Кіріспе

II ғасырғы христиандық қозғалыс – Папаның билігіне баса назар аударатын католик философиясы.

Монтанизм ( /mɒntənɪzəm/), ізбасарлары "Жаңа Пайғамдық" деп білген, II ғасырдың соңында пайда болған ерте христиандық қозғалыс, кейін негізін қалаушысы Монтанның атымен аталды. Монтанизм христиандық теологияның негізгі қағидаларына қатысты жалпы христиандық шіркеудің көзқарастарымен ұқсас болды, бірақ жаңа пайғамбарлық тұлғаларға сенгендігі үшін дінге қарсы бағыт деп танылды. Пайғамбарлық қозғалыс Киелі Рухтың спонтандылығына және консервативті жеке этикаға сүйенуге шақырды. Оларды кейде Пепуза қаласының атымен – пепузиандар деп те атады, олар бұл қаланы жаңа Иерусалим деп санаған. Пепузиандар кейде жаңа Иерусалимде тұрмағандарды жек көретіндігі үшін басқа монтанистерден ерекшеленді. Монтанистер жалпы христиандық шіркеуден бөлінуді қаламады, тіпті христиан теологы Тертуллиан епископтың Монтанизмді ортодоксалды деп жариялауға жақын болған оқиғаны жазған, бірақ ол кейіннен өз ойын өзгертті. Кейбір қазіргі заманғы христиан теологтары Монтанизм мен қазіргі протестанттық қозғалыстар, мысалы харизматикалық қозғалыс, сондай-ақ Пятидесятничество (оның ішінде Бірлік пентекостықтары) арасындағы параллельдерді байқады.

Тарих

Ғалымдар Монтанның пайғамбарлық қызметін қашан бастағаны туралы пікір алысады, күндерді шамамен 135 жылдан 177 жылға дейін әртүрлі көрсетеді. Монтан алғаш рет пайғамбарлық сөз айта бастағанда жаңа ғана дінге келген еді, бұл оқиға Мизиядағы Ардабау ауылында Грат проконсулының кезінде болған деседі; алайда, аталған проконсул мен ауылдың табылғаны жоқ. Кейбір мәліметтерде Монтан христиан дінін қабылдағанға дейін Аполлон немесе Кибеланың жұмыскері болған деген болжам бар. Ол өзін Құдайдың пайғамбары деп санады және Параклет оның арқылы сөйлейді деп сенді. 193 жылы анонимді автор Галатиядағы Анкира шіркеуінің екіге бөлінгенін көріп, ондағы «жалған пайғамбарлыққа» қарсы шықты. Соңында, Монтанизм ілімі православиелік Ұлы шіркеу тарапынан бірнеше себептерге байланысты ерестік деп танылды. Бұл қозғалыстың жақтастары мен христиан әлемінің арасындағы негізгі сенімдердегі қайшылық мұндай жанжалға жеткілікті себеп болды. Монтанистерге қарсылардың пікірінше, олардың жақтастарының көпшілік ортадағы әрекеттері дінге жаңа келгендердің назарын аударды. Сөйтіп, Монтанистердің іс-әрекеттері христиан емес билеушілерге көрінуіне қатысты қорқыныш Монтанистерге қарсы сезімді күшейтті. Императорлық үкімет Марк Аврелийдің тұсында, шамамен 161-180 жылдары христиандарды жазалап өлтірді, бұл Монтанизмнің таралуымен бірге болды. Монтануспен не болғаны туралы нақты мәлімет жоқ. Сол кездегі ең көп тараған әңгімелердің бірі, Аполлинарийдің атын атамаған серігі айтқандай, ол Максимилла сияқты өзін-өзі асып тастады, бірақ олардың басқаша қайтыс болу мүмкіндігі де жоққа шығарылмады. Жаңа пайғамбарлықты ұстанушыларды бірдей түрде қауымнан шығару болған жоқ, және көптеген жерлерде олар православие қауымындағы беделін сақтады. Карфагенде де осылай болды. Шиеленіс болғанымен, шіркеу бұл мәселе бойынша айырылысқа барған жоқ. Карфагенде әйелдер де пайғамбарлық еткен, ал пайғамбарлық шынайы харизма деп есептелген. Пайғамбарлықтарды тексеру және шынайы аянды анықтау ақсақалдар кеңесінің міндеті еді. Жаңа пайғамбарлықтың ең танымал қорғаушысы Тертуллиан Монтанның мәлімдемелерінің шынайы екеніне сенді. Ол Жаңа пайғамбарлықтың дұрыстығына сенді және қозғалыстың тәртіптілігі мен аскетикалық нормаларын бағалады. Тертуллиан православие шіркеуінен шығып, Монтанист сектасына қосылған ба, әлде ертедегі православие христиандығында қалған ба деген пікірталас әлі де жалғасуда. Православиелік христиан шіркеуі Монтанизмге қарсы бірнеше ұрпақ бойы күрессе де, 249 және 279 жылдар аралығында Тембрис аңғарында жасалған жазулар Жаңа пайғамбарлыққа адалдықты ашық жариялайды. Сперос Врионис бұл жазуларды ерекше деп санайды, өйткені олар христиандар солай етуге батыл болмаған төзімділік кезеңінен бұрын қайтыс болғандардың діни көзқарастарын ашық көрсететін жазбалардың жалғыз жиынтығы. 3 ғасырда Пепузада Куинтилья деген жаңа пайғамбар пайда болды. Оның ізбасарлары, квинтилиандар, 5 ғасырға дейін маңызды Монтанист сектасы ретінде қарастырылды. 385 жылы жазылған Иеронимнің Марцеллаға жазған хатында Монтанистердің оны мазалаған пікірлері жоққа шығарылды. Карфагенде «Тертуллиандықтардың» тобы әлі де болған болуы мүмкін. «Предестинатустың» аты аталмаған авторы 388 жылы Римге бір уағыздаушының келгенін, ол көптеген адамдарды дінін өзгертуге көндіріп, қауымы үшін шіркеуді пайдалануға рұқсат алғанын, өйткені ол бағышталған шейіттер Монтанистер болған. Ол Феодосий I-нің жеңісінен кейін қашуға мәжбүр болды. Өз заманында Августин (354-430) Тертуллиандық топтың мүлдем жойылып кеткенін және ақырында шіркеумен татуласып, базиликасын тапсырғанын жазды. Тертуллиандықтардың барлығы «монтанисттер» болған-болмағаны белгісіз. 530 жылы император Юстиниан Монтанизм діндарларын Константинополден қуды. 550 жылы Юстинианның бұйрығымен Ефестік Иоанн Пепузаға экспедиция жүргізіп, Монтан, Прискилла және Максимилланың қабірлеріне негізделген Монтанист ғибадатханасын жойды. Галатиядағы Монтанист сектасы Таскодругиттер 600 жылдары Константинопольдің Тимофее және 9 ғасырда Теодор Студитпен расталды. 8 ғасырда «монтанист» деп аталатын секта болды; император Леон III оның мүшелерін дінге айналдырып, шомылдыру рәсімінен өткізуді бұйырды. Бұл монтанисттер бас тартты, өздерінің ғибадатханаларына кірді, ғимараттарды өртеп, құрып кетті. Алайда, Кесариялық Евсевий сипаттағандай, Жаңа пайғамбарлық Шіркеу дәстүрінен бас тартылған:
— Ол [Монтан] өзін-өзі жоғалтып, кенеттен бір түрлі ашу мен ықылымға беріліп, сандырақтап, есім-жоғын білмей, ғибадатхананың бастапқынан бері дәстүрге айналған әдетіне қайшы пайғамбарлық айта бастады. (Евсевий Кесариялық)

