Кіріспе

Жақында алынған ақпаратқа бейімділік

Қолжетімділік эвристикасы, сондай-ақ қолжетімділік қателігі деп те аталады, – бұл белгілі бір тақырыпты, ұғымды, әдісті немесе шешімді бағалау кезінде адам санасына бірден келген мысалдарға сүйену арқылы ойлаудың жеңілдетілген жолы. Бұл эвристика егер бір нәрсені еске түсіруге болады, онда ол маңызды болуы керек, немесе еске түсіру қиын балама шешімдерге қарағанда маңыздырақ болуы керек деген қағидаға негізделген. Осыған байланысты, ол табиғаты бойынша жақында алынған ақпаратқа бейім. Бір әрекеттің салдарының санадағы қолжетімділігі, сол салдардың қабылданатын масштабымен тікелей байланысты. Яғни, бір нәрсенің салдары еске түсіру оңай болса, сол салдар көбінесе үлкен деп есептеледі. Ең маңыздысы, адамдар көбінесе есте сақтағандарына сенеді, егер оны еске түсіруде қиындықтар туындамаса және оның салдары күмәнді болмаса.

Жалпы түсінік және тарих

1960 жылдардың аяғы мен 1970 жылдардың басында Амос Тверский мен Дэниел Канеман "эвристика және қателіктерді" зерттейтін, белгісіздік жағдайындағы шешім қабылдауда қолданылатын бірқатар мақалалар бойынша жұмыс істей бастады. Осыған дейін адамдардың шешім қабылдау саласындағы басым көзқарас – адамдардың рационалды екендігі болды. Канеман мен Тверский белгісіздік жағдайындағы шешім қабылдаудың көбінесе кең ауқымды алгоритмдік өңдеуден гөрі, шектеулі сандағы жеңілдетілген эвристикаға сүйенетінін түсіндірді. Көп ұзамай бұл идея академиялық психологиядан заң, медицина және саяси ғылым салаларына тарады. Бұл зерттеулер шешімнің идеалды модельдерінің дұрыстығын күмәндандырды және адам қателігін мотивацияланған иррационалдылыққа жүгінбей-ақ түсіндіретін танымдық процестер туралы түсініктер берді. Адамдар қолданатын жеңілдету стратегияларының бірі – оқиғаның жиілігі туралы шешімді қанша ұқсас мысал еске түсіріледі, оған негізделгендігі. 1973 жылы Амос Тверский мен Дэниел Канеман бұл құбылысты алғаш зерттеді және оны "жеткіліктілік эвристикасы" деп атады. Жеткіліктілік эвристикасы – белгілі бір тақырыпты, ұғымды, әдісті немесе шешімді бағалау кезінде адам санасына бірден келген мысалдарға сүйенетін ойлаудың қысқа жолы. Сәйкесінше, адамдар өз сенімдерін салыстырмалы түрде алыс жатқан ұғымға негіздеу үшін қолжетімді фактілерді пайдалануға бейім. Бұл эвристикамен көптеген зерттеулер жүргізілді, бірақ осы мәселе бойыншағы зерттеулер негізгі процеске қатысты әлі де күмәнді. Зерттеулер еске түсірудің оңайлығы туралы субъективті сезімді арттыруға бағытталған манипуляциялар еске түсіру мөлшеріне де әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді. Бұдан әрі, бұл алынған жиілік, ықтималдық немесе типтіклік бағалаулары қатысушылардың жеке тәжірибесіне немесе еске түсірілген ақпараттың бұрмаланған үлгісіне негізделгенін анықтауды қиындатады. Мысалы, осы Уикипедия мақаласында "ықтимал", "жасау", "сұрау", "жұмыс" және тіпті "Википедия" сияқты сөздер көптеп кездеседі, бірақ (есімдерден басқа) тек екі ғана алғашқы әрпі "К" болатын сөз бар: "білу" және "кілт".

