Кіріспе
Мезоамерикалық хронология Колумбтан бұрынғы Мезоамерика тарихын бірнеше кезеңге бөледі: Палеоиндиялық (алғашқы адамдар қоныстанғаннан бастап б.з.д. 3500 жылға дейін); Архаикалық (б.з.д. 2600 жылға дейін), Алғашқы немесе Қалыптасу кезеңі (б.з.д. 2500 – б.з. 250 жылдары), Классикалық (250–900 жылдары) және Постклассикалық; сондай-ақ, еуропалық байланыстан кейінгі Отарлық кезең (1521–1821) және Отарлықтан кейінгі кезең, немесе Испаниядан тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең (1821 жылдан қазіргі уақытқа дейін). Зерттеушілердің Мезоамериканы кезеңдерге бөлуі жиырмасыншы ғасырдың басына дейінгі археологиялық, этнотарихи және қазіргі заманғы мәдени антропологиялық зерттеулерге негізделген. Археологтар, этнотарихшылар, тарихшылар және мәдени антропологтар аймақтың мәдени тарихын дамыту жұмысын жалғастыруда.
Mesoamerican chronology divides the history of prehispanic Mesoamerica into several periods: the Paleo Indian (first human habitation until 3500 BCE); the Archaic (before 2600 BCE), the Preclassic or Formative (2500 BCE – 250 CE), the Classic (250–900 CE), and the Postclassic ; as well as the post European contact Colonial Period (1521–1821), and Postcolonial, or the period after independence from Spain (1821–present). The periodisation of Mesoamerica by researchers is based on archaeological, ethnohistorical, and modern cultural anthropology research dating to the early twentieth century. Archaeologists, ethnohistorians, historians, and cultural anthropologists continue to work to develop cultural histories of the region.
Хронологиясы
КезеңУақыт аралығыМаңызды мәдениеттер, қалалар+Мезоамериканың хронологиясы мен мәдениеттерінің шолуыПалеоиндиялық10,000–3500 ж.б.э.Гондурас, Гватемала, Белиз, обсидиан және пирит ұштары, Истапан, Чантуто археологиялық ескерткішіАрхаикалық3500–2000 ж.б.э.Ауыл шаруашылығына негіделген қоныстар, ТехуаканПреклассикалық (формативтік)2000 ж.б.э.–250 ж.э.Ла Бланка және Ухукстедегі белгісіз мәдениет, Монте-Альто мәдениеті, Мокая мәдениетіЕрте Преклассикалық2000–1000 ж.б.э.Олмек аймағы: Сан-Лоренцо Теночтитлан; Орталық Мексика: Чалкацинго; Оахака аңғары: Сан-Хосе Моготе. Майя аймағы: Накбе, Серрос; Батыс Мексика: КапачаОрта Преклассикалық950–400 ж.б.э.Олмек аймағы: Ла-Вента, Трес-Сапотес; Зоке аймағы: Чиапа-де-Корсо; Майя аймағы: Эль-Мирадор, Исапа, Ламанаи, Нах-Тунич, Такалик-Абай, Каминальхую, Уахактун; Оахака аңғары: Монте-Альбан, Даинзу; Батыс Мексика: КапачаКейін Преклассикалық400 ж.б.э.–250 ж.э.Зоке аймағы: Чиапа-де-Корсо; Майя аймағы: Каминальхую, Эль-Мирадор, Уахактун, Тикаль, Эдзна, Сиваль, Сан-Бартоло, Альтар-де-Сакрифисиос, Пьедрас-Неграс, Сейбаль, Рио-Асуль; Орталық Мексика: Теотиуакан; Мексика шығанағы: Эпи-Олмек мәдениеті, Батыс Мексика: Теучитлан дәстүрі, шахталық қабір мәдениеті, ЧупикуароКлассикалық250–900Классикалық Майя орталықтары, Теотиуакан, СапотекЕрте Классикалық250–600Майя аймағы: Калакмуль, Караколь, Чунчукмиль, Копан, Наранхо, Паленке, Киригуа, Тикаль, Уахактун, Яха; Теотиуаканның гүлденуі; Сапотектің гүлденуі; Бахионың гүлденуі; Теучитлан дәстүріКейін Классикалық600–900Майя аймағы: Ушмаль, Тонина, Коба, Шунантунич, Вака', Пусильха, Шултун, Дос-Пилас, Канкуэн, Агуатека, Ла-Бланка; Орталық Мексика: Шочикалько, Какахтла, Чолула; Мексика шығанағы: Эль-Тахин және Классикалық Вера Cruz мәдениетіТерминалды Классикалық800–900/1000Майя аймағы: Пуук ескерткіштері – Ушмаль, Лабна, Саиль, Кабах; Петен бассейні ескерткіштері – Сейбаль, Эль-ЧальПостклассикалық900–1521Ацтектер, Тараскан, Микстек, Тотонак, Пипил, Итца, Ковох, Киче, Какчикель, Покомам, Мам, АштатланЕрте Постклассикалық900–1200Тула, Митла, Тулум, ТопоштеКейін Постклассикалық1200–1521Теночтитлан, Семпоала, Тзинцунтзан, Маяпан, Тихо, Кумаркай, Ишимче, Микско-Вьехо, СакулеуКолониалдық1521–1821Нахуа, Майя, Микстек, Сапотек, Пурепеча, Чинантек, Отоми, Тепехуа, Тотонак, Масатек, Тлапанек, АмузгоПостколониалдық1821–қазіргі уақытНахуа, Майя, Микстек, Сапотек, Пурепеча, Чинантек, Отоми, Тепехуа, Тотонак, Масатек, Тлапанек, Амузго
Мезоамериканың мәдени көкжиектері
Мезоамерикалық өркениет – әр түрлі мәдениеттердің күрделі желісі болды. Төмендегі уақыт сызығында көрсетілгендей, мұндай мәдениеттер бір уақытта дамымаған. Мезоамериканың әр мәдени жүйесінің қалыптасуына әсер еткен процестер өте күрделі болды және әр қоғамның ішкі динамикасымен ғана анықталмады. Сыртқы және ішкі факторлар олардың дамуына ықпал етті. Мысалы, осы факторлардың ішінде адамдар тобы арасындағы, адамдар мен қоршаған орта арасындағы қарым-қатынастар, адамдардың көші-қоны және табиғи апаттар болды. Тарихшылар мен археологтар Испаниялық Мезоамерика тарихын үш кезеңге бөледі. Ацтек империясын испандықтардың басып алуы (1519–1521) – бұл жергілікті биліктің аяқталуы және 300 жылдық отаршылдық кезеңде жергілікті халықтардың испан империясының қарауына өтуіне әкелді. Отаршылдықтан кейінгі кезең 1821 жылы Мексиканың тәуелсіздік алған сәтінен басталып, қазіргі күнге дейін жалғасуда. Еуропалық жаулап алу Мезоамериканың жергілікті халықтарының өмір сүруін тоқтатпады, бірақ оларды жаңа саяси жүйелерге бағындырды. Төмендегі испандықтар келгенге дейінгі мәдениеттер тізімінде көрсетілген мерзімдер шамамен есептелген, және бір кезеңнен екінші кезеңге өту барлық қоғамда бір уақытта немесе бірдей жағдайларда болған жоқ.
