Жапон поэзиясы: Ренга жанры

Кіріспе

Жапон поэзиясының жанры

Ренга (連歌, байланысты поэма) – жапондық бірлескен поэзияның жанры, онда 5-7-5 және 7-7 морадан (дыбыстық бірліктер, буынмен шатастырмау) тұратын тармақтар бірнеше ақындармен кезектесіп байланыстырылады. Канто аймағындағы әйгілі Цукуба тауының атымен аталған «Цукуба но мичи» (筑波の道 – Цукуба жолы) поэзия түрі Ямато Такеру мен аралас поэзиялық алмасудан пайда болған деп есептеледі, содан кейін хайкай (俳諧) және хайку (俳句) жанрлары туды. Бұл жанрды Нидзё Ёсимото (二条良基, 1320–1388) әдеби өнер деңгейіне көтерді, ол 1356 жылы алғашқы императорлық ренга антологиясын – «Цукубашю» (菟玖波集) жинағын құрастырды. Ең белгілі ренга шебері – Соги (宗祇, 1421–1502), ал одан кейін Мацуо Басё (松尾芭蕉, 1644–1694) ең танымал хайкай шебері атанды. Ренга тізбектері әдетте ақындардың бас қосуы кезінде тікелей орындалып, «ренгакай» (連歌会) деп аталатын ауызша жазылған сессиялар түрінде жасалатын, бірақ оларды жеке ақындар негізінен мәтіндік туындылар ретінде де құрастыра алатын.

Классикалық және ерте ортағасырлық

Ренганың "бастауы" дәстүрлі түрде Кодзикидегі бір үзіндімен байланысты, онда Ямато Такэру ханзадасы бір қарт кісімен сөйлесіп, Набари мен Цукубаны өткеннен бері қанша түн ұйықтағанын сұрайды, бұл сұрағын катута өлеңі арқылы білдіреді. Ал қарт кісі оған басқа бір катута өлеңімен жауап береді, олардың біріккені бір седоканы құрайды. Кейінгі ортағасырлық ренга ақындары осы алмасуға құрмет көрсетіп, өнерлерін "Цукуба жолы" деп атады, ал алғашқы императорлық ренга антологиясы – Цукубашу, оның атауында осыған сілтеме жасайды. Ренганың ең ерте мысалы Маношуда (万葉集) кездеседі, ондағы 5-7-5 буынды жоку (上句, бірінші шума) Отомо но Якамочи (大伴家持, 718-785) жазса, ал 7-7 буынды геку (下句, соңғы шума) буддалық монах (尼 ama) алмасып жазған өлеңдері болады. Бұл екі шумалық форма қазір танренга (短連歌) деп аталады, оны хоренгадан (長連歌) ажырату үшін, ал жалпы ренга термині 100 шумалық гиакуин ренганы (百韻連歌) білдіреді. Танренга түрі Хэйан дәуірінің басынан бастап, сарай билігінің аяқталуына дейін (院政 insei) танымал болды және кейде императорлық вака антологияларында кездеседі, оларға сырттай қарағанда ұқсас болатын. Осы insei дәуірінде осы форма қалыптасып, хоренгаға айналды. Киньёшу (金葉集) – императорлық вака антологиясы, оның құрастырушысы Минамото но Тошийори (源俊頼, сонымен қатар Минамото но Шунрай; ~1055–1129) ренга туралы бөлімді қосып, алғаш ренга теориясы туралы поэтикалық трактатында – Тошийори Зуинода (俊頼髄脳) жазды. Танренга танымал бола бастағанда, екі шума арасындағы күрделі және техникалық жағынан қиын байланыстар пайда болды. Осыған байланысты, қатысушылар танренганың бастапқы екі шумасынан асып, ироха ренга сияқты ойындардан гөрі формальды хоренга формасын құруға ұмтылды, онда хирагана әрпінің 47 таңбасының әрқайсысынан басталатын 47 шума байланысқан. Сол кезде форманың ұзартылуына ықпал еткен, байланыстырудың қарапайым стилі де пайда болды. Соңында, 5-7-5 және 7-7 буынды шумалар (сәйкесінше танку 短句 және шоку 長句 деп аталады) кезектесетін 100 шумалық ренга бүгінгі ренганың негізіне айналды. Гиакуин ренганың сөздік