Кіріспе

Киелі кітаптағы тұлға; Яһуда патшалығының 19-шы монархы

Ехония (Yəḵonəyā, "Ях орнатқан" деген мағынаны білдіреді; Ἰεχονίας; Iechonias, Jechonias), сондай-ақ Кония және Иоахин (Yəhōyāḵīn; Ioachin, Joachin) аттарымен де белгілі, Яһуданың он тоғызыншы және соңғыдан екінші патшасы болды. Б.з.д. 6 ғасырында Вавилон патшасы Навуходоносор II оны тақтан түсіріп, тұтқынға алды. Ол патша Жохақымның ұлы және оның мұрагері, патша Жосияның немересі еді. Ехония туралы белгілінің көп бөлігі Еврей Библиясында кездеседі. Ехонияның өмір сүргенін растайтын жазбалар Ирактан табылған, мысалы, Иоахинге берілген азық-түлік тақташалары. Бұл тақташалар Вавилон қаласындағы Иштар қақпасының жанынан қазылып алынған және б.з.д. 592 жылға дараланған. Күн тәрізді жазумен жазылған бұл жазбаларда Ехония (Yaʾúkinu [ia ʾ ú ki nu]) және оның бес ұлы Вавилонда азық-түлік алғаны айтылған.

Билік

Ехония б.з.д. 598 жылдың 9 желтоқсанынан бастап үш ай он күн патшалық құрды. Ол Иехояким патшадан кейін Яһуда патшасы болды, себебі айналасындағы елдерден келген шабуылшылар Иерусалимге басып кіріп, оның әкесін өлтірді. Бұл әрекеттің артында Вавилон патшасы тұрған болуы мүмкін, өйткені б.з.д. 601 жылдан кейін басталған Иехоякимнің бүлігіне жауап ретінде. Ехония патша болғаннан кейін үш ай он күн өткен соң, Навуходоносор II-нің әскері Иерусалимді басып алды, мақсаты – жоғары топтағы яһудилерді тұтқынға алып, вавилондық қоғамға сіңіру еді. Б.з.д. 597 жылдың 15-16 наурызында Ехония, оның барлық отбасы және үш мың яһуди Вавилонға жер аударылды. 2 Шығармалар 36-дағы Масорет мәтінінде Ехонияның билігі сегіз жасында басталғаны айтылса, 2 Патшалар 24:8-де Ехонияның таққа отырғаны он сегіз жасында делінген. Қазіргі ғалымдар "сегіз" мен "он сегіз" арасындағы айырмашылықты бір жақта немесе екінші жақтағы көшіру қателігі деп санайды.

Қалған жерлері

Ехония патшалықтан шеттетілгеннен кейін, оның інісі Седекия (Патшалар кітабы 2-ші, 24:17) Навуходоносор тарапынан Яһуданы билеуге тағайындалды. Седекия – Жосияның ұлы еді. Кейіннен Ехония, жер аударылған патшалардың біріншісі деп есептелді. Езекиел кітабында автор Ехонияны патша деп атайды және кейбір оқиғаларды оның жер аударуда өткізген жылдарымен байланыстырады. Автор өзін Езекиел деп таныстырады, ол Ехонияның замандасы болған, бірақ Седекияның есімін есімдерін атамайды.

Тұтқындан босату

2 Патшалар 25:27–30 бойынша, Иехония «тұтқындықтағы 37-ші жылы», Амель Мардук (Зұлым Меродах) таққа отырған жылы түрмеден босатылып, сарайда жоғары мәртебелі лауазымға ие болды. Иехонияның Вавилоннан босатылуы Патшалар кітабы мен Девтономикалық тарихты аяқтайды. Вавилондық жазбалар Амель Мардуктың билеуін б.з.д. 562 жылдың қазан айында бастағанын көрсетеді. 2 Патшалар 25:27-ге сәйкес, Иехония «он екінші айдың жиырма жетінші күні» түрмеден босатылды: бұл Иудеяның тишри күнтізбесі бойынша тұтқындықтағы бірінші жылдың б.з.д. 598/597 жылға сәйкес екенін көрсетеді. Сондықтан Иудея есебімен тұтқындықтағы 37-ші жыл – 562 жылдың тишри айынан басталатын жыл болды, бұл Вавилондық жазбалардағы Амель Мардуктың таққа отыру жылымен сәйкес келеді.

