Кіріспе

Француз заңгері және философия профессоры Теодор Штег (фр. Théodore Steeg, 1868 жылдың 19 желтоқсаны – 1950 жылдың 19 желтоқсаны) – Франция Премьер-Министрі болған заңгер және философия профессоры. Штег 1904 жылы француз саясатына радикалды социалист ретінде кірді, бірақ көзқарастары көбінесе орташа болды. Ол 1904 жылдан 1914 жылға дейін Сена департаментінің депутаты, ал 1914 жылдан 1944 жылға дейін сенатор болды. Әр түрлі уақытта Жоғары білім, Ішкі істер, Әділет және Колониялар министрі қызметтерін атқарды. 1920 жылдары алдымен Алжир, содан кейін Марокконың колониялық басқармаларын басқарды. Жергілікті халықтың саяси және экономикалық құқықтарына талаптар күшейіп, наразылықтар өсіп жатқан кезде француз колонистеріне жер беру мақсатында суару жобаларын қолдады. Штег 1930–1931 жылдары қысқа мерзімге премьер-министр болды.

Алғашқы жылдар

Жюль Жозеф Теодор Штег 1868 жылғы 19 желтоқсанда Жиронда департаментінің Либорн қаласында дүниеге келген. Ол неміс тегінен шыққан, және кейіннен саяси қарсыластары осы фактіні пайдаланып шабуыл жасады. Оның әкесі, Жюль Штег (1836–1898) – протестант пасторы, кейін журналист болған, содан соң Ұлттық Ассамблеяның радикалды депутаты болды. Теодордың анасы – Анн Мари Зоэ Туйес, ол 1840 жылы Басс-Пиреней департаментінің Ортез қаласында туған. Теодор Штег Либорн колледжінде білім алды, сосын Париждегі Генри IV лицейінде оқыды. Ол Париж университетінің құқық факультетіне қабылданды, онда 1887 жылы бірінші орынды иеленді. 1890 жылы құқық бакалавры және өнер бакалавры дипломдарын алды. Одан кейін философия бойынша агрегацияға дайындала бастады, және 1895 жылы осы сынақта бірінші орынға шықты. 1892 жылғы 25 қазанда ол Эвальдин Боне Мориге (Ewaldine Bonet Maury) үйленді (1872 жылғы 14 маусымда Нидерландының Дордрехт қаласында туған). Ол Институттың корреспондент мүшесі және Ардагерлік легионның рыцары Гастон Боне Моридің қызы, сондай-ақ үкіметтік архитектор Лекуердің қарындасы болды. Олардың үш қызы болды. Ең үлкені, Джульетта Изабел, 1894 жылғы 14 сәуірде дүниеге келді. Ол дәрігер болды және дәрігерге тұрмысқа шықты. Теодор Штег 1892 жылдан 1894 жылға дейін Эльзас мектебінде сабақ берді, содан кейін Ванн колледжінде философия профессоры болып тағайындалды, ал кейін Ниорт колледжінде оқытты. 1897 жылы ол Фердинанд Бюссон, Морис Бухор, Эмиль Дюкло және Паулин Кергомардпен бірге «Халық одағын» (People's Union) құрды және екі жыл бойы одақтың хатшысы қызметін атқарды. Парижге оралғаннан кейін ол 1904 жылға дейін Эльзас мектебінде және Шарльмен лицейінде философиядан сабақ берді.

Депутат (1904-1914 жж.)