Зерттеу

Чэпман (1967) екі оқиғаның бір мезгілде орын алу жиілігін бағалаудағы қателіктерді сипаттады. Бұл демонстрация жұптасқан стимулдардың бірге кездесуі қатысушылардың осы жұптасудың жиілігін асыра бағалауына әкелетінін көрсетті. Бұл идеяны тексеру үшін қатысушыларға бірнеше гипотетикалық психикалық науқастар туралы ақпарат берілді. Әр науқастың мәліметтері клиникалық диагнозы мен науқастың салған суретінен тұрды. Кейін қатысушылар әр диагноздың суреттегі әртүрлі белгілермен қаншалықты жиі байланысты екенін бағалады. Субъектілер осы бірдей кездесетін жағдайлардың жиілігін (мысалы, күдік пен ерекше көздер) айтарлықтай жоғары бағалады. Бұл эффект иллюзорлық корреляция деп аталды. Тверски мен Канеман қолжетімділік иллюзорлық корреляция эффектіне логикалық түсіндірме береді деп ұсынды. Екі оқиға арасындағы байланыстың күші осы екі оқиғаның қаншалықты жиі кездесетінін бағалауға негіз болуы мүмкін. Қауымдастық күшті болғанда, оқиғалардың жиі жұптасқандығы туралы қорытындыға келу ықтималдығы артады. Күшті қауымдастықтар жиі бірге орын алған деп есептеледі. Тверски мен Канеманның қолжетімділік эвристикасын алғашқы зерттеуінде қатысушылардан: «Егер ағылшын мәтінінен кездейсоқ сөз таңдалса, ол сөздің «К» әрпімен басталуы мүмкін бе, әлде «К» әрпі үшінші әріп болып келе ме?» деп сұрады. Олардың пікірінше, ағылшын тілін білетін адамдар «К» әрпімен басталатын көптеген сөздерді (кенгуру, ас үй, қырыққабат) тез ойға алады, бірақ «К» әрпі үшінші әріп болатын сөздерді ойлау үшін көбірек күш жұмсау қажет. Нәтижелер қатысушылардың «К» әрпімен басталатын сөздердің санын асыра бағалап, «К» әрпі үшінші әріп болатын сөздердің санын төмен бағалағанын көрсетті. Тверски мен Канеман адамдардың мұндай сұрақтарға жауап беруі екі санаттың қолжетімділігін салыстыру және осы мысалдарды қаншалықты оңай еске түсіре алатынын бағалау арқылы жүзеге асады деген қорытындыға келді. Яғни, «К» әрпімен басталатын сөздерді, «К» әрпі үшінші әріп болатын сөздерге қарағанда ойлау оңайырақ. Осылайша, адамдар «К» әрпімен басталатын сөздерді жиірек кездесетін жағдай деп санайды. Бірақ шындығында, әдеттегі мәтінде «К» әрпі үшінші әріп болатын сөздер, «К» әрпі бірінші әріп болатын сөздерден екі есе көп кездеседі.

Медиа

Жаңалықтарда балаларды ұрлау туралы хабарлар тарағаннан кейін, адамдар мұндай оқиғаның болу ықтималдығы артады деп ойлауы мүмкін. Бұқаралық ақпарат құралдарының жарияланымдары адамның нақты мысалға сүйену бейімділігін күшейте алады, ерекше оқиғаларға, мысалы, адам өлтіруге немесе әуе апаттарына кең және толыққанды жарық беру арқылы, ал күнделікті, сенсациялық емес оқиғаларға, мысалы, жалпы ауруларға немесе көлік апаттарына аз назар бөледі. Мысалы, өлімнің түрлі себептерін бағалау сұралғанда, адамдар «жаңалықтарға лайық» оқиғаларды ықтимал деп бағалауға бейім, себебі олар есте сақтаған нақты мысалдарды оңай еске түсіре алады. Сонымен қатар, адам өлтіру, акула шабуылы немесе молния шағуы сияқты ерекше және көзге түсетін оқиғалар, жалпы аурулар сияқты өлімнің қарапайым және сенсациялық емес себептеріне қарағанда, бұқаралық ақпарат құралдарында жиі жарияланады. Мысалы, көптеген адамдар акула шабуылынан өлу ықтималдығы, ұшақтан түскен бөлшектерден зардап шегуден жоғары деп ойлайды, бірақ шындығында ұшақтан түскен бөлшектерден көбірек адам өледі. Акула шабуылы туралы жаңалықтар кеңінен таралса, ұшақтан түскен бөлшектерден зардап шеккендер туралы ақпарат сирек жарияланады. 2010 жылы өткізілген зерттеуде әлеуметтік шындық туралы пікір қалыптастыруда теледидардағы жарқын бейнелердің қалай қолданылатыны зерттелді. Нәтижесінде, зорлық-зомбылықты көрген адамдар, оны көрмегендерге қарағанда, қылмыстың таралуы және полицияның әдепсіздігі туралы жоғары баға берді. Бұл нәтижелер теледидардағы зорлық-зомбылықтың адамдардың әлеуметтік шындыққа сенуіне тікелей әсер ететінін көрсетеді. Жарқын зорлық-зомбылыққа үнемі тап болу адамдардың қылмыс пен зорлық-зомбылықтың таралуы туралы қауіп-қатер бағалауын арттырады. Алайда, ұқсас зерттеу жүргізген ғалымдар бұл әсерлер жаңа ақпараттың нәтижесі болуы мүмкін деп мәлімдеді. Жаңа ақпарат әсерін тексеру үшін зерттеушілер драмалық қауіпті оқиғаларды бейнелейтін фильмдерді көрсетіп, фильмнен кейін қауіп-қатерді бағалауын өлшеді. Бұрынғы зерттеулерге қайшы, драмалық фильмдерге қатысу қауіп-қатерді қабылдауға ұзақ мерзімді әсер етпеді. Дегенмен, зерттеу фильмдердің жекелеген әсерлері бар екенін көрсетті, яғни адамдар фильмнен кейін дереу күшейтілген немесе азайтылған қауіп-қатер сенімдерімен әрекет етті, бірақ бұл әсер 10 күннен кейін жойылды. Тағы бір өлшенетін әсер – терроризмнен болатын өлімдердің үлесін, басқа себептерге байланысты адам өлтірумен салыстырғанда дұрыс бағалай алмау.

