Кіріспе

Владимир Суздаль (Владимирско Суздальская, Vladimirsko Suzdal'skaya), ресми түрде Владимир Суздаль княжелігі немесе Владимирдің Ұлы княжелігі (1157–1331) (Владимиро Суздальское кня́жество; Volodimeriae), сондай-ақ Суздалия немесе Владимир Суздаль Русі, XII ғасырдың соңында Киев Русінен пайда болған маңызды княжеліктердің бірі болды, оның орталығы Клязмадағы Владимир қаласы еді. Уақыт өте келе княжелік бірнеше кіші княжеліктерге бөлінген ірі княжелікке айналды. Моңғол империясының басып алуынан кейін княжелік өз ақсүйектерімен басқарылатын тәуелсіз мемлекетке айналды. Дегенмен, княжеліктің басқарушысы Рюрикович әулетінен тағайындалды, бұл Алтын Орда ханының жарлығымен (мәлімдемесімен) бекітілді.

Ростов княздігі

Ертедегі Ростов княздігі Киев Русінің солтүстік-шығысында, шамамен Волга, Ока және Солтүстік Двина өзендерімен шектелген, кең, бірақ сирек қоныстанған аумақты алып жатты. Аймақ тарихында маманданған археолог Андрей Леонтьевтің сөзіне қарағанда, Ростов жері X ғасырға дейін Ростов қаласының бақылауында болған, ал Сарское Городище – жергілікті меря халқының тайпалық орталығы саналған. X ғасырда Ростовта епархия құрылды. Ол кезде Ростов, көбінесе пұтқа табынушылық үстемдік құрған аймақта, Шығыс православие христиандығының маңызды орталығы болды. XI ғасырға дейін Ростов жиі Новгородпен байланысты болды. 988 жылғы алғашқы жылнамада Ростов аймағындағы алғашқы әкімшілік қызметкер ретінде әкесі Владимир I Киевтің тағайындаған Ярослав Мұдрый есімдері тіркелген. 1024 жылы аймақта ашаршылық болды деген хабар бар, ал Ярослав жеке өзі пұтқа табынушылардың сиқыршыларының көтерілісін басып тастады. 1054 жылы қайтыс болғаннан кейін, Всеволод Ярославич Ростов жерлерін қоса, Переяславль княздігін алды. 1090 жылдарға дейін аймақ туралы көп мәлімет жоқ, бірақ 1071 жылы Жоғарғы Волгада Ярославль қаласының іргесі қаланған және Владимир Мономах Ростовта шіркеу салуға бұйрық бергені белгілі.

Ростов-Суздаль

1097 жылы Любеч кеңесінде Мономах Переяславль, оның ішінде Ростовтың князі болды және өз ұлдарына енші берді. Осы кезден бастап Ростов аймағы Переяславльдің Мономаховичтері мен Муромның Свиатославичтері арасындағы талас нысанына айналды. Жоғары Волга өзенін бақылау ерекше маңызды болды, себебі ол шығыстағы Волга Болғариясы мен батыстағы Ұлы Новгород арасындағы сауданың басты жолы еді. Мономаховичтер үшін осы сауда кемелерін тоқтатып, өз пайдаларына жұмсау өте тартымды болды, бірақ бұл болгарлар мен новгородтықтармен қарым-қатынасты нашарлатуға әкелуі мүмкін болғандықтан, қауіпті де еді. 1108 жылға қарай Мономахтың алтыншы ұлы Юрий Долгорукий, Суздаль қаласында тұратын, Ростов князі болған көрінеді. Осы жылы ол Клязьма өзенінде Владимир (Володимер) бекінісін салған, бұл өзенді бақылау және 1107 жылы шабуыл жасаған Волга болгарларының шабуылынан қорғану үшін қажет болды. 1120 жылы Юрий Болгар жеріне қарсы әскери жорық ұйымдастырды. 11-12 ғасырларда Русьтің оңтүстік бөліктеріне түркі көшпелілерінің шабуылдары жиі болғандықтан, оның халқы солтүстікке қарай көшуді бастады. Бұрын орманды болған Залесье аймағында көптеген жаңа елді мекендер пайда болды. Переславль, Кострома, Дмитров, Мәскеу, Юрьев Полский, Углич, Тверь, Дубна және тағы да көптеген қалалардың негізін салу (дөңгелектерде немесе халық ауыз әңгімелерінде) Г-ге байланыстырылады, оның лақап аты ("Ұзын қолды") Киевтің саясатын шебер басқару қабілетін көрсетеді. 1108 жылы Мономах Клязьма өзенінің жағасында Владимир қаласын нығайтып, қайта жаңартты, ол Суздальдан оңтүстікке қарай 31 шақырым қашықтықта орналасқан. Юрий билік еткен кезде князьдік әскери қуатын арттырды және 1146 жылғы Суздаль-Рязань соғысында Рязань княздығын бағындырды. Кейін, 1150 жылдары Юрий Киевті бірнеше рет басып алды. Осы кезден бастап Солтүстік-Шығыс Русь жерлері Киев Русінің саясатында маңызды рөл атқарды.