Классикалық дәуірге дейінгі кезең
Классикалық кезең б.з.д. 2500 жылдан біздің заманымыздың 200 жылына дейін созылды. Оның басталуы батыстағы алғашқы керамикалық дәстүрлердің дамуымен белгіленеді, атап айтқанда Матанчен, Наярит және Герреродағы Пуэрто Маркес сияқты жерлерде. Кейбір авторлар осы аймақтағы қыш ыдыстардың алғашқы дамуы Оңтүстік Америка мен Мексика жағалауындағы халықтар арасындағы байланысқа байланысты деп санайды. Керамиканың пайда болуы тұрақты қоғамның көрсеткіші ретінде қарастырылады және бұл Мезоамериканың солтүстікке қарайғы шөлдегі аңшы-жинаушылар қоғамдарынан ерекшеленуін көрсетеді. Классикалық кезең (қалыптасу кезеңі деп те аталады) үш фазаға бөлінеді: ерте (б.з.д. 2500–1200 ж.), орта (б.з.д. 1500–600 ж.) және кеш (б.з.д. 600–200 ж.). Бірінші фазада керамика өндірісі бүкіл аймаққа тарады, жүгері мен көкөністерді өсіру жақсы қалыптасты, ал қоғам Мексика шығанағының жағалауында алғашқы иерархиялық қоғамдардың пайда болуымен аяқталған процесте әлеуметтік жағынан қабатталуды бастады. Алғашқы классикалық кезеңнің басында Капача мәдениеті Мезоамериканы өркениеттендіру процесінде жетекші күш ретінде әрекет етті және оның қыш бұйымдары бүкіл аймаққа кеңінен тарады. Б.з.д. 2500 жылға қарай Гватемаланың Тынық мұхиты жазығында Тилапа, Ла Бланка, Окос, Эль-Месак, Ужуксте және басқа да жерлердегі Гватемаланың ең көне қыш ыдыстары табылған шағын елді мекендер дамыды. Б.з.д. 2000 жылдан бастап Тынық мұхиты жағалауында қыш бұйымдарының көп шоғырланғаны туралы мәліметтер бар. Соңғы қазбалар биік жерлердің Тынық мұхиты жағалауындағы ерте классикалық ауылдар мен кейін Петеннің төмендіктеріндегі қалалар арасындағы географиялық және уақытша байланыс болғандығын көрсетеді. Гватемаланың Тынық мұхиты жазығындағы Эскуинтладағы Ла Демокрация маңындағы Монте-Альтода б.з.д. 1800 жылдарға жататын Монте-Альто мәдениетінің алып тас бас және кең ішті мүсіндері (барригондар) табылған. Б.з.д. 1500 жылдары батыстың мәдениеттері құлдырау кезеңіне еніп, олармен байланыс жасаған басқа халықтарға сіңісумен бірге болды. Нәтижесінде Мексика алқабында Тлатилко мәдениеті, ал Мексика шығанағында Ольмек мәдениеті пайда болды. Тлатилко осы кезеңдегі негізгі мезоамерикалық халық орталықтарының бірі болды. Бұл қаладағы адамдар Теккоко көлінің табиғи байлығын пайдалануға және жүгері өсіруге бейімделген. Кейбір авторлар Тлатилконы қазіргі оттоми халқының ата-бабалары құрып, мекен еткен деп санайды. Ал Ольмектер экспансиялық кезеңге енді, олар Сан-Лоренцо мен Ла-Вентада монументалды сәулет өнерінің алғашқы туындыларын салды. Ольмектер тауарларын өздерінің негізгі аймақтарында және алыс жердегі Герреро мен Морелос, қазіргі Гватемала мен Коста-Рика сияқты жерлермен алмасты. Сан-Хосе-Моготе, ол да Ольмектердің ықпалын көрсететін орын, Оахака жазығының үстемдігін орта классикалық кезеңнің соңына қарай Монте-Албанға берді. Осы уақыт аралығында Бахиода Чупикуаро мәдениеті өркендеді, ал шығанақтың бойында Ольмектер құлдырау кезеңіне енді. Орта классикалық кезеңді белгілеген маңызды мәдени кезеңдердің бірі - алғашқы жазу жүйесін жасау, яғни майя, Ольмектер немесе сапотектер. Бұл кезеңде мезоамерикалық қоғамдар өте қабатталған. Билік орталықтарының арасындағы байланыс табиғи ресурстар мен шаруалардың еңбегін бақылайтын аймақтық элиталардың пайда болуына мүмкіндік берді. Бұл әлеуметтік айырмашылық астрономия, жазу және сауда сияқты белгілі бір техникалық білімге ие болуына негізделген. Сонымен қатар, Орта классикалық кезең классикалық кезеңнің қоғамдарын анықтауға келетін урбанизация процесінің басталуын көрді. Майя аймағында б.з.д. 1000 ж. Накбе, б.з.д. 650 ж. Эль-Мирадор, б.з.д. 350 ж. Сиваль және Сан-Бартоло сияқты қалалар Классикалық кезеңнің бірдей монументалды сәулетімен ерекшеленеді. Шын мәнінде, Эль-Мирадор - ең үлкен майя қаласы. Майялар біздің заманымыздың 100 жылында бірінші рет құлдырап, 250 жылы классикалық кезеңде қайта пайда болды деп айтылады. Тлатилко, Монте-Олбан және Куикуилко сияқты кейбір халық орталықтары Классикалық кезеңнің соңғы кезеңдерінде өркендеді. Бұл арада Ольмектердің саны азайып, олар сол аймақта маңызды рөл атқармай қалды. Классикалық кезеңнің аяғында саяси және коммерциялық үстемдік Мексика алқабындағы халық орталықтарына ауысты. Теккоко көлі айналасында шынайы қалаларға айналған көптеген ауылдар болды: Тлатилко мен Куикуилко мысалдар. Біріншісі көлдің солтүстік жағалауында, екіншісі Аюсконың таулы аймағының беткейлерінде орналасқан. Тлатилко батыстың мәдениеттерімен тығыз байланыста болды, сондықтан Куикуилко Майя аймағындағы, Оахакадағы және шығанақ жағалауындағы сауданы бақылады. Екі қала арасындағы бәсекелестік Тлатилконың құлдырауымен аяқталды. Ал Оахака алқабындағы Монте-Албанда сапотектің Ольмектерден тәуелсіз мәдениетті дамытуы басталды, олар осы мәдениеттің кейбір аспектілерін қабылдады, бірақ өз үлесін қосты. Гватемаланың оңтүстік жағалауында Каминальхую Классикалық майя мәдениетіне қарай дамыды, бірақ Орталық Мексика мен шығанақпен байланыстары бастапқыда олардың мәдени үлгілерін ұсынды. Батыстан басқа, Түмбас де тиро дәстүрі қалыптасқан жерлерде, Мезоамериканың барлық аймақтарында қалалар байлыққа ие болды, қалалық жоспарларға сәйкес монументалды құрылыстар салынды, олар таң қалдырарлықтай күрделі болды. Куикуилконың дөңгелек пирамидасы осы кезден қалды, сондай-ақ Монте-Албанның орталық алаңы және Теотиуаканның Ай пирамидасы. Біздің заманымыздың басында Куикуилко жойылды және Мексика алқабындағы үстемдік Теотиуаканға көшті. Келесі екі ғасыр қала құдайлардың билігін консолидациялаған кезеңді белгіледі, ол бірінші мыңжылдықтағы Мезоамериканың ең маңызды қаласына және келесі жеті ғасыр бойы саяси, экономикалық және мәдени орталыққа айналды.