Денсаулық

Зерттеушілер СПИД қаупін бағалау процесіндегі когнитивтік эвристикалардың рөлін қарастырды. 331 дәрігер жұмыста ВИЧ жұқтыру қаупі және ВИЧ жұқтырған пациенттермен жұмыс тәжірибесі туралы мәлімдеді. Сұрақнамаларға алынған жауаптарды талдау нәтижесінде зерттеушілер СПИД туралы ақпараттың болуы қабылданған қауіппен тығыз байланысты емес деген қорытындыға келді. 1992 жылғы зерттеуге қатысушылар әртүрлі жынысты және сексуалдық бағдары бар гипотетикалық пациенттердің жағдайларын оқыды. Бұл гипотетикалық пациенттерде ЖИТС, лейкемия, тұмау, менингит немесе ішекқуы (апендицит) сияқты бес түрлі аурудың себебі болуы мүмкін белгілер байқалды. Қатысушылардан пациентте қандай ауру бар деп ойлайтындарын көрсету және пациенттің жауапкершілігін, сондай-ақ қарым-қатынасқа түсуге деген ынтаны бағалау сұралды. Қолжетімділік эвристикасына сәйкес, көбірек таралған (тұмау) немесе көп талқыланған (СПИД) ауру таңдалды.

Білім

Крейг Р. Фокс жүргізген зерттеу сабақта қолжетімділік эвристикасының қалай жұмыс істейтінін мысалмен көрсетеді. Осы зерттеуде Фокс есте сақтаудың қиындығының үкімге қалай әсер ететінін, әсіресе колледж студенттері арасындағы курсты бағалауды тексереді. Зерттеуінде ол екі топқа курс туралы бағалау формасын толтыруды тапсырды. Бірінші топтан курс бойынша екі ұсыныс жазуды ( салыстырмалы түрде оңай тапсырма) және содан кейін сынып туралы екі жағымды ой жазуды сұрады. Екінші топтан профессордың жақсартуына қатысты он ұсыныс жазуды (қиын тапсырма) және содан кейін курс туралы екі оң пікір жазуды сұрады. Бағалаудың соңында екі топтан да курсқа 1-ден 7-ге дейінгі шкала бойынша баға беруді сұрады. Нәтижелер көрсеткендей, он ұсыныс жазуды тапсырған (қиын тапсырма) студенттер курсқа кеміс баға берген, себебі олар үшін ақпаратты еске түсіру қиын болды. Он ұсыныс толтыруды сұраған топтағы студенттердің көпшілігі екі ұсыныстан артығын толтыра алмады, себебі олар сыныптан қанағаттанбаған жағдайларды еске түсіре алмады. Тек екі шағыммен оңай бағалауды жасаған студенттер ақпараттың қолжетімділігі тұрғысынан аз қиындыққа тап болды, сондықтан олар курсқа жоғары баға берді. Мари Гуртеннің тағы бір зерттеуі кішкентай балаларда қолжетімділік эвристикасын сынауға бағытталған. Әртүрлі жастағы (4-тен 8 жасқа дейін) балаларға есімдердің тізімін жасау тапсырылды, кейбіреулерінен қысқа, ал кейбіреулерінен ұзақ тізім сұралды. Зерттеу содан кейін балалардың өздерінің есімдерді еске түсіру қабілеті туралы пікірлерін бағалады. Қысқа тізім жасауға тапсырма берілген балалар есімдерді еске түсіру қабілетін ұзақ тізім жасауға тапсырма берілген балаларға қарағанда жоғары бағалады. Зерттеуге сәйкес, бұл балалардың еске түсіру қабілетін бағалауының негізі – еске түсірудің жеңілдігі туралы жеке тәжірибесі екенін көрсетеді.

