияның Сент-Тропе қаласындағы Антипода кинофестивалінде табыс етіледі.