қоры көбінесе Кокиншуда (古今和歌集) қалыптасқан стандартты поэтикалық тілмен (歌言葉) шектелген. Сол кезде ақындар такатобаны қолдануды кемелді вака жасаудың мәні деп санайтын, ал басқа сөздерді қолдану – нағыз поэзияға лайық емес деп есептелетін. Цинь әулеті Қытайында да "байланыс өлеңі" (lián jù 連句—'renku' сияқты таңбалар) дәстүрі қалыптасты, бірақ ол жапон ренгасымен салыстырғанда аз дамыған. Бұл қытайлық форма жапон ренгасына оның қалыптасу кезеңінде әсер еткен болуы мүмкін. Алайда, екеуінің арасында маңызды айырмашылықтар бар: қытайлық өлеңдерде тақырыптың біртіктігі және көңіл көтерушілік тон басым, ал жапон ренгасында мұндай ерекшеліктер жоқ. Сонымен қатар, жапон поэзиясының тарихы ренганы табиғи эволюция ретінде көрсетеді. Император Го Тобаның тұсындағы Шин Кокин Вакашу (新古今和歌集, 1205) кезінде гиакуин ренгасы вакадан тәуелсіздік алу үшін жеткілікті деңгейге жетті. Сарайларда ушин мушин ренга (有心無心連歌) сессиялары өткізілді, онда ақындар мен ақындар емес адамдар тиісінше ушин және мушин болып бөлініп, шумаларды байланыстыратын. Ушин жағы ортодоксалды, әдемі шумаларды ұсынса, мушин жағы күлкілі немесе эстетикалық жағынан "жабайы" шумаларды (狂歌 kyōka) ұсынды. Екі жақтың ұсыныстары да тиісті байланыс ретінде қабылданды, бірақ ушин жағына басымдық берілді. Бұл практика Жокю бүлігімен (1221) аяқталса да, гиакуин ренганың одан әрі дамуына маңызды негіз болды, ол ақындардың шеберлігіне көбірек мән берді. Го Тоба сарайының көптеген ірі ренга қатысушыларының, мысалы Фудзивара но Тейканың (1162–1241) шумалары кейіннен Цукубашуда жинақталды. Жокю бүлігінен кейін ренга сарайлардан шығып, халыққа тарады. Халықтың сүйікті "хана но мото ренга" ("гүл астындағы ренга") әнінде қарапайым адамдар көктемде гүлдеген ағаштардың астында ренга сеанстарына жиналатын, бұл дәстүр Нанбоку чо дәуірінің басында шамамен 100 жыл бойы сақталған деп есептеледі. Осыдан кейінгі еңбектердің кейбіреулері Цукубашуда жинақталды. Jige ренга (地下連歌 "жер асты ренга") hana no moto ренгадан пайда болды және Жапонияға монғол шапқыншылығы (1274–1281) кезінде және одан кейін кең таралды. Жиге ренга ақындарын Жәбірейіл Зена (善阿法師, ?–1312) басқарды, ол хана но мото ренганың ережелерін негізге алды, бірақ олардан ауытқып, 1 күн 1000 шумалық ренга (一日千句連歌 ichi nichi senku renga) сияқты формалардың жаңа нұсқаларын жасады, бұл жанрдың кең ауқымын көрсетеді. Ренга соттарда да өркендеуін жалғастырды, сол дәуірде тіпті күніне 10 000 өлең жиналатын керемет ренга жиналыстары болды, сондай-ақ буддалық монах Нидзё (二条尼 nijō no ama) сияқты көрнекті әйел ақындар да болды. Ренганың ережелері (式目 shikimoku) Камакура дәуірінде қалыптаса бастады. Сол кездегі маңызды ережелердің бірі – fushimono (賦物) болды, яғни әр шумада осы тізімдегі нысанды ұстану қажеттігі. Мысалы, ақ-қара fushimono әр шумада ақ және қара нысандарды кезекпен пайдалануды талап етеді. Басқа fushimono тілдік сипатқа ие болуы мүмкін, мысалы, тақ шумаларда орта буынын жобалағанда басқа сөз шығатын үш буынды тіркестерді және жұп шумаларда алғашқы және соңғы буындарын жобалағанда басқа сөз шығатын төрт буынды тіркестерді пайдалануды талап етеді.