Қылмыстық сот

Жалпыға ортақ ақпарат құралдары көбінесе зорлық-зомбылыққа немесе шектен шыққан жағдайларға назар аударады, олар көпшіліктің санасында оңай есте қалады. Бұл сот жүйесі қылмыс үшін лайықты жазаны бағалап, шешкен кезде маңызды рөл атқарады. Бір зерттеуде респонденттер "Қоралсыз қарақшылық жасағаны үшін сотталған барлық қылмыскерлердің кемінде екі жылға бас бостандығынан айырылуын талап ететін заңды қолдайсыз ба?" сияқты гипотетикалық заңдар мен саясаттарға қаншалықты келісетіндерін бағалады. Содан кейін қатысушылар нақты жағдайларды қарастырып, оларға жаза тағайындау туралы бірнеше сұраққа жауап берді. Болжанылғандай, респонденттер ауыр зиян келтірген оқиғаларды ұзақ мерзімді жадтан оңайрақ еске түсірді, бұл олардың жазалау таңдауларына әсер етіп, жазаларды қатаңдатуға итермеледі. Бұл мәселенің шешімі – қылмыс оқиғаларына, аса ауыр емес жарақаттар туралы толыққанды және нақты мәліметтер қосу. Ұқсас зерттеуде қазылар алқасы мен колледж студенттерінен түрмеге қамау мүмкін болған, бірақ міндетті емес, төрт ауыр қылмыстық іс бойынша үкімді таңдау сұралды. Соттың жұмысы туралы сұрақтарға жауап берген респонденттер соттардың қызметі туралы өз пікірлерін қалыптастырып, осы әрекеттердің дұрыстығын бағалады. Респонденттер қылмыс және жаза туралы қоғамдық ақпаратты еске алды. Бұл ақпарат толық емес, себебі жаңалықтар құралдары қылмыстың өте таңдамалы және бейнелейтін емес бөлігін ұсынады, зорлық-зомбылық пен экстремалды жағдайларға баса назар аударады. Осының салдарынан көптеген адамдар судьялардың тым кешірімді екенін ойлайды. Алайда, жазаны таңдауға сұралғанда, студенттер тағайындаған жазалар судьялар тағайындаған жазалардан кем немесе тең болды. Яғни, қолжетімділік эвристикасы адамдарды сот залында судьялар мен қазылар алқасының тым кешірімді екеніне сендірді, бірақ қатысушылар судья рөлінде болғанда ұқсас жазалар берді, бұл олар еске алған ақпараттың дұрыс болмағанын көрсетеді. 1989 жылы зерттеушілер, егер куәгер алдымен шындықты айтса, содан кейін өтірік айтса, онда сот алқасы оны алдаушы деп бағалайды, ал егер ол алдымен өтірік айтса, содан кейін шындықты айтса, онда оның шыншылдығына сенім артады. Егер қолжетімділік эвристикасы осы жағдайда әсер етсе, екінші рет айтылған өтірік сот алқасының есінде қалады (өйткені ол жақында болды) және олар куәгердің өтірігін шындығынан гөрі есте сақтайды. Бұл гипотезаны тексеру үшін 312 университет студенті сот алқасының рөлін ойнады және сот процесінде куәгердің куәлігін көрсететін бейнежазбаны тамашалады. Нәтижелер гипотезаны растады, себебі сот алқасының мүшелері ең соңғы әрекетке ең көп әсер етті.