Владимирдің өрлеуі

Юрийдің ұлы Андрей Боголюбский көршілес княздіктердің есебінен Владимирдің билігін едәуір арттырды және оларды жеңілсініп қарады. 1167 жылы Киевтің ұлы князі Ростислав I қайтыс болғанда, мұрагерлік дағдарысы туындады. Андрей, Керейславль княздігінің Киевтің тәж мұрагерінің иелігінде болуы қалыптасқан дәстүрге сәйкес, оның інісі Глебті таққа отырғызу керек деп талас етті. 1169 жылы Русь митрополитінің орын тегі болған Киевті өртеп жібергеннен кейін, ол кіші інісін таққа отырғызды. Андрей үшін Владимир қаласы одан да маңызды болды, ол оны ақ тас шіркеулер мен монастырлармен сәндеді. 1174 жылы князь Андрейді Боголюбово маңындағы резиденциясында боярылар өлтірді. Ұзақ үзілістен кейін Андрейдің інісі Всеволод III таққа отырды. Ол інісінің саясатын жалғастырды және 1203 жылы Киевті қайтадан бағындырды. Алайда, Всеволодтың басты жаулары княздық отбасында араздық тудырған Оңтүстік Рязань княздігі және Владимир Суздальмен шекаралас, күшті түркі мемлекеті – Волга Болгариясы болды. Бірнеше әскери жорықтан кейін Рязань толығымен өртеніп, болгарлар салық төлеуге міндеттелді.

Фрагментация

1212 жылы Всеволодтың қайтысы қалысқандық қақтығыстың күшеюіне әкеп соқты. Оның үлкен ұлы Константин қуатты ростовтық боярлардың және Киевтің Мстислав Батырдың қолдауын алып, заңды мұрагер, інісі Георгийді Владимирден Ростовқа қуды. Георгий Константиннің өлімінен кейін алты жыл өткен соң астанаға қайта оралды. Георгий – сарабдал басшы болды, ол Волга Болгариясын жеңіп, інісі Ярославты Новгородқа орналастырды. Бірақ оның билеуі 1238 жылы Бату хан бастаған моңғол шабуылдары Владимирді жаулап алып, өртеп жіберген кезде аяқталды. Содан кейін олар Киев Русіне жасалған моңғол шапқыншылығы кезінде Владимир-Суздальдің басқа да маңызды қалаларын қиратты.