Рабби әдебиеттерінде

Небухаданасар Ехояхин әкесінің орнына патша етіп тағайындады. Бірақ ол Вавилонға оралғаннан кейін, біреу оған: «Ит жақсы ұрпақ туғызбайды», – деді (Lev. R. XIX. 6; Seder ‘Olam R. XXV). Антиохияға жақын Дафнеде Небухаданасар Ұлы Синедрионы қабылдады, оған патшаны өзіне тапсырса, ғибадатхананы бұзбайтынын мәлімдеді. Патша Небухаданасардың бұл шешімін естіген соң, ғибадатхана төбесіне шығып, аспанға қарап, ғибадатхана кілттерін көтеріп былай деді: «Егер енді бізді қызметшілеріңіз ретінде лайық көрмесеңіздер, бізге сеніп тапсырған кілттеріңізді алыңыз». Сонда бір ғажайып оқиға болды: отты қол пайда болып кілттерді алып кетті, немесе, басқалардың айтуынша, кілттер патша лақтырған жерде ауада ілініп тұрды (Lev. R. l. c.; Yer. Sheḳ. vi. 50a; кілттер туралы аңыздың басқа нұсқалары Ta’an. 29a; Pesiḳ. R. 26 [ed. Friedmann, p. 131a] және Syriac Apoc. Baruch, x. 18-де келтірілген). Сол кезде патша, Яһуданың барлық ғалымдары мен ақсүйектері Небухаданасар тарапынан тұтқынға алынды (Seder ‘Olam R. l. c.; Ratner-дің осы жердегі ескертпесімен салыстырыңыз). Иосифтің айтуынша, Ехояхин қала мен туыстарын Небухаданасарға тапсырды, ол оларға да, қалаға да еш зиян келтірмейтініне ант берді. Бірақ Вавилон патшасы сөзінен қайтты, бір жыл өткен соң патшаны және тағы көптеген адамдарды тұтқынға алды. Ехояхинның қайғылы тағдыры оның мінезін түбірінен өзгертті, патшалық кезінде жасаған күнәларына өкініп, Құдайдан кешірім сұрады (Jer. XXII. 30; Pesiḳ., ed. Buber, xxv. 163a, b), тіпті ол Мессияның атасы болды (Tan., Toledot, 20 [ed. Buber, i. 140]). Оның Құдайға қайта риза болуының басты себебі – Заңды берік ұстануы болды. Небухаданасар оны жалғыздыққа қамап, әйелінен айырды, сондықтан Вавилонға онымен бірге жер аударылған Синедрио осы патшайымның өлімімен Дәуіт әулетінің жойылатынан қорқып, онымен бірге Вавилонға айдалып кеткен еді. Олар патшайым Семирамиданың қамқорлығына ие болды, ол Небухаданасарды тұтқын патшаның жағдайын жақсартуға көндірді, оның әйеліне түрмеде оныңмен бірге болуға рұқсат берді. Ол өзін-өзі ұстап, Заңға бағынуын көрсеткен соң, Құдай оның күнәларын кешірді (Lev. R. XIX., соңы). Ехояхин өзінің жеңімпазы Небухаданасардың өлімін көрді, содан кейін ол бостандыққа шықты. Небухаданасардың өлімінен кейін екі күн өткен соң, Евил Меродах Ехояхин көп жылдар бойы түрмеде отырған түрмесін ашты. Ехояхинның өмірі «Жақсылық кезінде адам бақытсыздық мүмкіндігін ешқашан ұмытпауы керек, ал қиындық кезінде өркендеудің қайта оралуына үмітсіздік танытпауы керек» (Seder ‘Olam R. XXV) деген мақалдың ең жақсы мысалы. Ехояхинның кеңесімен Небухаданасардың ұлы әкесінің денесін 300 бөлікке бөліп, 300 құсқа берді, осылайша Небухаданасар ешқашан қайтып келмейтініне сенімді болды («Ерахмелдің жылнамалары», lxvi. 6). Зұлым Меродах Ехояхинмен патшадай қарым-қатынас жасап, оған қызыл шапан мен зәңгіл кигізіп, оның арқасында Небухаданасар тұтқынға алған барлық еврейлерді босатті (Targ. Sheni, бастауында). Езекиел пайғамбардың қабірінің үстіне салтанатты кесене салдырған да Ехояхин еді (Benjamin of Tudela, «Itinerary», ed. Asher, i. 66). Екінші ғибадатханада «Ехония қақпасы» деп аталатын қақпа болды, өйткені дәстүрге сәйкес, Ехония (Ехояхин) жер аударылғанда осы қақпа арқылы ғибадатханадан шықты (Mid. ii. 6).

