Кіріспе

Американдық жазушы

Шервуд Андерсон (13 қыркүйек 1876 – 8 наурыз 1941) – американдық романист және әңгімеші, субъективті және жеке өмірін ашып көрсететін туындыларымен танымал. Өзіне білім берген ол Кливленд пен Элирия, Огайода сәтті копирайтер және кәсіпкер болып өсті. 1912 жылы Андерсон нервтік күйзеліске ұшырап, осыдан кейін бизнесі мен отбасын тастап, жазушы болуға бел буды. Ол сол кезде Чикагоға көшіп, кейін тағы үш рет үйленді. Оның ең мәшһүр туындысы – «Уайнсбург, Огайо» әңгімелер жинағы, ол оның мансабын бастауға көмектесті. 1920 жылдары Андерсон бірнеше әңгіме жинақтарын, роман, мемуарларын, эсселер жинағын және өлеңдер кітабын жариялады. Оның кітаптары жақсы сатылғанымен, Андерсонның 1920 жылдары Жаңа Орлеанда өткізген уақытынан шабыттанған «Қара күлкі» (1925) романы ғана бестселлер болды.

Ерте өмір

Шервуд Бертон Андерсон 1876 жылдың 13 қыркүйегінде Огайо штатының Камден қаласындағы 142 S. Лафайетт көшесінде, шаруашылықпен айналысатын, шамамен 650 тұрғыны бар қалашықта (1870 жылғы санақ бойынша) дүниеге келді. Ол Эмма Джейннің (құрмет аты Смит) және бұрынғы Одақ армиясының сарбазы, шестеу жасаушы Ирвин Маклейн Андерсонның жеті баласының үшіншісі болды. Андерсоннің әкесі қаржылық жағдайы жақсы деп есептелді, оның Камдендегі замандастары немесе ағасы Бенжамин оны өркендеп келе жатқан адам ретінде қарады. Каледонияда өткен бес жыл Андерсонның ең алғашқы естеліктерін қалыптастырды. Бұл кезең кейіннен оның жартылай өмірбаяндық романы "Тар: Орта Батыс балалық шағы" (1926) романына шабыт берді. Каледонияда Андерсоннің әкесі шектен тыс ішімдік ішуге көшті, бұл қаржылық қиындықтарға әкеп соқты, нәтижесінде отбасы қаладан кетуге мәжбүр болды. Бұл жұмыс ұзаққа соқпады, Шервуд Андерсонның балалық шағының қалған бөлігінде әкесі отбасын сирек-сирек суретші және қағаз жапсырушы ретінде ғана асырады, ал анасы кір жуу арқылы күнкөрісін қамтамасыз етті. Осындай қиындықтардың нәтижесінде жас Шервуд отбасына көмектесу үшін түрлі жұмыстар іздеуге бейімделді, соның салдарынан "Жобби" деген лақап атқа ие болды. Ол оқуда жақсы болғанымен, жұмысқа орналасқаннан кейін мектепке бару жиілігі азайды және 14 жасында, жоғары сыныпты толықтырмай, мектепті тастап кетті. Оқудан қашуды бастағаннан қаладан кеткенге дейін Андерсон "газет сатушы, шаруашылық жұмысын жасаушы, су тасушы, мал айдаушы, ат бақташысы, және мүмкін баспахана жұмыскері, сондай-ақ Ирвин Андерсонның суретші-көмекшісі" болып жұмыс істеді. Газет сатушы ретінде ол шаршаған шаруаға бір кешкі газеттің екі данасын сатып алуға көндіргендігі айтылады. Андерсон 1895 жылы 18 жасқа толғанда, оның отбасының жағдайы қиын болды. Әкесі апталар бойы жоғалып кететін. Екі жыл бұрын, 1893 жылы, Шервудтың ағасы Карл Клайдтан Чикагоға кеткен еді. 1895 жылдың 10 мамырында анасы туберкулезден қайтыс болды. Шервуд, енді дерлік жалғыз қалған, Харви мен Еттердің ат тұрағындағы жұмысына орналасты, онда ол ат бақты – бұл тәжірибе оның ең танымал әңгімелерінің біріне айналды. (Ирвин Андерсон 1919 жылы ұлынан жиырма жылдан астам уақыт бөлек болғаннан кейін қайтыс болды.) Анасы қайтыс болғанға екі ай бұрын, 1895 жылдың наурыз айында Андерсон Огайо Ұлттық гвардиясына бес жылдық мерзімге тіркелді, ол Берта Бэйнспен кездесіп жүргенде, ол тартымды қыз болды және мүмкін, Уайнсбург, Огайо романындағы Хелен Уайттың прототипі болды, сонымен қатар велосипед фабрикасындағы тұрақты жұмысы болды. Бірақ анасының өлімі оның Клайдтан кетуіне себеп болды. немесе 1897 жылдың көктемінде немесе жазында, жол бойында бірнеше шағын қалалардағы фабрикаларда жұмыс істеді.