Теодор Штег 1904 жылы Сена департаментінен депутат болып сайланды. Ол 35 жаста болды. 1904 жылдың 7 мамырында қайтыс болған Эмиль Дюбуаның орнына өткізілген қосымша сайлауға ол радикалдық социалист ретінде түсті. Штег 1904 жылдың 24 шілдесінде Париждің 14-ші округінің екінші сайлау округінде екінші турда сайланды. Жаңа депутат болған Штег балаларды қорғау және білім беру науқанына белсенді түрде кірісті. Штег 1905 жылы Парижде адвокат болды. Ол 1906 және 1910 жылдары үлкен қолдаумен қайта сайланды. 1906 жылы ол Пошта және телеграф ісіне жауапты Бюджет комитетіне сайланды. 1907 жылы ол Мемлекеттік білім беру бюджеті жөніндегі баяндамашы болып тағайындалды. Теодор Штег 1911 жылдың 2 наурызында Эрнест Монис кабинетінде Халыққа білім беру және көркем өнер министрі болып тағайындалды. 1911 жылдың 21 тамызында Мона Лиза Лувр мұражайынан ұрланды, және Штег осындай маңызды картинаның осындай ірі мұражайдан қалай ұрланғаны туралы әкімшілік тергеуді бастауға мәжбүр болды. Штег негізгі республикалық принциптерге баса назар аударатын Nouvelle Sorbonne қозғалысын қолдады. Ол үкімет міндеттенген 1902 жылғы Сорбонна реформасын қайта қарау туралы петицияны қабылдамады. 1912 жылдың 14 қаңтарында Штег Раймонд Пуанкаре үкіметінде Ішкі істер министрі болды. Сол жылы Тунис қаласында өткен Психиатрлар мен неврологтардың конгресінде колонияларда психикалық ауруларды емдеуге арналған жағдайлардың жетіспеушілігі айтылды. Штег Алжирдің генерал-губернаторы Шарль Лутомен бірлесіп, колонияда психиатриялық көмекті жақсарту үшін жоспарлау комиссиясын құрды. Комиссия 1914 жылы есебін ұсынды. Онда Блида қаласында психиатриялық аурухана салу ұсынылды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс оның іске асырылуын кешіктірді. 1913 жылдың 21 қаңтарында Штег Аристид Брианның үшінші және төртінші кабинеттерінде Халыққа білім беру және көркем өнер министрі лауазымын қысқа мерзімге қайта иеленді, 1913 жылдың 21 наурызына дейін қызмет етті. Содан кейін ол Ассамблеядағы өкілдігіне оралды, онда Морис Виолетпен бірге заңсыз туған балаларға қатысты Азаматтық кодекске гуманитарлық өзгерістер енгізу үшін жұмыс істеді.

Сенатор (1914-1921 жылдар)

1914 жылы 12 наурызда Теодор Штег 1914 жылы 12 ақпанда қайтыс болған Афанас Бассинеттің орнын алмастыру үшін Сенаторлық сайлауға қатысты. Ол екінші турда сайланды. Штег Демократиялық солшылдар қатарына қосылды. 1914 жылдың шілдесінде Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914–1918) басталды. 1915 жылы Штег Қаржы комитетінде және көптеген арнайы комиссияларда жұмыс істеді. 1917 жылы 20 наурызда ол Александр Рибоның бесінші кабинетіне Мемлекеттік білім және көркем өнер министрі болып кірді, онда ол Ұлттың қамқорлығындағы балалар заңын қабылдады. Пауль Пэнлеве Францияның өмір сүру үшін күресіп жатқан кезінде 1917 жылдың 12 қыркүйегінде Рибоның орнын иеленді. Штег Пэнлеве кабинетінде қысқа мерзімге Ішкі істер министрі болды және 1917 жылдың 16 қарашасында қызметтен кетті. 1918 және 1919 жылдары Штег қатарға оралды. 1920 жылдың 11 қаңтарында ол Сенатқа қайта сайлануға түсіп, бірінші турда жеңіске жетті. 1920 жылдың 20 қаңтарында Штег Александр Миллеран кабинетінде Ішкі істер министрі болып тағайындалды. Оңшылдар сайлауда жеңіске жеткендіктен, радикалды социалисттің осы сезімтал лауазымға тағайындалуына қарсылық болды. Леон Дауде Миллеранды Штегтің кандидатурасынан бас тартуға көндіруге тырысып, оған шабуыл жасады. Алайда, Миллеран досын өз тәуелсіздігін көрсету үшін және партиялық шекаралардан жоғары тұратын «республикалық одақ» құру ниетімен тағайындады және өз позициясында тұрды. Штег 1920 жылдың 1 мамырында Confédération Générale du Travail (CGT) ұйымдастырған жалпы ереуілмен күресуге мәжбүр болды, ол бастапқыда көлік жұмыскерлерін, содан кейін кеншілерді, теңізшілерді, портолық жұмыскерлерді, металлургтерді және басқа да мамандықтарды жұмыстан тоқтатуға шақырды. Үкімет ереуілді күшпен тоқтатуға кірісті. 1920 жылдың 20 мамырында Штег үкіметтің ел экономикасын қасақана хаосқа ұшырату әрекетін қылмыстық қылық деп есептейтінін мәлімдеді. Ереуіл сәтсіз аяқталып, соңғы жұмысшылар 1920 жылдың 28 мамырында жұмысына оралды. Штег 1920 жылдың 24 қыркүйегінде Жорж Лейг кабинетінде Ішкі істер министрі лауазымын сақтап қалды. 1921 жылдың 16 қаңтарында Аристид Бриан кабинеті құрылғанда Штег министрліктен кетті. Ол жаңа жалпы басқару, департаменттік және коммуналдық комитетінің төрағасы болып сайланды.