Шежіресі

Ехония – Ехоякимнің және Иерусалимдік Елнатанның қызы Нехуштаның ұлы еді. Оның сегіз баласы болды: Ассир, Шалтиел, Малқирам, Педая, Шенназар, Екемия, Хошама және Недабия. (Айқындықтар 3:17–18 (ЖД)). Ехония Педаяның әкесі ретінде тарихи кітаптың бірінші кітабында еске алынады, ал Педая өз кезегінде Зоробабелдің әкесі болды. Оның ұрпақтарының тізімі Айқындықтар 3:17–24 (ЖД) кітабында келтірілген. Матай 1:11-де Иса Мәсіхтің шежіресін жаза отырып, Марияның күйеуі Иосиптің атасы ретінде Ехонияны, Иосияның ұлын жазады. Бұл Ехония – Ехоякимнің ұлы Ехонияның (Айқындықтар 1:3:16) туысы, оның Ехония/Ехояким әулеті қарғысқа ұшырады (Еремия 22:24,30). Ехония/Иосия (Мат 1:11) әулетінің Исаға дейінгі тізбегі қарғысқа ұшырамайды.

Ехонияның билік құрған кезін анықтау

Бабыл жылнамалары Набуходоносордың Иерусалимді алғаш рет б.з.д. 597 жылы 2 адар (16 наурыз) күні басып алғанын көрсетеді. 1956 жылы Вайзманның "Бабыл жылнамаларының" жариялануынан бұрын Тиле Киелі кітап мәтіндерінен Набуходоносордың Иерусалимді және оның патшасы Ехонияны тұтқындауы б.з.д. 597 жылдың көктемінде болғандығын анықтаған. Ал Кеннет Странд басқа ғалымдардың, соның ішінде Олбрайттың, осы оқиғаны б.з.д. 598 жылға жатқызуды жиірек қолданғанын атап көрсетеді.