Ольмектер
Көп жылдар бойы Ольмек мәдениеті бүкіл аймаққа зор ықпал еткендіктен, Мезоамериканың "ана мәдениеті" деп есептелді. Дегенмен, қазіргі зерттеулер бұл мәдениетті замандас халықтардың барлығының бірлескен еңбегінің нәтижесінде қалыптасқан үдеріс деп қарастырады, ол Веракрус және Табаско жағалауларында дамиды. Ольмектердің этникалық тегі әлі де қызу талқыланып жүр. Тіл біліміне сүйене отырып, археологтар мен антропологтар олардың Ото-Мангуэ тілдерінің бірін сөйлеген немесе (көбірек мүмкіндік бар) қазіргі Чиапас және Оахаканың солтүстігінде тұратын Зоке халқының ата-бабалары болған деген пікірде. Бұл екінші гипотеза бойынша, Зоке тайпалары шығанақтың жазықтарындағы маңызды елді мекендердің құлдырауынан кейін оңтүстікке қарай көшіп кеткен. Олардың шығу тегі қандай болса да, Ольмек мәдениетінің өкілдері б.з.д. 8 мың жыл шамасында жағалауға келген, жағалау бойында тұратын прото-майя халықтарының арасына енген, бұл көші-қон Веракрустың солтүстігіндегі Хуастектерді Юкатан түбегі мен Гватемаладағы қалған майя халықтарынан бөліп тұрғызған. Ольмек мәдениеті Мезоамерика тарихындағы маңызды кезең, өйткені аймақтың ерекшелігін анықтайтын көптеген белгілер алғаш рет осы мәдениетте пайда болды. Олардың ішінде мемлекеттік құрылым, 260 күндік діни және 365 күндік әдеттегі күнтізбелерді жасау, алғашқы жазу жүйесі және қала құрылысы жатады. Бұл мәдениеттің дамуы б.з.д. 1600-1500 жылдары басталды, бірақ ол б.з.д. 12 ғасырға дейін дами берді. Оның негізгі орталықтары Ла-Вента, Сан-Лоренцо және Трес-Запотес болды. Алайда, Мезоамериканың көптеген жерлерінде Ольмектердің болғанына дәлелдер бар, әсіресе Балсас өзенінің алабында, онда Теопантекуанитлан орналасқан. Бұл орын өте қызықты, өйткені ол шығанақтың негізгі елді мекендерінен бірнеше ғасыр бұрын пайда болған, бұл факт дау тудырып, Ольмек мәдениеті осы аймақта туған деген гипотезаға әкелді. Ольмек мәдениетінің ең танымал ескерткіштері – үш метрге дейін биіктігі және бірнеше тонна салмағы бар алып тас бас мүсіндері. Ольмектердің тас кесу шеберлігі, мезоамерикалықтардың темір құралдары болмағандығы және бас мүсіндерінің базальт кенінен ондаған шақырым жерде орналасқандығын ескерсек, әсерлі. Бұл ескерткіштердің мақсаты әлі белгісіз. Кейбір авторлар олардың доп ойынының көрнекті ойыншыларына арналған ескерткіштер болғанын, ал басқалары Ольмектердің басқарушы элитасының бейнесі болғанын айтады. Ольмектер жаде және басқа да жасыл тастардан жасалған кішкентай мүсіндерімен де танымал. Ольмектердің көптеген мүсіндері мен бейнелерінде ягуар бейнесі бейнеленген, Хосе Мария Коваррубиас пікірінше, олар жаңбыр құдайына табынудың бастапқысы болуы мүмкін, немесе болашақтағы Тезкатлипоканың Тепейолохтли, "Таудың жүрегі" ретіндегі көрінісі. Ольмектердің құлдырауының нақты себептері белгісіз. Майя аймағының Тынық мұхиты жазықтарында 800 ж. Такалик Абадж, 700 ж. Изапа және 600 ж. Шокола, сондай-ақ Гватемаланың орталық таулы аймағында 800 ж. Каминальюйу классикалық майя мәдениетінің дамуына ықпал етті. Батыстан басқа, онда жер астындағы қабірлер дәстүрі қалыптасқан, Мезоамериканың барлық аймақтарында қалалар өсіп, таңғаларлықтай күрделі қалалық жоспарларға сәйкес ескерткіштер салынды. Эль Мирадордағы Ла Данта, Сан-Бартоло қабырғалық суреттері және Куикуилконың дөңгелек пирамидасы осы кезеңге жатады, сондай-ақ Монте-Альбанның орталық алаңы мен Теотиуакандағы Ай пирамидасы да осы кезеңде салынған. Классикалық кезеңнің соңында саяси және коммерциялық үстемдік Мексика алқабындағы елді мекендерге ауысты. Теккоко көлінің маңында нағыз қалаларға айналған бірнеше ауылдар болды: Тлатилко және Куикуилко солардың қатарында. Біріншісі көлдің солтүстік жағасында, екіншісі Аюско таулы аймағының етегінде орналасқан. Тлатилко Батыс мәдениеттерімен тығыз байланыс орнатты, сондықтан Куикуилко Майя аймағындағы, Оахакадағы және Мексика шығанағының жағалауындағы сауданы бақылады. Екі қала арасындағы бәсекелестік Тлатилконың құлдырауымен аяқталды. Осы уақытта Оахакадағы Монте-Альбанда сапотектер Ольмектерден тәуелсіз мәдениетті дамыта бастады, сол мәдениеттің кейбір элементтерін қабылдап, өз үлесін қосты. Петенде классикалық майяның ірі қалалары Тикал, Уаксатун және Сейбал шамамен б.з.д. 300 ж. өркендеді. Куикуилконың аңғардағы үстемдігі б.з.д. 100-1 ж. азайды. Куикуилконың ықпалы төмендеген кезде Теотиуакан маңызға ие бола бастады. Келесі екі ғасыр қаланың "Құдайлар қаласы" ретінде бекіген кезеңі болды, ол бірінші мыңжылдықтағы Мезоамериканың ең маңызды қаласына айналды және келесі жеті ғасыр бойына Орталық Мексиканың саяси, экономикалық және мәдени орталығы болды.