Алжир (1921-1925)

Стиг 1921 жылғы 28 шілдеде Алжирдің генерал-губернаторы болып тағайындалды. Алжирдің мұсылман халқы Франция үшін окоптарда соғысып, енді саяси құқықтар күтеді. 1919 жылғы 4 ақпандағы Жонар заңы мұсылмандар тілегеннен кем, бірақ француз колонистерінің қабылдай алатынынан көп нәрсе берді. 1922 жылғы сәуірде президент Александр Миллеран француз колонистерінің мұсылман сайлаушылар санының өсуіне байланысты қорқуын басу және Франция олардың мүдделерін қорғауын жалғастыратынын мәлімдеу үшін Алжирге келді. Алжир префекті ықпалды әмір Халид ибн Хашимнің (1875–1936) өз ұстанымын білдіруін қаламады, бірақ Стиг оған кедергі келтірді. Халед Миллеранға: «Алжир халқы нәсілдік немесе діни айырмашылықсыз Францияның тең балалары. Біз француз парламентінде өкілдік сұрап келдік», – деді. Стиг жағдайды басып, экономикалық өсімнің тұрақты кезеңін бастады. Радикал болғандықтан, Стиг колониялардағы ізгіленген азаматтық басқаруға бейімділік танытты. Алайда, Стиг Алжирде жергілікті колонистер жиналыстарынан мұрагерлік алды, олар бай жер иелерімен басылып, салық салу мен шығындарды бақылады. Әлеуметтік жобаларға қарағанда экономиканы көтеруге бағытталған шығындарға көбірек мән берілді. Стиг 1914 жылғы Блидадағы бейімдеу орталығының жоспарын қайта ұсынғанда, жиналыс қаржыландыруды кешіктірді. Стиг ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыру үшін маңызды суару жобаларын бастауға қол жеткізді, бұл саясатты кейін Мароккода қайталады. Ол «су губернаторы» деп танылды. Стиг Батыс Сахарадағы реззу (Туарег шабуылдарына) қарсы күресте Алжир және Француз Батыс Африкасы (AOF) күштерінің ынтымақтастығын қолдады, бұл солтүстік-оңтүстік көлік жолдарын дамытуға кедергі келтіретін үнемі қауіпсіздік көзі болды. 1923 жылғы ақпанда ол Алжирде Марокко маршалы Хьюберт Лиоте және Тунис Люсьен Сенімен ортақ мәселелерді талқылау үшін кездесті. Олар Батыс Сахараны кездейсоқ шекараларды ескермей, тұтас қарастыруға келісті. Көшпелілердің шекарадан өтуіне рұқсат етілді, бірақ контрабандаға жол берілмейді. Алжир мен Марокконың бірлескен полиция күштері Фортасса-Рхарбиядағы базадан жұмыс істейтін болады. 1925 жылғы 17 сәуірде Стиг күтпеген жерден Францияға қайтарылды, Пэнлеве кабинетіндегі Әділет министрі болды. Пэнлеве өзінің бағдарламасына қолдау табу үшін Стиг, Бриан, Каййо, Монзи және Лаваль сияқты солшыл саясаткерлерді қажет етті, ол негізінен консервативті болды. Стигтің орнына Алжирде Виолетте келді.