The "origin" of renga is traditionally associated with a passage in the Kojiki, wherein Prince Yamato Takeru speaks to an old man and inquires, by way of a katauta poem, how many nights he had slept since passing Nabari and Tsukuba, to which the old man responds by way of another kata uta poem, which combined form a single sedōka. Later medieval renga poets, out of reverence for this exchange, would refer to their art as "the Way of Tsukuba", and the first imperial renga anthology, the Tsukubashū, alludes to it in the title. The earliest extant renga appears in the Manyoshu (万葉集), with its 5 7 5 mora jōku (上句 first stanza) written by Ōtomo no Yakamochi (大伴家持, 718 785) and its 7 7 mora geku (下句 last stanza) written by a Buddhist nun (尼 ama) in an exchange of poems. This two stanza form is now called tanrenga (短連歌) to differentiate it from chōrenga (長連歌), the hyakuin renga (百韻連歌 100 stanza renga) to which the general term renga refers. The tanrenga form was popular from the beginning of the Heian Period until the end of cloistered rule (院政 insei) and would sometimes appear in imperial anthologies of waka, which it closely resembled at a glance. It was during the insei period that the form began take shape and evolve into chōrenga. The Kin'yōshū (金葉集) was the first imperial waka anthology to include an explicit section on renga thanks to its compiler Minamoto no Toshiyori (源俊頼, also Minamoto no Shunrai; ~1055–1129), who was the first to write about renga theory in his poetic treatise Toshiyori Zuinō (俊頼髄脳). As tanrenga gained traction and began to feature more intricate and technically complex links between its two stanzas, the genre gained popularity as a game, and events were held to create the best links. Participants began going beyond the original two stanzas of tanrenga, leading to the creation of a chōrenga form more formal than games like iroha renga, in which 47 stanzas beginning with each of the 47 characters of the hiragana writing system were linked. Around the same time, a more straightforward style of linking developed, which also helped to spur the lengthening of the form. Eventually, this 100 stanza renga, which alternated 5 7 5 and 7 7 mora verses (known as tanku 短句 and chōku 長句 respectively), became the basis for what we know as renga today. The vocabulary of hyakuin renga was largely limited to the standard poetic diction (歌言葉) that had been established in the Kokinshū. At this time, poets considered the use of utakotoba as the essence of creating a perfect waka, and use of any other words was considered to be unbecoming of true poetry. A comparable, though less evolved, tradition of 'linked verse' (lián jù 連句—the same characters as 'renku')—evolved in Qin dynasty China, and this Chinese form may have influenced Japanese renga during its formative period. However, there are major differences between the two, the Chinese having a unity of subject and a general lightheartedness of tone, neither of which characteristic is present in Japanese renga; furthermore, the history of Japanese poetry shows renga as an apparently natural evolution. Around the time of the Shin Kokin Wakashū (新古今和歌集, 1205) during the rule of Emperor Go Tōba, hyakuin renga developed enough to gain its first real independence from waka. In the courts, ushin mushin renga (有心無心連歌) sessions were held in which poets and non poets were divided into ushin and mushin respectively to link stanzas. The ushin side would offer orthodox elegant stanzas while the mushin side