Оппоненттердің айтуынша, Монтанист пайғамбарлары Құдайдың елшілері ретінде сөйлемеді, олар Құдайға толық ие болып, Құдайдың өзінің тілімен сөйлейді деп сенді. Монтанизмге қатысты сынның бірі, оның жақтастарының қабылдаған аянының Құдайдан тікелей келгендігі Иса немесе Пауыл апостол немесе басқа біреудің билігін жоққа шығара алады деген болжам еді. Кейбір пайғамбарлықтарында Монтан, грек-римдік әлемнің жұмбақтарына ұқсас, бірінші жақта Құдай ретінде сөйледі: «Мен – Әке демін, Ұл дамын және Қасиетті Рух тамын». Көптеген ерте христиандар бұл Монтанның өзін Құдай деп жариялағаны деп түсінді. Алайда, ғалымдар бұл сөздер Монтанның діни пайғамбарлардың Құдайдың пассивті аузы ретінде сөйлеуінің және құдайлық шабытты талап етуінің жалпы тәжірибесін көрсетеді (қазіргі пайғамбарлардың «Осылай дейді Раббы» деп айтуына ұқсас). Бұл тәжірибе христиан және түрлі діндерде белгілі бір деңгейде жиі кездеседі.

Географиялық айырмашылықтар

Солтүстік Африкалық монтанизм мен Анатолиядағы монтанизмнің көптеген айырмашылықтары болған сияқты. Солтүстік Африкадағы монтанистер Жаңа Өсиетті христиан өмірі мен дінтануының басты қағидасы деп есептеді, ал епископтар апостолдардың жалғасы болып саналды және Ұлы шіркеумен ұқсас діни көзқарастарды ұстанды. Монтанның өзі болса, олардан өзгеше пікірде болды.