Тиле күндері

Тиле Ехонияның тұтқындалуының 25 жылдығы б.з.д. 573 жылы 25 сәуір (10 нисан) күні болғанын айтады. Оның бұл нақты күнді анықтауы Езекиел 40:1-ге негізделген, онда Езекиел айды атамай-ақ, айдың он күнін "осы күні" деп айтады. Бұл Иехонияның (және Езекиелдің) Вавилонға жер аударылуы қала басып алынғаннан бір ай кейін басталды деген ойға сәйкес келеді, сондықтан Тиле Езекиелдегі осы сөздерді тұтқындық немесе жер аударылудың нақты басталған күні деп қабылдады. Осылайша ол Ехонияның үш ай он күндік патшалығын осы күні аяқтады. Ол Ехонияның билік еткен уақыты туралы былай дейді: б.з.д. 598 жылы 21 кешван (9 желтоқсан) – б.з.д. 597 жылы 10 нисан (22 сәуір). Янг Тиленің есептеуінің дұрыс еместігін айтады және Езекиел 40:1-дегі "осы күні" (be etsem ha yom ha zeh) тіркесіне қатысты басқаша түсіндірме ұсынады. Бұл тіркес Леуіліктер кітабының 23:28–30 аяттарында үш рет қолданылады, ол әрқашан тишридің оныншы күні тойланатын Күнатар күніне сілтеме жасайды, ал Езекиелдің жазбалары бірнеше жерде Леуіліктер кітабымен таныс екенін көрсетеді. Дегенмен, мұндай күрделілік қажет емес, себебі б.з.д. 574 жылы тишридің оныншы күні Езекиел 40:1-де айтылғандай, ғибадатхананың қирауының 14-ші жылында (б.з.д. 587 жылы) және Ехонияның жер аударылуының 25-ші жылында (б.з.д. 597 жылы) дәл келеді. Гершон Галиль де Иерусалимнің б.з.д. 586 жылы құлағанын Ехонияның жер аударылуы туралы деректермен сәйкестіруге тырысты. Тиле сияқты, ол да тұтқындық жылдарын нисаннан бастап есептеуге болады деп ойлады, бірақ басқа себеппен. Галиль Израиль күнтізбесінің Вавилон күнтізбесінен бір айға ертерек болғанын болжады, себебі Вавилон аралық айды қосып, Израиль әлі қоспаған. Бұл Вавилон жазбаларындағы адар (он екінші ай) Яһуда жазбаларындағы нисанмен (бірінші ай) сәйкес келеді дегенді білдіреді. Бірақ бұл болжам Тиленің болжамы сияқты Езекиел 40:1-ге қайшы келеді, себебі тұтқындықтың 25-ші жылы 573 жылы нисанда басталады, ал Иерусалимнің құлауы, 14 жыл бұрын, 587 жылы болған, Галиль мен Тиле айтқан 586 жылы емес. Вавилон деректерімен де қайшылық бар, себебі тұтқындықтың 37-ші жылы, Иехония түрмеден босатылған жылы, Вавилон жылнамасында көрсетілгендей, б.з.д. 561 жылының нисанында басталатын жыл емес, б.з.д. 562 жылының нисаны емес. Осы қайшылықтарды мойындаған Галиль (377 б.) Иерусалимнің құлау күніне (б.з.д. 586 жыл) қатысты оның берген уақыты Киелі кітап пен Вавилон жылнамасындағы нақты деректерге қайшы келетінін мойындайды.