would offer comical or aesthetically "wilder" stanzas (狂歌 kyōka), and while submissions from both sides were accepted as appropriate links, the ushin were favored. While this practice ended with the Jōkyū Disturbance (1221), it served as an important foundation for the further development of hyakuin renga, which placed more emphasis on the skill of poets, and stanzas by many major renga participants of the Go Tōba court such as Fujiwara no Teika (1162–1241) were later anthologized in the Tsukubashū. After the Jōkyū Disturbance, renga moved out of the courts. In the popular hana no moto renga (花の下連歌 "renga under flowers"), commoners would gather for renga sessions under the flowering trees in spring, a tradition that is estimated to have been around for about 100 years by the start of the Nanboku chō Period. Some of the later resulting works were anthologized in the Tsukubashū. Jige renga (地下連歌 "underground renga") was born out of hana no moto renga and was pervasive through the Mongol invasions of Japan (1274–1281) and after. The jige renga poets were led by Priest Zen’a (善阿法師, ? ?–1312), who built upon the rules of hana no moto renga but also deviated from them, creating new versions of forms such as 1 day 1000 stanza renga (一日千句連歌 ichi nichi senku renga)—telling of the genre's wide scale. Renga continued to flourish in the courts as well, and the era saw splendid renga gatherings of even 10,000 verses a day, as well as prominent women poets such as the Buddhist nun Nijō (二条尼 nijō no ama). It was during the Kamakura Period that the rules (式目 shikimoku) of renga began to develop. At the time, one of the most important rules was fushimono (賦物), titular prompts that had to be followed by every stanza in the entire sequence. For instance, a white black fushimono would call for each verse to alternate between including a white object and a black object. Others fushimono might be more linguistic, such as requiring odd verses to include three mora phrases that became a different word upon removal of the middle mora, and even verses to include four mora phrases that became a different word upon removal of the first and last mora.

Орта ғасырдың соңы

Нанбоку-чо кезеңінде ренга әдеби жанр ретінде қалыптаса бастады, бұл көбінесе 1356 жылы алғашқы императорлық ренга антологиясын құрастырған Нидзё Йошимотоның (二条良基, 1320–1388) күш-жігеріне байланысты. Жинақта көрініс тапқандай, ренга сессиясының рухын бейнелейтін эстетикалық және лингвистикалық жағынан жетілдірілген хякуин ренгасы бүгінгі жанрдың негізін қалады. Йошимото Гусайдың (救済, сондай-ақ Кюсей немесе Кюдзей; 1281–1376) шәкірті болды, ал Гусайды Цзэнь-а үйреткен. Гусай, қарапайым дін қызметкері, Цукубашу жинағын құрастыруда жетекші джиге ренга ақыны және маңызды серіктес болды. Йошимото Ашикага шогунатының Солтүстік сарайында қызмет еткен аристократ еді. Бұрын вака ақыны болған ол, сонымен қатар сарай әдебиеті бойынша білім алған Гусаймен байланысы жалпы және сарайлық ренга дәстүрлерін біріктірді. Йошимото ренга теориясы туралы кеңінен жазған алғашқы адам болды, жанрдың құрылымын, эстетикалық стандарттарын, шикимоку және тағы басқаларын сипаттайтын көптеген еңбектер жасады. Ол жасаған маңызды өзгерістердің бірі – фусимоно, ол атаудың бір бөлігі болып қала берді, бірақ енді бүкіл тізбекке емес, тек бірінші тармаққа ғана қатысты. Басқа маңызды ережелерде белгілі бір тақырыптардың қатарынан қанша строфа пайда болатынының және бүкіл тізбекте қанша строфа пайда болатынының шегі белгіленді. Оның көптеген