Моңғол билігі кезінде

Моңғолдардың алғашқы шапқыншылығы мен ауыр салықтар Владимир Суздальға зор қиындықтар келтірсе де, моңғол билігі аймаққа байлық әкелді, себебі Владимир моңғолдардың белсенді шығыс саудасын қолдауының арқасында үлкен табысқа қол жеткізді. Князьдіктің ешбір қаласы моңғол шапқыншылығынан кейін Киев Русінің бұрынғы қуатын қайтаруға қол жеткізе алмады. Владимир Моңғол империясының, кейін Алтын Орданың вассалы болды, ал Ұлы князь Ұлы хан тарапынан тағайындалды. Тіпті, танымал Александр Невский де Владимирде Ұлы князь болып тағайындалу үшін Қарақорұмдағы хан астанасына баруға мәжбүр болды. Билік үшін күрескен көптеген топтардың нәтижесінде князьдік тез арада он бір кішкентай мемлекетке бөлінді: Мәскеу, Тверь, Переславль, Ростов, Ярославль, Углич, Белозерск, Кострома, Нижний Новгород, Клязьмадағы Стародуб және Юрьев Польский. Олардың барлығы ресми түрде Владимирдің Ұлы князінің үстемдігін мойындады, бірақ оның нақты билігі уақыт өте келе әлсіреп бара жатты. Ғасыр соңына қарай, Владимирдің Ұлы князі атағы үшін тек үш қала – Мәскеу, Тверь және Нижний Новгород – таласты. Бірақ тағайындалғаннан кейін олар Владимирге көшпей, өз қалаларында қалуды жөн көрді. Мәскеудің Ұлы княздігі бірте-бірте өзінің бәсекелестерінен басымдық таныта бастады. 1325 жылы Киев Русі митрополитінің Владимирден Мәскеуге орын ауыстыруы, Мәскеудің Киев Русінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі биліктің басты орталығы ретінде Владимирдің орнын толыққанды басып алғанын көрсетті.

Суздаль дәуірі

Христиан әлемінің бір бөлігі ретінде, Ресей княздықтары Византия ғана емес, сонымен қатар Еуропа елдерімен саяси және мәдени байланыстарын дамытуға кең мүмкіндік алды. Он бірінші ғасырдың соңына қарай, Ресей біртіндеп римдік сәулет өнерінің ықпалына түсті. Андрей Боголюбскийдің «әлемнің түкпір-түкпірінен» сәулетшілерді шақыруының нәтижесінде Владимир-Суздаль княздығында мүсіндермен безендірілген ақ тас соборлар пайда болды. Дегенмен, бұл соборлар католик Еуропасының римдік құрылыстарымен толықтай сәйкес келмейді және византиялық крест тәрізді жоспар мен күмбездердің римдік ақ тас құрылысымен және әшекейлеу техникасымен үйлесімді бірігісін көрсетеді. Грек және Батыс Еуропа дәстүрлерінің мұндай үйлесімі Киев Русінде ғана мүмкін болды. Оның бір нәтижесі – Владимирдегі мәшһүр сәулет шедеврі, Покрова-на-Нерли шіркеуі, Суздальдің мәдени ерекшелігінің символы. Ерте орта ғасырларда Ресей княздықтары мәдени және тарихи даму жағынан басқа еуропалық елдерге ұқсас болды. Бірақ, кейін Ресей мен Еуропаның саясаты бірқатар факторларға байланысты айырмашылыққа түсе бастады. 1054 жылғы Шығыс-Батыс схизмасы осының бір себебі болды. Он бірінші ғасырда көзге түспеген бұл айырмашылық екі ғасырдан кейін Новгород азаматтарының Тевтон орденіне қарсы күресі кезінде анық байқалды. Сонымен қатар, он екінші ғасырдың ортасына қарай Киев Русінің үстемдігі (кейбір тарихшылар оны қазіргі мағынада мемлекет деп санауға болмайды дейді) әлсіреп бастады. Владимирдің әйгілі Құдай ана иконы Владимирге көшірілді. Осыдан бастап, әр княздық өз сәулет және өнер мектептерін құруға кірісті. Бату ханның шапқыны және одан кейінгі Алтын Орданың Ресей жерлеріне билік етуі де орыс мәдениеті мен мемлекеттілігі тарихындағы маңызды бұрылыс болды. Моңғол билігі солтүстік-шығыс Ресей княздықтарына Батыс Еуропадан мүлдем өзгеше мемлекеттік принциптерін енгізді. Атап айтқанда, Ресей жалпы бағыныштылық және біртұтас билік принципін қабылдады.