The exact causes of the Olmec decline are unknown. In the Pacific lowlands of the Maya Area, Takalik Abaj c. 800 BCE, Izapa c. 700 BCE, and Chocola c. 600 BCE, along with Kaminaljuyú c. 800 BCE, in the central Highlands of Guatemala, advanced in the direction of what would be the Classic Maya culture. Apart from the West, where the tradition of the Tumbas de tiro had taken root, in all the regions of Mesoamerica the cities grew in wealth, with monumental constructions carried out according to urban plans that were surprisingly complex. La Danta in El Mirador, the San Bartolo murals, and the circular pyramid of Cuicuilco date from this time, as do the central plaza of Monte Albán and the Pyramid of the Moon in Teotihuacan. Toward the end of the Preclassic period, political and commercial hegemony shifted to the population centers in the Valley of Mexico. Around Lake Texcoco there existed a number of villages that grew into true cities: Tlatilco and Cuicuilco are examples. The former was found on the northern bank of the lake, while the latter was on the slopes of the mountainous region of Ajusco. Tlatilco maintained strong relationships with the cultures of the West, so much so that Cuicuilco controlled commerce in the Maya area, Oaxaca, and the Gulf coast. The rivalry between the two cities ended with the decline of Tlatilco. Meanwhile, at Monte Albán in Oaxaca, the Zapotec had begun developing culturally independent of the Olmec, adopting aspects of that culture and making their own contributions as well. In Peten, the great Classic Maya cities of Tikal, Uaxactun, and Seibal, began their growth at c. 300 BCE. Cuicuilco's hegemony over the valley declined in the period 100 BCE to 1 CE. As Cuicuilco declined, Teotihuacan began to grow in importance. The next two centuries marked the period in which the so called City of the gods consolidated its power, becoming the premier Mesoamerican city of the first millennium, and the principal political, economic, and cultural center in Central Mexico for the next seven centuries.
Классикалық кезең
Мезоамериканың классикалық кезеңі біздің заманымыздың 250-900 жылдары аралығын қамтиды. Бұл кезеңнің соңы аймақтан аймаққа әр түрлі болды: мысалы, Мексиканың орталығында ол 900 жыл шамасында классикалық кезеңнің (кейде эпиклассикалық деп аталады) аймақтық орталықтарының құлдырауымен байланысты; Перс шығанағында, 800 жылы Эль-Таджиннің құлдырауымен; Майя аймағында, 9 ғасырда таулы аймақтар қалаларының тасталуымен; және Оахакада, 850 жыл шамасында Монте-Албанның жоғалуымен байланысты. Әдетте, классикалық кезең Мезоамерикада өнер, ғылым, қала құрылысы, сәулет және әлеуметтік ұйым өздерінің шыңына жеткен кезең ретінде сипатталады. Бұл кезеңде бүкіл аймақта Теотиуаканның ықпалы басым болды, ал әртүрлі мезоамерикалық мемлекеттер арасындағы бәсекелестік үздіксіз соғысқа әкелді. Мезоамерика тарихының бұл кезеңін үш кезеңге бөлуге болады. Ерте, 250-550 жылдар аралығында; Орта, 550-700 жылдар аралығында; және Соңғы, 700-900 жылдар аралығында. Ерте классикалық кезең Теотиуаканның кеңеюімен басталды, бұл оның солтүстік Мезоамериканың негізгі сауда жолдарын бақылауына әкелді. Бұл кезеңде ерте классикалық кезеңнің соңғы ғасырларында басталған урбанизация процесі нығая түсті. Бұл кезеңнің негізгі орталықтары Монте-Албан, Каминальджую, Сейбал, Тикал және Калакмуль, содан кейін Теотиуакан болды, онда Текскоко көлінің бассейніндегі 200 000 тұрғындардың 80 пайызы шоғырланды. Бұл дәуірдегі қалалар көп ұлтты құраммен сипатталды, бұл әртүрлі тілдерде, мәдени тәжірибеде және шығу тегі бар адамдардың бір халық орталықтарында бірге өмір сүруін білдірді. Осы кезеңде аймақтық саяси элиталар арасындағы одақтар, әсіресе Теотиуаканмен одақтасқандар үшін күшейтілді. Сонымен қатар, әлеуметтік айырмашылықтар айқын көріне бастады: халықтың көпшілігін шағын басым топ басқарады. Бұл көпшілік салық төлеуге және ирригациялық жүйелер, діни ғимараттар және байланыс құралдары сияқты қоғамдық құрылыстарды салуға қатысуға мәжбүр болды. Қалалардың өсуі ауыл шаруашылығы әдістерінің жетістігісіз және тек Мезоамерика халықтарын ғана емес, сонымен қатар Оазиа Американың алыстағы мәдениеттерін қамтитын сауда желілерін нығайтусыз мүмкін болмас еді. Бұл дәуірде Мезоамерика өнерінің шыңы шықты. Бұл жерде майялар стелалары (қалысқан бағаналар), патшалық отбасылардың тарихын еске алатын тамаша ескерткіштер, көп түсті керамиканың бай қоры, қабырғаға салынған суреттер мен музыка бар. Теотиуаканда сәулет өнерінде үлкен жетістіктер болды: Классикалық стиль жоғары қарай бір қадамға қарай еңкейген пирамидалық негіздердің құрылысымен анықталды. Теотиуакан сәулет стилі Мезоамериканың басқа қалаларында қайта өндіріліп, өзгертілді, ең айқын мысалдар - Гватемаладағы Монте-Албан мен Каминаль-Джуйудың сапотек астанасы. Ғасырлар өткен соң, Теотиуакан қаңырап бос қалғаннан кейін, 700 жылы біздің заманымыздан кейін, постклассикалық дәуірдегі қалалар Теотиуакан құрылысының стиліне, әсіресе Тула, Теночтитлан және Чичен-Ицаға еліктеді. Осы кезеңде көптеген ғылыми жетістіктерге қол жеткізілді. Майялар өздерінің күнтізбесін, жазуын және математикасын ең жоғары деңгейге дейін жетілдірді. Маяның бүкіл аймағында жазу кеңінен таралды, бірақ ол әлі де абыройлы іс ретінде қарастырылып, тек абыройлы жазушылар, суретшілер мен діни қызметкерлер ғана оны қолданды. Осыған ұқсас жазу жүйесін қолдана отырып, басқа мәдениеттер өздерінің жазуларын жасады, ең көрнекті мысалдар - Нюинь мәдениеті мен Оахаканың Запотектері, бірақ Майя жүйесі Колумбқа дейінгі Америкада толық дамыған жалғыз жазу жүйесі болды. Астрономия ауыл шаруашылығы үшін, мезоамерикалық қоғамның экономикалық