Ехонияхтың күнін анықтау әдісімен Иерусалимнің құлдырауының уақытын анықтау

Еконияның билігі біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырдың басындағы Таяу Шығыстағы оқиғалардың мерзімдемесін анықтауда маңызды рөл атқарады. Бұл, ең алдымен, Навуходоносордың Иерусалимді қашан басып алғанын анықтауға байланысты. Еремия 52:6 бойынша, Седекияның билігінің он бірінші жылында, жаз айы Таммузда қала қабырғасы бұзылған. Дегенмен, тарихшылар бұл жылдың б.з.д. 587 жыл болғаны ма, әлде 586 жыл болғаны ма деген мәселеде келіспеушіліктер бар. 1990 жылы жасалған зерттеуде 587 жылды жақтаған он бір ғалым және 586 жылды жақтаған тағы да он бір ғалым тіркелген. Иерусалимнің екінші рет басып алынуына қатысты вавилондық жазбалар әлі табылған жоқ. Осы кезеңнің мерзімдемесін зерттеуші ғалымдар, осы оқиғаға дейін және кейін болған вавилондық жазбалармен салыстыра отырып, Киелі кітаптарға сүйенуге мәжбүр. Осы тұрғыда, Еконияға қатысты Киелі кітаптар ерекше маңызға ие, себебі оның Иерусалимде билік құрған кезеңі Дональд Уайсменнің 1956 жылғы жарияланымында нақты белгіленген. Бұл, жоғарыда айтылғандай, оның отыз жетінші жылғы тұтқындығының Амель Мардуктың билікке келу жылымен сәйкес келеді. Езекиелдің Еконияның жылдарына жасаған сипаттамасы Иерусалимнің құлау күнін анықтау үшін бастапқы нүкте болып табылады. Ол өзінің жазбаларын Екониямен бірге тұтқындыққа алынған жылдардан бастап жазған. Езекиел 40:1-де Езекиел өзінің көрісін тұтқындықтың 25-ші жылында, қала құлағаннан кейін он төрт жыл өткен соң көргенін айтады. Егер Езекиел және Патшалар 25:27 (NIV) авторы Тишри айына негізделген жылдарды қолданған болса, онда 25-ші жыл б.з.д. 574/573 жылға, ал қаланың құлауы 14 жыл бұрын, б.з.д. 588/587 жылға, яғни 587 жылдың жазына сәйкес келер еді. Бұл Езекиел кітабындағы қаланың құлауына қатысты басқа да мәтіндермен үйлеседі. Езекиел 33:21-де біреудің Бабылға қашқаннан кейін Иерусалимнің он екінші жылының, он бірінші айында құлағанын хабарлағаны айтылады. Бұл б.з.д. 586 жылдың қаңтарына сәйкес келеді, бұл 586 жылдың жазында Иерусалимнің құлауымен сәйкес келмейді, бірақ 587 жылдың жазындағы құлаумен үйлеседі. Екінші жағынан, Екония б.з.д. 597 жылдың наурызында басылғандықтан, б.з.д. 586 жылдың қаңтары он бір жылдан кем уақыт өткен соң болған, сондықтан оны тұтқындықтың он екінші жылы деп санауға болмайды. Тиле Иерусалимнің басып алынуы мен Седекияның билігінің аяқталуына б.з.д. 586 жылды тағайындады. Езекиелдің Еконияның тұтқындықтағы жылдар бойынша уақытты өлшеуінің маңыздылығын, әсіресе Езекиел 40:1-дегі тұтқындықтың 25-ші жылына жасаған сілтемесін ескере отырып, ол былай деп жазды: "Вавилондық тақташаларда Иерусалимнің соңғы құлауы мен қирауы туралы мәліметтер табылмаса да, Езекиел 40:1-дегі куәлік 586 жылға қатысты нақты екенін атап өту керек. Езекиел ғибадатхана туралы көрісін өзі мен Еконияның тұтқындықтағы жиырма бесінші жылдығында (б.з.д. 573 жылдың 28 сәуірінде) көрген, және бұл Иерусалимнің құлауынан кейінгі он төртінші жыл болғандықтан, қала тұтқындықта болғаннан кейін он бір жыл өткен соң құлаған болуы керек. Б.з.д. 597 жылдан кейін он бір жыл б.з.д. 586 жылды көрсетеді. Бұл оқиғаны Патшалар 25:1-дегі (NIV) ұқсас мәтінмен салыстыруға болады. Ол қаланың сыртына бекініс салды және оны қоршауға алды. Езекиел кітабындағы тоғызыншы жылдың он бірінші айының он күні 2 Патшалар кітабындағы уақытпен сәйкес келеді. Езекиелде жылдардың есептелуі әрқашан Еконияның тұтқындығына байланысты, оны билікке кірмеген жылдар ретінде қарастыру керек, сондықтан қоршаудың басталуы тұтқындықтың басталуынан кейін сегіз жыл өткен соң болды. 2 Патшалар 25:1-мен салыстыру 2 Патшалар кітабындағы Седекияның жылдары да билікке кірмеген жылдар бойынша есептелгенін көрсетеді. Оның он бірінші жылы, Иерусалимнің құлаған жылы, Езекиелдегі және басқа да мәтіндермен келісе отырып, б.з.д. 588/587 жылға сәйкес келеді. Сондықтан 586 жылды жақтаушылар Езекиелдің осы бір жағдайда Седекияның билік жылдарына ауысқанын айтады, бірақ Езекиел Еконияны заңды билеуші деп санаған және өзінің жазбаларында Седекияны есімдерімен атамаған. Басқа пікір бойынша, 2 Патшалар кітабындағы мәтінді білген көшірмеші оны өзгертіп, Езекиел кітабының мәтініне енгізген. Иерусалимнің бабылдықтармен басып алынуына қатысты барлық библиялық мәтіндерді зерттеген Янг бұл болжамдардың қажет емес екенін және Еремия, Езекиел, 2 Патшалар және 2 Тарих кітабындағы Иерусалимнің құлауына қатысты барлық мәтіндердің ішкі тұтас екенін және б.з.д. 587 жылғы қаланың құлауымен сәйкес келетінін мәлімдеді.