Чикаго және соғыс

Андерсон Чикагода Клайдтың бұрынғы мэріне тиесілі пансионатқа көшті. Оның інісі Карл қалада тұрып, Өнер институтында оқыды. Андерсон онымен бірге тұрып, тез арада суық қойма зауытында жұмыс тапты. 1897 жылдың соңында Карл көшіп кетті, ал Андерсон әпкесі мен екі кіші інісімен бірге Клайдтан жаңадан келген екі бөлмелі пәтерге көшті. Ақша тар болды – Андерсон «он сағаттық жұмыс күніне екі доллар табады» еді, бірақ Карлтың көмегімен күнін көріп келді. Клайдтағы серігі және өмір бойы досы Клифф Паден (кейін Джон Эмерсон ретінде танымал болды) мен Карлдың үлгісімен Андерсон Льюис институтының кешкі мектебіне түсіп, білімін жетілдіруді жөн көрді. Ол «Жаңа бизнес арифметикасы» сияқты бірнеше сабаққа тұрақты қатысып, сыныпта екінші орынды иеленді. Сондай-ақ, ол Роберт Браунинг туралы лекцияларды тыңдап, мүмкін алғаш рет Уолт Уитменнің поэзиясымен танысты. Үйге келген соң, ол қосылған ротасы 1898 жылдың 12 мамырында Огайо штатындағы Бушнел лагерінде әскерге шақырылды. Одан кейін бірнеше ай бойы Оңтүстіктегі әскери лагерьлерде оқытылды, содан соң 1899 жылдың басында ротасы Кубаға жіберілді. Олар келгенге дейін төрт ай бұрын шайқас тоқтаған еді. 1899 жылдың 21 сәуірінде олар ешқандай шайқасқа қатыспай Кубадан кетіп қалды. Ирвинг Хоудың сөзінше, «Шервуд әскери жолдастары арасында танымал болды, олар оны көбінесе уестерн мен тарихи романдарды ұзақ оқитын, және қалағанда қыз табуға шебер адам ретінде еске алатын. Оның оқуға құштарлығы үшін оны жиі мазақтап, бірақ екінші қабілеті оған әскердегідей құрмет әкелді». Соғыстан кейін Андерсон қысқа уақыт Клайдта тұрып, шаруашылық жұмыстарымен айналысты, бірақ содан кейін оқуын жалғастыруға шешім қабылдады. 1899 жылдың қыркүйегінде Андерсон ағалары Карл мен Стеллаға қосылып, Огайо штатының Спрингфилд қаласына келді, онда жиырма үш жасында Виттенберг университетінің кампусында орналасқан Виттенберг академиясының соңғы курсына түсті. Ол оқуда жақсы нәтижелер көрсетіп, жақсы бағалар алып, түрлі қосымша іс-шараларға қатысты. 1900 жылдың көктемінде Андерсон академияны бітіріп, сионизм тақырыбында сөз сөйледі, ол бітірушілердің арасынан баяндама жасауға таңдалған сегіз студенттің бірі болды.