Жарық әсерлері

108 студентті қамтитын екі зерттеуде айқын ақпарат пен оның әлеуметтік бағалауға тигізетін әсері, сондай-ақ қолжетімділік эвристикасының және оның айқындылық эффектілерін жандандырудағы рөлі зерттелді. 1-ші зерттеуде қатысушылар 7 жасар ұлымен бірге тұратын әйел туралы магнитофонға жазылған үнтаспаны тыңдады. Одан кейін олар әйелдің ана ретінде лайықтылығы туралы аргументтерді тыңдап, оның лайықтылығы немесе лайықсыздығы туралы өз қорытындыларын жасауға шақырылды. Нақты және жарқын тіл әйелдің аналық қабілеті туралы бағалауларға әсер еткені анықталды. 2-ші зерттеуде қатысушыларға ерлер мен әйелдердің есімдері ұсынылды; әр есім үшін қатысушыларға аталған адамның университетпен (Йель немесе Стэнфорд) байланысы туралы айтылды. Кейбір есімдер айтылғанда, қатысушыларға бірден сол адамның суреті көрсетілді. Кейіннен, қатысушылардың не есінде қалғанын бағалау үшін (қолжетімділіктің өлшемі ретінде) әр есім, және егер бастапқыда көрсетілген болса, тиісті сурет көрсетілді. Зерттеуде суреттерді көрсету немесе көрсетпеу, тізімдегі ерлер мен әйелдердің аты-жөні көрсетілген үлгідегі Йель (Стэнфорд) студенттерінің пайызына қатысты қатысушылардың бағалауларын бұрмалай ма және бұл бағаланған пайыздық көрсеткіштер тізімдегі жеке студенттердің колледжге қатысты есте сақтауымен себепті байланысты ма деп қарастырылды. Суреттердің болуы екі университеттің ер және әйел студенттерінің үлесі туралы бағалауларға әсер етті. Мұндай эффектілер әдетте жадыдағы айқын ұсынылған ақпараттың оңай қолжетімділігіне, яғни қолжетімділік эвристикасына байланысты деп есептеледі. Екі зерттеуде де айқындылық (еске түсіру қабілеті) және бағалауларға әсер етті. Дегенмен, себеп-салдарлық модельдеу нәтижелері қолжетімділік эвристикасының шешім қабылдау процесінде рөл атқармағанын көрсетті.

Жиілік пен ықтималдықты бағалау

Жалпы алғанда, қолжетімділік экологиялық жиілікпен байланысты, бірақ оған басқа да факторлар әсер етеді. Осының салдарынан, қолжетімділік эвристикасына сену жүйелі қателіктерге алып келеді. Мұндай қателіктер сөздердің топтарының, комбинаторлық нәтижелердің және қайталап орын алатын оқиғалардың бағаланған жиілігінде көрінеді. Иллюзиялық корреляция құбылысы қолжетімділік қатесі ретінде түсіндіріледі. Қолжетімділік эвристикасының тағы бір мысалы – мұхитта акула көру. Акула көру, дельфин көруге қарағанда, адамның естелігіне күштірек әсер етеді. Егер біреу мұхитта акула мен дельфин екеуін де көрсе, дельфинді көргенін аз сезінеді, себебі дельфин оның естелігіне аз әсер етеді. Акула көрудің күшті әсеріне байланысты, қолжетімділік эвристикасы судағы акулалар мен дельфиндердің арақатынасының ықтималдығын бағалауға әсер ете алады. Осылайша, акула мен дельфин екеуін де көрген адам суда акулалардың көп екенін ойлайды, тіпті дельфиндердің саны көп болса да. Қолжетімділік эвристикасы бойынша алғашқы зерттеуді Шварц және авторлар тобы жүргізді. Екінші зерттеулер жиілікті бағалау, жиілікті бағалау кезінде қолданылатын жалғыз стратегия емес екенін көрсетті. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, біздің жағдаяттық жұмыс жадымыз ұзақ мерзімді естеліктерге қол жеткізе алады, ал естеліктерді қайтару процесіне дәлірек ықтималдықтарды анықтау мүмкіндігі кіреді.