Кейінгі мансабы (19291950)

1929 жылдан 1935 жылға дейін Стиг Колониялар жөніндегі комитеттің мүшесі болды және комитеттің төрағасы болды. Одан бөлек ол Сыртқы істер комитеті, Алжир комитеті және Білім комитетінің құрамына кірді. Стиг Камилль Шотемпс үкіметінде әділет министрі болды (21 ақпан – 1 наурыз 1930), Люсьен Губерді алмастырды. Бұл лауазымға Рауль Перет тағайындалды. Андре Тардье үкіметі 1930 жылдың желтоқсан айының басында Сенаттағы дауыс беру нәтижесінде құлады, ал бірнеше күнге сосқан келіссөздерден кейін Стиг басшылық еткен жаңа үкімет құрылды, ол соңғы үкіметтерге қарағанда солшыл бағытта бағытталды. Ол 1930 жылдың 13 желтоқсанында Кеңес Төрағасы және бір мезгілде Колониялар министрі лауазымын қабылдады. Оңшыл «Француздық әрекет» қозғалысы жаңа үкіметке қарсы күшті шабуылдар жасады. Олар қорғаныс министрі Луи Бартуды «ессіз, қатыгез, жемқор» деп атады. Пруссиялықтардың ұлы мен немересі Стигтің сатқындық еткені анық болды. Сенаттың қолдауына ие болғанымен, ол өзінің орташа саясатын Палатада тұрақты көпшілікке ұсына алмады және 1931 жылдың 22 қаңтарында ауыл шаруашылығы саясаты және бидай саудасы жөніндегі дауыс беруде жеңілгеннен кейін қызметтен алынды. 1936 жылдың 14 қаңтарында Стиг қайтадан Сенатқа сайланды. Ол Колониялар жөніндегі комитеттің төрағасы және Сыртқы істер, Алжир және Білім жөніндегі комитеттердің мүшесі болып қалды. Леон Блумның бірінші үкіметі кезінде (1936 жылдың 4 маусымынан 1937 жылдың 22 маусымына дейін) Стиг француз колониялық империясындағы әлеуметтік-экономикалық жағдайды зерттеу жөніндегі комиссияны басқарды. Солтүстік Африкалық кіші комитетіне Пауль Рейно, Генри Беренгер, Шарль Андре Жюльен және Пауль Риве сияқты жетекші тұлғалар кірді. 1937 жылдың 8 шілдесінде өткен бұл кіші комитет Магрибтегі еңбек жағдайларына назар аударуға шешім қабылдады. Аймақтағы кең таралған және зорлық-зомбылыққа толы еңбекшілер наразылығының күшеюін тоқтатуға олар үлкермеді, ол зорлықпен басылды. Стиг 1938 жылдың 18 қаңтарынан 13 наурызына дейін Камилль Шотемпс үкіметінің бесінші кабинетінде Колониялар министрі болды. Ол Мадагаскарға еврей босқындарын орналастыру жоспарын қолдаған Мариус Мутеді алмастырды. Стиг бұл жоспарға қарсы болды. Ол қалалық еврей қоныс аударушыларының жерді өңдеуге қажетті дағдылары жоқ екенін, бірақ «жергілікті экономика мен халықтың есебінен» шағын саудамен айналысатынын айтты. Сондай-ақ бұл жоспардың тым қымбат екенін және баспасөз тарапынан сыналысқа ұшырайтынын мәлімдеді. Стиг еврейлерге өзінің министрлігіне емес, Еврейлік отарлау қауымдастығынан көмек сұрауға кеңес берді. Стиг Леон Блумның екінші кабинетінде Мемлекеттік министр болды (1938 жылдың 13 наурызынан 10 сәуіріне дейін). 1939 жылдың қыркүйек айында Екінші дүниежүзілік соғыс басталды. Германиямен келісімге келгеннен кейін, 1940 жылдың 10 шілдесінде Виши конгресінде Стиг конституциялық өкілеттіктерді маршал Филипп Петайнға беру туралы дауыс беру кезінде ерікті түрде дауыс беруден бас тартты. Теодор Стиг 1950 жылдың 19 желтоқсанында Париждің 14-ші округінде 82 жасқа толған күні қайтыс болды.