Бизнес, неке және отбасы

Спрингфилдте болған кезінде Андерсон "Окс" атты пансионатта "жұмысшы бала" ретінде жұмыс істеді. Бұл жерде бизнесмендер, педагогтар және басқа да шығармашылық адамдар тобы болды, соның ішінде кейіпкерлерінің кейбіріне, оның ішінде Уайнсбургтағы (Огайо штаты) мұғалім Кейт Свифтке шабыт берді. Соңғысы Маст, Кроуэлл және Киркпатрик (кейіннен "Короэлл Кольер" баспасы, "Жұмыс серігі" журналының баспашылары) жарнама менеджері болып жұмыс істеді және кейде "Окс" пансионатында тамақтанатын. Андерсонның басталу баяндамасына қатты таңданыс білдірген ол, компанияның Чикагодағы кеңсесінде жарнамалық өкіл ретінде жұмыс ұсынды. Жұмысы жақсы болғанымен, басшысымен араздасу және кеңседегі күнделікті жұмыс пен хат алмасу стиліне наразылық тудырып, 1901 жылдың ортасында Андерсон Кроуэллден Марко Марроудың көмегімен Франк Б. White Advertising Company (кейіннен Long Critchfield Agency) компаниясына ауысты. Ол 1906 жылға дейін жарнама сатумен және ауыл шаруашылығы құралдарын өндірушілерге жарнамалық мәтін жазумен айналысты, сондай-ақ "Ауыл шаруашылығы жарнамасы" журналы үшін мақалалар жазды. Осы журналда Андерсон өзінің алғашқы кәсіби туындысын жариялады – 1902 жылғы ақпан айындағы "Фермер киім киеді" атты мақаласын. Одан кейін компаниясы үшін 29 мақала мен очерк жазды, ал Бобс Меррилл компаниясы басып шығарған "The Reader" әдеби журналында екі мақаласы жарық көрді. Ғалым Уэлфорд Дунавей Тейлордың айтуынша, Андерсонның "Ауыл шаруашылығы жарнамасы" үшін жазған екі айлық бағанасы ("Rot and Reason" және "Business Types") кейінірек автордың "Уайнсбург, Огайо" және басқа да туындыларындағы "кейіпкерді сомдау" (немесе кейіпкер эскиздерін) көрсететін ерекше стильдік ерекшелігіне айналды. Мансабының алғашқы жылдары Андерсонның жұмысының бір бөлігі потенциалды клиенттерді іздеу үшін сапарлар жасау болды. 1903 жылғы мамырдағы сапарының бірінде ол Клайдтан келген досы Джейн "Дженни" Бемистің үйіне тоқтады, ол сол кезде Огайо штатының Толедо қаласында тұрды. Сол жерде ол Огайодағы бай кәсіпкер Роберт Лейннің қызы Корнелия Пратт Лейнмен (1877–1967) танысты. Бір жылдан кейін, 16 мамырда, олар Огайо штатының Лукас қаласында үйленді. Олардың үш баласы болды: Роберт Лейн (1907–1951), Джон Шервуд (1908–1995) және Марион (Мими, 1911–1996). Ұзаққа соқпай, үйлену тойынан кейін олар Чикагоның оңтүстік жағындағы пәтерге көшіп барды. Екі жыл бойы Андерсон Лонг Кричфилдте жұмыс істеді, содан кейін басқарған шоттарының бірінен ұсыныс келіп, 1906 жылғы Еңбек күнінде Шервуд Андерсон Чикагодан Кливлендке кетіп, United Factories Company компаниясының президенті болды – бұл компания айналасындағы фирмалардан әртүрлі тауарларды сататын пошта арқылы тапсырыс берумен айналысты. Жаңа жұмысы, сату менеджері лауазымына тең болғанымен, стресстік болуы мүмкін болғанымен, Корнелия Чикагода құрған бақытты отбасылық өмір Кливлендте де жалғасты. "Олар әйелімен жиі көңіл көтеріп, жексенбі күндері шіркеуге баратын, Андерсон таңертеңгі киіммен және цилиндрмен сәнделген. Кейде Корнелия оған француз тілін үйрететін. Ол оның жарнамалық жұмысына да көмектесетін". Үй шаруасындағы жағдайы оны ұстап тұра алмады, себебі United Factories компаниясы көптеген ақаулы инкубаторларды өндірді. Көп ұзамай Андерсонға (сатылған барлық өнімге жеке кепілдік берген) үмітсіз және ашулы клиенттерден хаттар келіп түсе бастады. Жұмыстағы және үйдегі талапты жұмыс кестесін сақтай отырып, бірнеше ай бойы жүздеген хаттарға жауап берудің қысымы 1907 жылдың жазында жүйке бұзылуына әкеліп соқты, нәтижесінде ол компаниядан кетті. Бірақ Кливлендтегі сәтсіздік оны ұзаққа тоқтатпады, өйткені 1907 жылдың қыркүйегінде Андерсондар шамамен он мың тұрғыны бар Элирияға (Огайо штаты) көшіп барды. Ол теміржолға қарайтын қойманы жалға алып, "Roof Fix" деп аталатын сақтағыш бояуды (500% үстемемен) сататын пошта арқылы тапсырыс беру бизнесін бастады. Элириядағы алғашқы жылдар Андерсон мен оның отбасы үшін өте жақсы болды; ата-аналарының белсенді әлеуметтік өміріне қоса, үш балаға тағы екі бала қосылды. Шындығында, Андерсон өндіріс компаниясының табысы соншалықты жоғары болды, ол бірнеше ұқсас бизнесті сатып алып, өзіне сіңіре алды және фирмасының өнімдерін Андерсон бояу компаниясы деген атпен кеңейтті. Осы серпінді жалғастыра отырып, 1911 жылдың соңында Андерсон компанияларын Америка саудагерлері компаниясына біріктіру үшін қаржылық қолдау алды – бұл компания пайданы бөлісу/инвестициялық фирма болып табылды және сол кезде ол "Коммерциялық демократия" деп аталатын схема бойынша жұмыс істеді.