эстетикалық трактаттары болашақ ренга ақындары үшін маңызды педагогикалық құралдарға айналды. Теориялық жұмысы мен Цукубашу жинағы арқылы Йошимото ренганы тәуелсіз әдеби жанр деңгейіне көтерді, оның алтын ғасыры үшін маңызды негіз салды. Ренганың алтын ғасыры – Муромачи кезеңі деп есептеледі, осы кезеңде көптеген ең ұлы ренга шеберлері өркендеді. Бұл дәуірді ақын Соги (宗祇, 1421–1502) және оның ренга антологиясы Шинцукубашу (新菟玖波集, "Жаңа Цукубашу" деген мағынада) бейнелейді. Согиден бұрын Ичидзё Канейоси (一条兼良, сондай-ақ Канера; 1402–1481) дін қызметкері Созэймен (宗砌) бірлесіп жұмыс істеген Аратамашу (新玉集) жинағын құрастыру арқылы әкесі Нидзё Йошимотоның орнын басуды көздеді. Алайда, антология жоғалып кетті, ал келесі ірі антологияны Созэйдің шәкірті Соги аяқтады. Созэй сол кезде белсенді болған ақындар тобының "жеті данасының" бірі болды. Оларға дін қызметкері Чиун (智蘊法師, 1448–1471), дін қызметкері Созэй (宗砌法師, ?–1455), Бас дін қызметкері Гёдзё (法印行助, 1405–1469), Діни қызметкер Ноа (能阿法師, 1397–1471), Дін қызметкері Шинкей (権大僧都心敬; 1406–1475), Бас дін қызметкері Сендзюн (法眼専順 1411–1476) және Діни қызметкер Сои (宗伊法師, 1418–1485) кірді. Олардың еңбектерін кейінірек Соги өзінің Чикуринсё (竹林抄) антологиясында жинады, ал оған Канейоси алғы сөз жазды. Соги, қарапайым дін қызметкері, әдебиетті жан-жақты зерттеді, Созэйден ренганы, ал Канейосиден классикалық әдебиетті үйренді. Ол өзінің кәсіби ренга ақыны ретінде көп уақытын ел аралап саяхаттап өткізді, дәуірінің саяси жағдайына қарамастан. Оның шығармаларында адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынас жиі бейнеленеді. Оның "Шинцукубашу" антологиясы "Цукубашу" антологиясының жалғасы болды, сонымен қатар ол көптеген басқа да маңызды шығармалар жазды, олардың ең танымалдары – "Минаседегі үш ақын" (水無瀬三吟百韻 Minase Sangin Hyakuin) және "Юямадағы үш ақын" (湯山三吟百韻 Yuyama Sangin Hyakuin). Екі тізбек те 1488 және 1491 жылдары Соги және оның екі шәкірті, дін қызметкерлері Шохаку (肖柏, 1143–1527) және Сочо (宗長, 1448–1532) құрастырған. Біріншісі Шинкокинсюді құрастырған император Го-Тобаға арналған сый ретінде жасалды, осылайша оны салтанатты және әсем шығармаға айналдырды. "Юямадағы үш ақын" болса, керісінше, ашық жағдайда жазылған және сол кезде үлкен танымалдылыққа ие болды. Дегенмен, оның көбірек икемділігіне қарамастан, ренганың көптеген конвенцияларын сақтады. Қазір екеуі де ең канонды ренга тізбектері саналады және жанрдың стандарттары ретінде педагогикалық мақсатта кеңінен қолданылады. 1502 жылы Согидің қайтысынан кейін ренганың танымалдылығы артып, содан кейін жаңа жанр – хайкай дамыған сайын төмендеді. Согидің шәкірттері дәстүрді жалғастырды, ол Жоханың (紹巴, 1524–1602) қайтысымен аяқталды, ол соңғы ірі ренга ақыны деп есептеледі. Согидің соңғы шәкірттерінің бірі және бұрын Сочоның шәкірті болған дін қызметкері Сосеки (宗碩, 1474–1533), ақын қайтыс болғаннан кейін Соги шәкірттерінің желісін жалғастырды. Сохоку (宗牧, ?–1545) Сочо мен Сосекидің шәкірті болды, ал олардың қайтысынан кейін ренга әлемінің алдыңғы қатарына көтерілді. Ол өзінің алдыңғылары сияқты көп уақытын саяхаттап өткізді және композициялардан басқа ренга теориясы бойынша көптеген еңбектер жазды. Оның ұлы Соё (宗養, 1526–1563) да ренга ақыны ретінде тәрбиеленді және саяхаттау дәстүрін жалғастырды. Ол бұрынғы буынның қайтысынан кейін ренга шеберінің ең жоғары деңгейіне жетті. Оның қайтысы Соги ренга дәстүрінің соңы болды, ал оның замандасы Сатомура Жоха ренга әлемінде бірінші орынға шықты. Жоха Соги әулетінің басқа тармағынан шыққан еді; ол