негізі үшін және болашақтағы ай мен күн тұтылу сияқты оқиғаларды болжау үшін маңызды мәнге ие болды, бұл билеушілер үшін маңызды ерекшелік болды, қарапайым адамдарға олардың аспан әлемімен байланысын дәлелдеді. Орта классикалық кезең Солтүстік Мезоамерикада Теотиуаканның құлдырауымен аяқталды. Бұл басқа да аймақтық күштердің өркендеуіне және сауда жолдары мен табиғи ресурстарды басқару үшін бәсекелесуіне мүмкіндік берді. Осылайша классикалық дәуірдің соңғы кезеңдері басталды. Осы дәуірдегі саяси бөлшектеу бірде-бір қаланың толық үстемдігіне ие болмағанын білдірді. Архидоамерика мен басқа да солтүстік аймақтардан келген топтардың қонуынан туындаған әртүрлі халық қозғалыстары болды, олар Мезоамериканың ескі халықтарын оңтүстікке итермеледі. Бұл жаңа топтардың арасында Нахуалар болды, олар кейіннен Тула және Теночтитлан қалаларын құрды, постклассикалық дәуірдегі екі ең маңызды астана. Сонымен қатар, оңтүстік халықтары Мексиканың орталығында қоныстанды, оның ішінде Юкатан түбегінен келген Ольмек-Шикаланкалар, олар Какастла және Хочикалько қалаларын құрды. Майя аймағында Теотиуаканның одақтасы болған Тикал, Дос Пиласпен жеңілгеннен кейін, соқыр хиатусқа ұшырады, ал Калакмульдің одақтасы болған Карокол шамамен тағы 100 жылға созылды. Бұл хиатустың кезінде Дос Пилас, Пьедрас Неграс, Карокол, Калакмуль, Паленке, Копан және Яхчилан қалалары консолидацияланды. Бұл және аймақтың басқа да қала-мемлекеттері өзгеріп отыратын одақтастықтармен қанды соғыстарға қатысты, тіпті Тикал Дос Пилас, Кароколды, Яха және Эль Наранхоның көмегімен, Ваканы, Калакмульдің соңғы одақтасын және, ақыры, өзі Калакмульді жеңді, бұл оқиға 732 жылы Тикалде Юкном Чееннің ұлының құрбандығымен болды. Бұл Тикалде 740-810 жылдар аралығында монументалды сәулет салуға әкелді; ондағы соңғы құжатталған дата 899 жыл болды. Соңғы классикалық майя цивилизациясының солтүстік төмендіктеріндегі құлауы, Дос Пилас, Агуатека, Сейбал және Кансуен сияқты Ла Пассион мемлекеттерінде, шамамен 760 жылы басталды, содан кейін Усумасинта жүйесіндегі Яхчилан, Пьедрас Неграс және Паленке қалалары оңтүстіктен солтүстікке қарай жолмен ілесуде. Соңғы классикалық кезеңнің соңына қарай майялар Ұзақ сана күнтізбесін пайдаланып жылдарды жазуды тоқтатты және олардың көптеген қалалары өртенді және джунглиге тасталды. Сонымен қатар, Оңтүстік Таулы аймақта Каминаль Хуйю 1200 жылға дейін өсуін жалғастырды. Оахакада Монте-Албан шамамен 750 жылы өзінің гүлденуіне жетті және 9 ғасырдың соңына қарай себептері әлі анық емес себептермен құлады. Оның тағдыры Солтүстіктегі Ла Кемада және Орталықтағы Теотиуакан сияқты басқа қалалардан көп ерекшеленбеді: ол өртенді және тасталды. Классикалық кезеңнің соңғы ғасырында Оахака алқабындағы гегемония Ламбитекоға, шығысқа қарай бірнеше шақырым жерге көшті.
Теотиуакан
Теотиуакан ("Құдайлар қаласы" науатль тілінде) шамамен 100 жылы, Преклассикалық кезеңнің соңында пайда болды. Оның негізін қалаушылары туралы көп мәлімет жоқ, бірақ олардың ішінде отомилердің қаланың дамуында маңызды рөл атқарғаны айтылады, өйткені олар Мексика алқабының ежелгі мәдениетінде де маңызды болған, Тлатилко арқылы көрініс тапқан. Теотиуакан бастапқыда Куикуилкомен аймақтағы басымдық үшін бәсекелесті. Бұл саяси және экономикалық күресте Теотиуаканға Хидальгодағы Наваха тауларындағы обсидиан кен орындарын бақылауы көмектесті. Куикуилконың құлдырауының себебі әлі де құпия, бірақ бұрынғы тұрғындарының көп бөлігі Кситтл вулканының атқылауынан бұрын Теотиуаканға қоныс аударғаны белгілі, ол оңтүстік қаланы лавамен жауып тастады. Мексика көлі аймағындағы бәсекелестіктен азат болғаннан кейін, Теотиуакан кеңейіп, сол заманғы ең ірі қалалардың біріне айналды, тіпті тек Мезоамерикада ғана емес, бүкіл әлемде де. Осы өсім кезеңінде Мексика алқабында тұратын көптеген адамдар осы қалаға тартылды. Теотиуакан толығымен ауыл шаруашылығына, негізінен жүгері, бұршақ және қабақ өсіруге тәуелді болды – Мезоамериканың ауыл шаруашылығының үш қадамы. Дегенмен, оның саяси және экономикалық гегемониясы монополиялық құқыққа ие болған сыртқы тауарларға негізделген: Поблано-Тлаксальтека аңғарында өндірілген Аранхаджо керамикасы және Хидальго тауларының минералды кен орындары. Екеуі де Мезоамерикада жоғары бағаланды және Нью-Мексико мен Гватемала сияқты алыс елдерден келген ең қымбат заттарға айырбасталды. Осының нәтижесінде Теотиуакан Мезоамерика саудасының орталығына айналды. Оның серіктестері: оңтүстік-шығыста Монте-Альбан мен Тикал, Мексика шығанағының жағалауындағы Матакапан, солтүстікте Алтависта және батыста Тингамбато. Теотиуакан ольмектер дәуірінен бастау алған Мезоамерикалық құдайлар пантеонын жетілдірді. Кетцалькоатль мен Тлалокқа, егіншілік құдайларына ерекше құрмет көрсетілді. Сауда байланыстары осы культтардың басқа Мезоамерикалық қоғамдарға таралуына көмектесті, олар оларды қабылдап, өзгертті. Теотиуакан қоғамында жазу туралы білім болмаған деп есептелген, бірақ Дувергер көрсеткендей, Теотиуаканның жазу жүйесі өте суретті болған, сондықтан жазуды сурет салумен шатастырған. Теотиуаканның құлдырауы Мексиканың орталық аймағындағы қала-мемлекеттердің пайда болуымен байланысты. Бұл оқиғалардың тәртібі кері болуы мүмкін, бірақ Теотиуаканның құлдырауынан кейін олар гүлденген болуы мүмкін: Какастла, Ксочикалько, Теотенанго және Эль-Тахин қалалары алдымен күш-қуатын арттырып, содан кейін Теотиуаканды экономикалық тұрғыдан құрылыссыз қалдырды, ол алқаптың ортасында сауда жолдарына қол жеткізбей тұрды. Бұл шамамен 600 жылы болды, және адамдар тағы бір жарым ғасыр бойы онда тұрғанмен, қала ақырында қирап, тұрғындары оны тастап, Текскоко көлінің жағалауындағы Кульхуакан және Азкапоцалько сияқты жерлерге паналады.