Жүйкелік күйзеліс

Сол кезде, оның іскерлік жетістіктерінің шыңындай көрінген сәтте, Андерсонның кәсіби өмірінің тудырған стресі әлеуметтік міндеттерімен және жазу ісімен қатар келгенде, Андерсон өмірінің "аңызында" немесе "легендасында" ең маңызды орын алған күйзеліске ұшырады. 1912 жылдың 28 қарашасында, бейсенбі күні Андерсон кеңсесіне аздап алаңдаған күйде келді. Оның хатшысы айтқанынша, ол бірнеше хат ашып, іскерлік хатты диктанттағанда, ойы шашырап кетті. Әйеліне хат жазып, ол шамамен былай деді: "Менің аяқтарым ылғалданғандай, олар одан әрі ылғалданып бара жатыр". Содан кейін ол кеңседен шығып кетті. Төрт күннен кейін, 1 желтоқсанда, жексенбі күні, адасқан Андерсон Кливлендтегі 152-ші Шығыс көшедегі дәріханаға кіріп, фармацевтке өзінің кім екенін анықтауға көмектесуін сұрады. Фармацевт Андерсонның сөзін түсіне алмағандықтан, оның кітапшасынан телефон кітабын тауып, Эдвин Бакстерге қоңырау шалды, ол Элирия Сауда-өнер палатасының мүшесі еді. Бакстер келіп, Андерсонды танып, оны Кливленд қаласының орталығындағы Хьюрон-роуд ауруханасына жатқызды. Андерсонның әйелі, оны мүңкін танымайтын болса, оны күтіп алуға келді. Бірақ үйіне қайтпастан бұрын, Андерсон өзінің күйзелісінің тарихын қайта қарастыруды өмірлік әдетке айналдырды. Ауруханаға түскеннен кейін "Элирия кешкі телеграфы" мен "Кливленд пресс" газеттерінде жарияланған хабарларда күйзелістің себебі "шамадан тыс жұмыс" деп айтылып, Андерсонның оқиғаны есінде қалдыра алмағаны туралы мәлімделгеніне қарамастан, 6 желтоқсанда жағдай өзгерді. Кенеттен, күйзеліс ерікті болып шықты. "The Evening Telegram" газеті (мүмкін жалған) "Шервуд Андерсон өзіне-өзі салған маусымнан оянғаннан кейін, ел аралап көшпендінің өмірін кешіп, бастан өткерген сезімдері туралы кітап жазады" деп хабарлады. Осы жеке таңдау сезімі отыз жылдан кейін Шервуд Андерсонның "Естеліктер" (1942) кітабында да айтылады, онда автор сыртқа шығу алдындағы ойларын былай деп жазды: "Мен кеткім келді, бизнестен қашып кеткім келді. Тағы да айлакерлікке, қулыққа жүгіндім. Егер адамдар мені аздап естен жаңылыпты деп ойласа, мені кешіретін шығар деген ой келді". Алайда, Андерсонның 28 қарашада отбасы мен бизнестен түгелдей үзіліс жасау туралы саналы шешім қабылдағаны күмәнді. Біріншіден, Андерсон кейінірек айтқандай, оның жазуы құпия емес еді. Оның әйелі, хатшысы және кейбір бизнес серіктестеріне бірнеше жылдан бері Андерсон түнде және кейде фабрикадағы кеңсесінде жеке жазу жобаларымен айналысып жатқаны белгілі болды. Андерсонның төрт күндік сарсаңы ретіндегі жағдайына "амнезия", "жеке басын жоғалту" немесе "нервтік күйзеліс" сияқты диагноз қойылғанмен, қазіргі таңда "ашу жағдайы" деп сипатталады. Андерсон өзі бұл оқиғаны "материалдық өмірінен қашу" деп сипаттады және көптеген жас жазушылар оның әрекетіне риза болды, олар одан шабыттанды. Герберт Голд былай деп жазды: "Ол өзін табу үшін қашып кетті, содан кейін өзінің осы ауруынан құтылуға, "әдемі және таза" болуға дұға етті". Чикагоға қайтып келгеннен кейін Андерсон Корнелиядан ресми түрде ажырасты.