Мәскеу дәуірі

Русь тек XIII ғасырдың соңында ғана моңғол шапқыншылығының салдарынан қалпына келді. Алғаш қалпына келгендер Новгород пен Псков болды, олар татар шабуылдарынан аман қалған еді. Бұл қала-мемлекеттер, парламенттік басқарумен, батыс Балтық көршілерінің ықпалымен ерекше мәдениет құрды. XIV ғасырдың басында солтүстік-шығыс жерлеріндегі билік Владимир князінен Мәскеуге көшті, ол өз кезегінде бір ғасыр бойы Тверьпен билік үшін күресті. Мәскеу Владимир жерлерінің бір бөлігі болды және солтүстік-шығыс Русінің шекаралық бекіністерінің бірі қызметін атқарды. 1324 жылы митрополит Петр Владимирден Мәскеуге көшіп, Ресей православие шіркеуінің резиденциясын осы жерге орналастырды (Митрополит Максим 1299 жылы резиденцияны Киевтен Владимирге көшірген болатын). XIV ғасырдың соңында «ескі» астананың ең қасиетті нысаны – Владимирдің Құдай шешесінің иконасы Мәскеуге әкелінді. Владимир Мәскеу үшін үлгі болды. Мұрагерлік салтты сақтай отырып, мәскеулік князьдар Владимирдің қасиетті орындарын күтуге ерекше мән берді. XV ғасырдың басында Андрей Рублев және Прохор Городецкий Успенский соборын суреттеді. 1450 жылдардың ортасында Василий Дмитриевич Ермолиннің жетекшілігімен Юрьев-Польскідегі Георгий соборы қайта жаңартылды. XIV-XV ғасырлардағы Мәскеу және оның төңірегіндегі жерлердің сәулет өнері, әдетте ерте мәскеулік сәулет деп аталады, Владимирден ақ тас құрылысының және төрт бағаналы соборлардың үлгісін мұра етті. Дегенмен, өнер тарихшылары ерте мәскеулік сәулетке Балқан және еуропалық готикалық сәулеттің де әсер еткенін байқады. XIV-XV ғасырлардағы орыс сурет өнері екі маңызды ықпалға ие болды: византиялық суретші Феофан Грек және орыс икона суретшісі Андрей Рублев. Феофанның стилі монохроматикалық палитрасымен және лаконикалық дақтар мен сызықтардың экспрессивтілігімен ерекшеленеді, олар сол кезде кең таралған исихазм доктринасына жақын, күрделі символикалық мағынаны жеткізеді. Рублевтің жұмсақ түсті иконалары XV ғасырдың Балқан елдерінің кейінгі византиялық сурет өнері стиліне жақын. XIV ғасырдың соңы Ресей тарихындағы маңызды оқиғалардың бірімен белгіленді. 1380 жылы Дмитрий Донской әскері Алтын Ордаға алғашқы ауыр соққы берді. Бұл жеңісте Троице-Сергиев монастырының негізін қалаушы және игумені Сергий Радонежскийдің үлкен еңбегі болды. Мәскеудің қамқоршысы және әулиесі болған Сергийдің есімі орыс мәдениетінде зор маңызға ие. Радонежскийдің өзі және оның ізбасарлары екі жүзден астам монастырь құрды, олар аз дамыған солтүстік жерлердің «монастырлық отарлауының» негізін қалады. Сергий Радонежскийдің өмірі сол кездегі көрнекті жазушылардың бірі Епифаний Зерделімен жазылды. Андрей Рублев Сергий монастырының соборы үшін орыс орта ғасырларының ең ұлы шедеврі – «Үштік» иконасын жазды. XV ғасырдың ортасындағы Мәскеуде Ұлы князь тағына ие болу үшін қанды ішкі соғыстар болды. Иван III тек XV ғасырдың соңында ғана Ресей жерлерін Мәскеудің айналасында біріктіре алды (Новгород пен Псковтің қирауының құнын төлеп), 1480 жылғы Угра өзеніндегі Ұлы тұрудан кейін Ресейдің Алтын Ордаға бағыныштылығын тоқтатты. Өзен кейіннен поэтикалық түрде «Құдай шешесінің белдеуі» (Пойас Богородицы) деп аталды. Бұл оқиға Мәскеудің Ұлы князі басқарған тәуелсіз Ресей мемлекетінің құрылуын белгіледі.