Классикалық кезеңдегі майялар
Майялар Мезоамериканың ең дамыған және ең танымал мәдениеттерінің бірін құрды. Майкл Д. Коу сияқты авторлар Майя мәдениетінің айналадағы мәдениеттерден мүлдем өзгеше екенін айтса да, Майя мәдениетіндегі көптеген элементтер Мезоамериканың қалған бөлігімен ортақ, соның ішінде екі күнтізбе, 20-лық сандар жүйесі, жүгері егу, адамдық құрбандық және бесінші күн мен культтік табыну сияқты наным-сенімдер, оның ішінде Қауырсынды жыланға және жаңбыр құдайына, Юкатек Майя тілінде Чаак деп аталатын құдайға табыну. Майя мәдениетінің бастауы Гватемаланың таулы аймағындағы Каминальююдің дамуымен байланысты, ол Классикалық кезеңнің ортасында өркендеді. Ричард Д. Хансен және басқа зерттеушілердің айтуынша, Мезоамерикадағы алғашқы нағыз саяси мемлекеттер Тынық мұхитының жазықтарындағы Такалик Абадж және Мирадор бассейні мен Петендегі Эль-Мирадор, Накбе, Сиваль және Сан-Бартоло қалаларынан тұрды. Археологтар бұл оқиғаның ғасырлар өткен соң, б.з.д. 1 ғасырында болғанын есептеген, бірақ Петен бассейні мен Белиздегі жаңа зерттеулер олардың қате екенін дәлелдеді. Археологиялық мәліметтер Майялардың біртұтас империя құрмағанын, олардың орнына үнемі соғысқан шағын басшылықтарға бөлінгенін көрсетеді. Лопес Остин мен Лопес Лужан классикалық Майялардың соғысқұмарлығымен еректелгенін айтты. Олар, мүмкін, Теотиуаканнан соғыс өнерін жақсы меңгерген, бірақ олардың діни толғанысқа берілген бейбіт қоғам екендігі туралы идея, бүгінге дейін сақталып келеді, оны әсіресе 20 ғасырдың басында және ортасында Сильван Г. Морли және Дж. Эрик С. Томпсон сияқты Майя танушылар кеңінен таратыпты. Майялардың адамдық құрбандық пен жеке денежегіштікпен айналысқанын растау кейінірек болды (мысалы, Бонапамк қабырғалық суреттері арқылы). Жазу және Майя күнтізбесі Майяның ірі қалаларында б.з.д. 1000 жылға дейін пайда болды, ал ең көне ескерткіштер Майя аймағындағы жерлерде сақталған. Археологтар бұрын Майя жерлері тек қасиетті орындар ретінде қызмет еткенін және қарапайым халық айналасындағы ауылдарда өмір сүргенін ойлаған. Алайда, соңғы қазба жұмыстары Майя жерлерінде Тикаль сияқты кең қызметтер болғанын көрсетті, оның шарықталу кезінде 400 000-ға жуық тұрғыны болды деп есептеледі, шамамен 750 жылы, сондай-ақ Копан және басқалары. Суды бұру, су құбырлары және тас жолдар немесе "ақ жол" деген мағына беретін Сакбе классикалық дәуірден бастап ірі орталықтарды байланыстырды. Бұл нысандардың құрылысы жоғары сатылаған қоғамның негізінде жүзеге асырылды, оның билігінде ақсүйектер тұрды, олар бір уақытта саяси, әскери және діни элита болды. Элита ауыл шаруашылығын басқарды, оны жерді тазартудың аралас жүйелері мен қалалардың маңындағы қарқынды платформалар арқылы жүзеге асырды. Мезоамериканың қалған бөлігі сияқты, олар төменгі таптарға заттай немесе еңбек түрінде салықтар салды, бұл оларға қоғамдық ескерткіштерді салуға жеткілікті ресурстарды жинауға мүмкіндік берді, бұл элиталардың билігін және әлеуметтік иерархияны заңдастырды. Ерте Классикалық кезеңде, шамамен 370 жылы, Майяның саяси элитасы Теотиуаканмен тығыз байланыста болды, ал Тикал Теотиуаканның Мексика шығанағы мен таулы аймақтармен сауданы бақылаған маңызды одақтасы болуы мүмкін. Соңында, 9 ғасырда Орталық Американы қиратып кеткен үлкен құрғақшылық, ішкі соғыстар, экологиялық апаттар және ашаршылық Майяның саяси жүйесін жойды, бұл халықтық көтерілістерге және үстем саяси топтардың жеңілісіне әкелді. Көптеген қалалар тастанып, 19 ғасырға дейін белгісіз болып қалды, онда Майя ұрпақтары Еуропалық және Америкалық археологтарды осы қалаларға алып барды, олар ғасырлар бойы орманның астында қалған еді.