Роман жазушысы

Андерсонның алғашқы романы, «Винди Макферсонның ұлы», 1916 жылы Джон Лейнмен жасалған үш кітаптық келісімнің аясында жарық көрді. Бұл кітап, оның екінші романы «Марш түскен ерлер» (1917) сияқты, көбінесе оның «оқушылық романдары» деп есептеледі, себебі олар Андерсонның «Уайнсбург, Огайо» (1919) романымен танымал болуына дейін жазылған және әдетте одан кейінгі туындыларына қарағанда нашар сапалы деп саналады. Андерсонның ең белгілі туындысы – өзара байланысты қысқа әңгімелер жинағы, «Уайнсбург, Огайо» (1919). Ол өзінің естеліктерінде «Қолдар» әңгімесінің өзінің алғашқы «шынайы» әңгімесі екенін жазды. «Андерсон сюжет пен оқиғаны баса көрсетудің орнына, қарапайым, нақты, сезімталдықтан алыс стильде кейіпкерлерінің өміріндегі көңілсіздік, жалғыздық және құштарлықты ашты. Бұл кейіпкерлер Орта Батыстың шағын қалаларының шеңберімен және өздерінің кемшіліктерімен шектелген». Оның қысқа әңгімелері үлкен жетістікке ие болғанымен, Андерсон роман жазуды қалаған, өйткені ол олардың ауқымды болуына мүмкіндік береді деп ойлаған. 1920 жылы ол «Кедей ақтар» романын жариялады, ол үлкен сәттілікке жетті. 1923 жылы Андерсон «Көп неке» романын шығарды, онда ол жаңа сексуалдық еркіндікті зерттеді, бұл тақырыпты ол «Қараңғы күлкі» және одан кейінгі шығармаларында да жалғастырды. 1924 жылдан бастап Шервуд пен Элизабет Пралл Андерсон Жаңа Орлеан қаласына көшіп, Француз кварталының ортасындағы Джексон алаңының жанында орналасқан тарихи Понталба үйлерінде (540 B Сент-Питер көшесі) тұрды. Олар бір кезде Уильям Фолкнер, Карл Сэндберг, Эдмунд Уилсон және басқа да жазушыларды қабылдады, олар үшін Андерсон үлкен әсерге ие болды. Андерсонның маңыздылығын анықтауға тырысқан сыншылар оның өзінің туындыларынан гөрі осы жас буынға көбірек әсер еткенін айтады. Андерсон мүсінші Теннесси Клэфлин Митчеллге (1874–1929) үйленді, бірақ 1924 жылы Невада штатының Рино қаласында одан ажырасты. 1924 жылы Андерсон Фолкнердің досы Элизабет Норма Праллға (1884–1976) үйленді, ол Митчеллден ажырасқаннан бұрын Нью-Йоркте танысқан болатын. Бірнеше жылдан кейін бұл неке де ажырасып, олар 1932 жылы ажырасты. 1928 жылы Андерсон Элеонора Глэдис Копенхавермен (1896–1985) танысты, оған 1933 жылы үйленді. Олар бірге саяхаттап, оқыды және кәсіби одақ қозғалысында белсенді қатысты. Андерсон Копенхавердің анасы Лорамен да жақын қарым-қатынаста болды.