Сосекидің шәкірті Шүкейден (周桂, 1470–1544) оқыды, содан кейін Шүкей қайтыс болғаннан кейін Шүкейдің шәкірті Сатомура Шокюден (里村昌休, 1511–1552), Сатомураны әулеттік аты ретінде қабылдады. Жоха өзінің дәуірінің маңызды саяси тұлғаларымен тығыз байланыста болды, түрлі топтардың маңызды адамдарымен байланыс орнатты. Оның ренгасы бұрынғы дәстүрдің тереңдігі мен эстетикалық стандарттарынан алыстап, оңай түсінілетін бағытқа қарай жылжыды. Оның қайтысынан кейін ренганың кең таралған танымалдылығы аяқталды, оның баласы – хайкай оны басып өтті. Мацуо Басё (1644–1694) ең көрнекті хайкай ақыны болды және кейін хайкуымен де танымал болды. Ренга Азучи-Момояма кезеңінің шатағында да танымал поэзия түрі болды. Алайда, осы кезеңнің соңына қарай шикимоку тым күрделі және жүйелі болғандықтан, ренганың тартымдылығының бір бөлігі болған шығармашылық қиялды шектеді. Орта ғасырлар мен Эдо кезеңдерінде ренга жоғары қоғам үшін қажетті мәдени білімнің бір бөлігі болды.

In the Nanboku cho Period, renga began to take form and establish itself as a literary genre, largely owing to the efforts of Nijō Yoshimoto (二条良基, 1320–1388), who compiled the first imperial renga anthology Tsukubashū (菟玖波集) in 1356. As reflected in the collection, aesthetic and linguistically polished hyakuin renga that embodied the spirit of the renga session became the foundation for the genre as it is known today. Yoshimoto was a disciple of Gusai (救済, also Kyūsei or Kyūzei; 1281–1376), who was taught by Zen’a. Gusai, a commoner priest, was a leading jige renga poet and key collaborator in the compilation of the Tsukubashū. Yoshimoto was an aristocrat who served in the Northern Court of the Ashikaga Shogunate. He was originally a waka poet, and his relationship with Gusai, who also had training in courtly literature, brought together common and courtly renga traditions. Yoshimoto was the first to write extensively on renga theory, creating many works laying out the genre’s structure, aesthetic standards, shikimoku, and more. One major change he made was to the fushimono, which remained part of the title but now only applied to the first verse rather than the whole sequence. Other important rules delineated the maximum numbers of stanzas in which certain topics could appear in a row, and maximum numbers of stanzas in which certain topics could appear across the whole sequence. Many of his aesthetic treatises became important pedagogical artifacts for future renga poets. Through his theoretical work and compilation of the Tsukubashū, Yoshimoto elevated renga to the status of an independent literary genre, setting a crucial foundation for its golden age. The golden age of renga is widely regarded as the Muromachi Period, during which many of the greatest renga masters were active. The era is epitomized by the poet Sōgi (宗祇, 1421–1502) and his compilation of the renga anthology Shintsukubashū (新菟玖波集, lit. "New Tsukubashū). Prior to Sōgi, Ichijō Kaneyoshi (一条兼良, also Kanera; 1402–1481) aimed to succeed his grandfather Nijō Yoshimoto with his compilation of the Aratamashū (新玉集), which he worked on with the priest Sōzei (宗砌). However, the anthology was lost and the creation of the next major anthology was completed instead by Sozei’s disciple, Sōgi. Sōzei was one of the "seven sages," a group of poets all active around that time. They consisted of Priest Chiun (智蘊法師, 1448–1471), Priest Sōzei (宗砌法師, ? ?