Классикалықтан кейінгі кезең
Постклассикалық кезең – 900 жыл мен 1521 және 1697 жылдар аралығында испандықтардың Мезоамериканы жаулап алуы арасындағы уақыт. Бұл әскери әрекеттің маңызды рөл атқарған кезең болды. Діни санаттағы элиталар жауынгерлер тобымен биліктен шеттетілді. Испандықтардың келуіне дейін кем дегенде жарты ғасыр бұрын, жауынгерлер класы өзінің артықшылықтарын ақсүйектерге байланысы жоқ, өте күшті топқа – pochtecas саудагерлеріне берді, олар экономикалық күштері арқасында үлкен саяси билікке ие болды. Постклассикалық кезең екі фазаға бөлінеді. Біріншісі – ерте постклассикалық кезең, ол 10-дан 13-ғасырларға дейінгі кезеңді қамтиды және Туланың толтектерге бағынуымен сипатталады. 12-ғасыр соңғы постклассикалық кезеңнің басталуын белгілейді, ол 1325 жылы Мексика алқабында қоныстанған, тілдік жағынан толтектер мен мексикалықтарға жақын Чичимектердің келуімен басталады. Олар Астланнан екі ғасырлық саяхаттан кейін келді, оның нақты орналасқан жері белгісіз. Мезоамерикалық өркениеттің осы соңғы кезеңіндегі көптеген әлеуметтік өзгерістер солтүстік халықтардың көші-қон қозғалысымен байланысты. Бұл халықтар Оазисамерикадан, Аридоамерикадан және Мезоамериканың солтүстік аймағынан келді, олардың тіршілігіне қауіп төндірген климаттық өзгерістерге ұшырады. Солтүстіктен келген көші-қон, өз кезегінде, ғасырлар бойы Мезоамерикада тамыр жайған халықтардың қоныс аударуына әкелді; олардың кейбіреулері Орталық Америкаға кетті. Бұл кезеңде көптеген мәдени өзгерістер болды. Солардың бірі – Оңтүстік Америкадан әкелінген металлургияның кеңеюі, оның Мезоамерикадағы ең көне қалдықтары батыстан келді, керамика да осыған қатысты. Мезоамерикалықтар металдармен жұмыс істеуде үлкен жетістікке жете алмады; шын мәнінде, олардың қолданылуы өте шектеулі болды (бірнеше мыс балталар, инелер және ең бастысы – зергерлік бұйымдар). Мезоамерикалық металлургияның ең озық әдістерін микстектер жасады, олар қолмен жасалған әдемі бұйымдар жасады. Сәулет саласында да маңызды жетістіктер болды. Ғибадатханалардың қабырғаларын қолдау үшін архитектурада шегелерді пайдалану енгізілді, цемент жақсартылды және бағаналар мен тас шатырларды пайдалану кеңінен таралды – бұл классикалық кезеңде тек майялар қолданған нәрсе. Ауыл шаруашылығында суару жүйесі күрделірек болды; әсіресе Мексика алқабында мексикалықтар 200 000 адам тұратын қала салды. Саяси жүйе де маңызды өзгерістерге ұшырады. Постклассикалық кезеңнің басында соғысшыл саяси элиталар өздерінің позицияларын Лопес Остин "zuyuanidad" деп атаған күрделі діни сенімдер жиынтығына сүйену арқылы заңдыландырды. Бұл жүйе бойынша, билеуші топтар өздерін Кетцалькоатльдың ұрпақтары деп жариялады, ол Мезоамерикалық мифологиядағы шығармашылық күштердің бірі және мәдени батыры. Олар өздерін науатль тілінде Толлан, майя тілінде Зуюа деп аталатын (Лопес Остин осы сенімдер жүйесін осыдан шығарды) кем емес мифтік қаланың мұрагерлері деп жариялады. Сол кездегі көптеген маңызды астаналар осы атаумен танысты (мысалы, Толлан Шикокотитлан, Толлан Чоллолан, Толлан Теотиуакан). Мифтегі Толлан ұзақ уақыт бойы Идальго штатындағы Туламен бірдейленді, бірақ Энрике Флорескано мен Лопес Остин бұл негізсіз деп мәлімдеді. Флорескано мифтік Толланның Теотиуакан болғанын айтады; Лопес Остин Толлан мезоамерикалық діни қиялдың өнімі болды деп санайды. Zuyuan жүйесінің тағы бір ерекшелігі – басқа да идеологиясы бірдей топтар басқаратын қала мемлекеттерімен одақ құру; Юкатан жарты аралындағы Майапан лигасы және Оахака тауларында орналасқан Лорд Сегіз Еленнің микстек конфедерациясы. Бұл ерте постклассикалық қоғамдар әскери табиғатымен және көп ұлтты халықтарымен сипатталады. Алайда Туланың құлауы zuyuan жүйесінің күшін тексерді, ол Майапан лигасының, микстек мемлекетінің тарауымен және Туланың тасталуымен бұзылды. Мезоамерика солтүстіктен жаңа иммигранттарды қабылдады, және бұл топтар ежелгі толтектерге қатысты болса да, олар қазіргі тұрғындардан мүлдем басқа идеологияға ие болды. Соңғылар мексикалықтар болды, олар Тескоко көліндегі шағын аралда Аскапоцалько текспанектерінің иелігінде орналасты. Бұл топ келесі онжылдықтарда Мезоамериканың үлкен бөлігін жаулап алып, жалғыз бәсекелесі Мичоаканның Пурепеча империясы болған біріккен және орталықтандырылған мемлекет құрды. Олардың ешқайсысы да бірін-бірі жеңе алмады, сондықтан екі халық арасында агрессияға қарсы келісім жасалды. Испандықтар келгенде мексикалықтардың бақылауындағы халықтардың көпшілігі олардың билігінде қалуды қаламайтын еді. Сондықтан олар еуропалықтар ұсынған мүмкіндікті пайдаланып, оларға қолдау көрсетуге келісті, олардың бостандықтарын қалпына келтіретінін ойлады, бірақ бұл Мезоамерикалық әлемнің барлығының бағынуына әкелетінін білмеді.
Ацтектер
Испандықтарға дейінгі мезоамерикалық мәдениеттердің ең танымалдары – Теночтитлан қала-мемлекетінің мексикалықтары, сонымен қатар ацтектер деп те аталады. Ацтек империясы орталық Мексиканы испан жаулап алуына дейін (1519–1521) шамамен бір ғасыр бойы биледі. Мехика халқы Мезоамериканың солтүстігінен немесе батысынан келген. Наяриталықтар мифтік Астланның Мексикальтитан аралында орналасқанына сенген. Кейбір ғалымдар бұл мифтік аралдың Закатека штатында немесе тіпті Нью-Мексиконың солтүстігінде болғанын болжайды. Қай жағдайда болса да, олар классикалық мезоамерикалық дәстүрден көп алшақтамаған. Шындығында, олар орталық Мезоамерика халқымен көптеген ортақ белгілерге ие болды. Мексикалықтар науатль тілінде сөйлеген, бұл тіл олардан бұрын келген толтектер мен чичимектер де қолданған. Астланнан қозғалыс басталған күні туралы пікірлер әртүрлі, 1064, 1111 және 1168 жылдары ұсынылған. Ұзақ саяхаттан кейін мексикалықтар 14 ғасырда Мексика алқабына жетті. Олар өзеннің жағалауындағы әртүрлі жерлерге (мысалы, Кулуакан мен Тизапан) қоныстанды, содан кейін Текспанека патшасы Тезозомок қорғаған Мексика аралына орналасты. Теночтитлан қаласы 1325 жылы Аскапоцалькомен одақтас ретінде құрылды, бірақ бір ғасырдан кейін, 1430 жылы, мексикалықтар Текскоко мен Тлакопанмен бірігіп, Аскапоцалькоға қарсы соғыс бастап, жеңіске жетті. Осылайша, Текпанекалар (Коатлинчан мен Кулуаканды қоса) басқарған ежелгі конфедерацияның орнын ауыстырған Үштік одақ құрылды. Үштік одақтың алғашқы кезеңдерінде мексикалықтар экспансиялық саясатты бастады, нәтижесінде Мезоамериканың көп бөлігін бақылауға алды. Осы кезеңде тек бірнеше аймақ тәуелсіздігін сақтап қалды: Тлаксала (науа), Меститлан (отоми), Теотитлан-дель-Камино (куикатек), Тутутепек (микстек), Техуантепек (запотек) және солтүстік-батыс (сол кезде олардың қарсыластары тараскандар басқарған). Үштік одақтың билігіндегі провинциялар Теночтитланға салық төлеуге міндетті болды, бұл төлемдер «Matrícula de Los tributos» (Салықтар тізілімі) деп аталатын басқа кодексте тіркелген. Бұл құжат әр провинцияның мексикалықтарға төлеуге тиіс тауарлардың мөлшері мен түрін көрсетеді. Мехика мемлекеті 1521 жылы Эрнан Кортестің испан әскерлері мен оның тлаксалалық және тотонактық одақтастары тарапынан басып алынды. 1697 жылы испандықтар Тайасалды өртеп, қиратқанда Мезоамериканың жеңілісі толыққанды болды.