Кейінгі жұмыстар

Андерсон газеттерге жиі мақалалар жазатын. 1935 жылы ол Вирджиния штатының Франклин округіне барып, контрабандашылар мен бандиттердің үлкен федералдық сотын, «Ұлы ай шамы құпиясы» деп аталған іс бойынша жариялады. 30-дан астам адам сотқа тартылды. Мақаласында ол Франклинді «дүниедегі ең ылғалды округ» деп атады, бұл фраза Мэтт Бондюранттың 21-ғасырдағы романының тақырыбы ретінде қолданылды. 1930 жылдары Андерсон «Ормандағы өлім» (әңгімелер жинағы), «Таңғажайып Америка» (эсселер) және «Кит Брэндон: Портрет» (роман) кітаптарын жариялады. 1932 жылы Андерсон «Күштің шегінен асып» романын Копенгаверге арнады. Ол бұл кезде американ әдебиетінде бұрынғыдан аз ықпалды болса да, оның ең көп цитаталанған сөздері осы кейінгі туындыларында жарық көрді. Алайда, бұл кітаптар оның бұрынғы кітаптарынан нашар деп есептелді. «Күштің шегінен асып» романы кәсіби одақ қозғалысына деген оның қызығушылығын көрсетеді және 1929 жылы Солтүстік Каролина штатының Гастония қаласындағы Лорей-Милл ереуілі кезінде өтеді. Хемингуэй оны өзінің «Барың да бар, барың да жоқ» (1937) романында сатиралық түрде еске алады, онда ол Гастония туралы роман жазатын авторды екінші дәрежелі кейіпкер ретінде енгізеді. Өмірінің соңғы жылдарында Андерсон мен Копенхавер 1927 жылы жазда пайдалану үшін сатып алған Вирджиния штатының Троутдейл қаласындағы Рипшин шаруашылығында тұрды. Ол жерде тұрғанда, ол жергілікті газетке мақалалар жазды, олар оның өлімінен кейін жиналып, жарияланды.

Өлім

Андерсон 1941 жылғы 8 наурызда 64 жасында Оңтүстік Америкаға круиз барысында ауырып қайтыс болды. Бірнеше күн бойы ішінде дискомфорт сезінген, кейіннен перитонит диагнозы қойылды. Андерсон және оның әйелі Santa Lucia лайнерінен түсіп, Панаманың Колон қаласындағы ауруханаға барып, 8 наурызда қайтыс болды. Дәрігерлер жасаған сараптама көрсеткендей, жұтқан тіс тазалағыш ішкі органдарға зақым келтіріп, перитонитке әкелген. Андерсонның денесі АҚШ-қа жеткізіліп, Вирджиния штатының Марион қаласындағы Раунд Хилл зиратына жерленді. Оның қабір тасында: "Өмір, өлім емес, – ұлы саяхат" деп жазылған.

Мұра мен құрмет

1971 жылы Андерсонның Вирджиния штатының Троутдейл қаласындағы соңғы үйі, Рипшин фермасы деп белгілі болған, Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. 2012 жылы Андерсон Чикаго әдеби даңқ залына енгізілді. 1988 жылы автордың балалары мен немерелері Шервуд Андерсон қорын құрды. Ол жаңағы жазушыларға гранттар ұсынады. Олардың ең танымал сыйлығы – жыл сайынғы Шервуд Андерсон қорының жазушылар сыйлығы. 2009 жылы Қордың бірлескен президенттері Андерсонның немерелері Дэвид М. Спир және Майкл Спир болды, ал Андерсонның немересі Карлин Спир Шенкланд хатшы қызметін атқарды. Сонымен қатар, Андерсонның кейбір шөберелері S. A. F. ұйымында офицерлер мен басқарма мүшелері болып қызмет етті: Типп Миллер, Пол Шенкленд, Сюзи Спир, Анна МакКин, Марго Росс Сирс, Эйб Спир.