–1455), High Priest Gyōjo (法印行助, 1405–1469), Priest Nōa (能阿法師, 1397–1471), Clergyman Shinkei (権大僧都心敬; 1406–1475), High Priest Senjun (法眼専順 1411–1476), and Priest Sōi (宗伊法師, 1418–1485). Their work was later anthologized by Sōgi in his anthology Chikurinshō (竹林抄), for which Kaneyoshi wrote the preface. Sōgi, a commoner priest, studied literature extensively, learning renga from Sōzei and classical literature from Kaneyoshi among others. He spent much time travelling the country as a professional renga poet despite the tumultuous political context of his era. His works often feature the relationship between humans and nature. His anthology Shintsukubashū became the successor to the Tsukubashū, and he also composed many other major works, the two most famous being "Three Poets at Minase" (水無瀬三吟百韻 Minase Sangin Hyakuin) and "Three Poets at Yuyama" (湯山三吟百韻 Yuyama Sangin Hyakuin). Both sequences were composed by Sōgi and two of his disciples, the priests Shōhaku (肖柏, 1143–1527) and Sōchō (宗長, 1448–1532), in 1488 and 1491 respectively. The former was created as an offering for Emperor Go Toba, the compiler of the Shinkokinshū, making it a formal piece with ceremonial grandeur. "Three Poets at Yuyama," on the other hand, was created in a more relaxed setting and enjoyed greater popularity in its time. It did, however, maintain also many conventions of renga despite its greater flexibility. The two are now considered the most canonical renga sequences and were widely used pedagogically as standards for the genre. Sōgi’s death in 1502 was followed by a peak in popularity and then decline of renga as the new genre haikai developed. Sōgi’s lineage of disciples continued the renga tradition that ended with the death of Jōha (紹巴, 1524–1602), who is considered to be the final major renga poet. One of Sōgi’s final disciples and also a previous disciple of Sōchō, the priest Sōseki (宗碩, 1474–1533), continued the Sōgi line of disciples after the poet’s death. Sōhoku (宗牧, ? ?–1545) was a disciple of Sōchō and Sōseki, and after their deaths rose to the forefront of the renga world. Like his predecessors, he spent much of his time travelling and wrote many works on renga theory in addition to his compositions. His son Sōyō (宗養, 1526–1563) was raised renga poet as well and continued the tradition of travel. He became the top renga master after the death of all of the previous generation. His own death marked the end of the Sōgi tradition of renga, and his contemporary Satomura Jōha rose by default to the top position in the renga world. Jōha came from another branch of the Sōgi lineage; he studied under Sōseki’s disciple Shūkei (周桂, 1470–1544), and then Shūkei’s disciple Satomura Shōkyū (里村昌休, 1511–1552) after Shūkei’s death, taking Satomura as his family name. Jōha was heavily involved with major political figures of his time, establishing connections with important people from various factions. His renga moved toward easy understandability and away from the depth and aesthetic standards of the previous tradition. After his death, renga’s period of widespread popularity ended as it was overtaken by haikai, its child genre. Matsuo Bashō (1644–1694) became the most prominent haikai poet and was later also famous for his haiku. Renga was a popular form of poetry even in the confusion of Azuchi–Momoyama period. Yet by the end of this era, the shikimoku had become so complicated and systematic that they stifled the active imagination that had been a part of the rengas appeal. During the medieval and Edo periods, renga was a part of the cultural knowledge required for high society.