Колониалды кезең, 15211821
1521 жылы ацтек империясының құрылымы жойылғаннан кейін, Мексиканың орталық бөлігі испан империясының бақылауына өтті. Келесі онжылдықтарда Мезоамериканың дендеуі испандықтардың билігіне көшті, бұл жергілікті халықтарға қатысты біркелкі саясатқа алып келді. Испандықтар ацтектердің бұрынғы астанасы Теночтитланды Мексика қаласы деп атады, ол Жаңа Испания вице-корольдігінің үкімет орталығы болды. Испан жаулап алушыларының алғашқы маңызды жобасы – жергілікті халықтарды христиан дініне, жалғыз рұқсат етілген дінге өткізу болды. Бұл жұмысты Францискан, Доминикан және Августин монахтары жаулап алудан кейін дереу бастады. Соғыстың олжасын бөлісу испан жаулап алушылары үшін аса маңызды мәселе болды. Материалдық олжадан кейін жаулап алушыларға тиген ең үлкен пайда – испан жеңімпаздарына салық жүйесі мен міндетті еңбекті беруді иемдену болды. Бұл энкоменда институтын құру арқылы іске асырылды, ол жекелеген жергілікті биліктерден алынған салықты және еңбекті белгілі бір испан жаулап алушыларына берді. Осылайша, жергілікті қауымдастық деңгейіндегі экономикалық және саяси құрылымдар көбінесе сақталды. Науа аймағындағы жергілікті билік (алтепетль), ал майя аймағындағы ках – испан билігіндегі жергілікті халықтың мәдени амандығының кілті болды, сонымен қатар олардың экономикалық құрылымын пайдалануға мүмкіндік берді. Испандықтар барлық жергілікті халықтарды «индиандар» (индиос) деп жіктеді, бірақ жергілікті халықтар бұл терминді қабылдаған жоқ. Олар заң бойынша Индиандар Республикасының құзыретіне бағынды. Олар еуропалықтардан, африкалықтардан және аралас нәсілді касталардан тұратын Испания Республикасынан заңды түрде бөлінді. Жалпы алғанда, Мезоамерикадағы жергілікті қауымдастықтар испандықтарға дейінгі әлеуметтік және саяси құрылымдарының көп бөлігін сақтап қалды, ал жергілікті элиталар өз қауымдастықтарында көшбасшылар ретінде қызмет етуді жалғастырды. Бұл элиталар адал болғанша испан тәжімен байланыста болды. Колониялық дәуірде Мезоамерикалық қауымдастықтарда маңызды өзгерістер болды, бірақ колониялық кезеңнің барлық кезеңінде мезоамерикалықтар колониялық Мексикадағы ең ірі испандық емес топты құрады, бұл испандық сферадан әлдеқайда үлкен болды. Испан отарлау жүйесі Мезоамерикалық халықтарға көптеген өзгерістерді таңуға бағытталғанмен, олар испан тілін меңгергенін талап етпеді және Мезоамерика тілдері бүгінгі күнге дейін гүлденуде.
Колониядан кейінгі кезең, 1821 жылдан қазіргі уақытқа дейін
Мексика 1821 жылы Испаниядан тәуелсіздік алды, он жылдық саяси күреске жергілікті халықтың да қатысы болды, бірақ олардың мүдделері өзгеше болды. Колониялық үкімет құлағаннан кейін Мексика мемлекеті этникалық топтар арасындағы ерекшеліктерді жойды, яғни «үндістер республикасында» жергілікті халық үшін жеке басқару жүйесін тоқтатты. Жаңа тәуелсіз мемлекет, кемінде теория бойынша, барлық мексикалықтарды Испан тажының қарауындағы емес, тәуелсіз ұлт-мемлекеттің азаматтары етіп белгіледі, олардың заңдық жағдайы әртүрлі болды. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңдегі саяси дау-дамаздар ақ нәсілді элиталардың арасында болды және жергілікті халық пен олардың қауымдастықтарына көп әсер етпеді. Мексика консерваторлары ұлттық үкіметті бақылауда ұстап, ескі отарлық тәртіптің салт-дәстүрлерін сақтап қалды. Алайда 1850 жылдары Мексика либералдары билікке келіп, жергілікті қауымдарға, сондай-ақ католик шіркеуіне әсер ететін реформаларды жасауға және іске асыруға тырысты. Мексиканың 1857 жылғы Конституциясы корпорациялардың жер иелену құқығын жойды, бұл Мексикадағы католик шіркеуінің мүлкін алуға және жергілікті қауымдарды ортақ жерлерін бөлісуге мәжбүр етуге бағытталған шара болды. Либералдардың мақсаты – өмір күршісін қамтамасыз ететін шаруаларды өздерінің жерлерін өңдейтін еркін шаруаларға айналдыру еді. Мексика консерваторлары либералдық реформа заңдарын қабылдамады, себебі олар католик шіркеуіне қарсы бағытталған, бірақ жергілікті қауымдар да үш жылдық азамат соғысына қатысты. XIX ғасырдың соңында метис либерал армия генералы Порфирио Диас Мексиканы жаңғырту және оны әлемдік экономикаға интеграциялау үшін көп жұмыс істеді, бірақ жергілікті қауымдар мен олардың жерлеріне қысым күшейді. Бұл Мексиканың кейбір аймақтарында он жылдық азамат соғысы – Мексика революциясы (1910–1920) кезінде шиеленіске жетті. Революциядан кейін Мексика үкіметі жергілікті мәдениетті нығайтуға және осы уақытта жергілікті халықты ұлттың азаматы ретінде интеграциялауға тырысты, жергілікті халықты шаруаларға (кампесиноларға) айналдыруға ұмтылды. Бұл саясатты жоспарлағандардың күткенінен қиын болды, себебі жергілікті қауымдар өз құқықтары үшін күресін жалғастыруда.