Кіріспе
Триграф (τρεῖς, treîs, "үш" және γράφω, gráphō, "жазу") – бір дыбысты немесе әріптердің тіркесінде кездеспейтін дыбыстардың комбинациясын білдіретін үш әріптен тұратын топ.
Латын қарпіне арналған триграфтар
Мысалы, "шиллинг" сөзіндегі "sch" триграфы дауыссыз пост-альвеолярлық үскірме дыбысын көрсетеді, емес дауыссыз әріптер тізбегін. "Көрікті" сөзіндегі "eau" тізбегі оқылады, ал француз тіліндегі "шато" сөзі оқылады. Ағылшын тіліндегі әріптер тізбегінің триграф екенін анықтау кейде қиын, себебі үнсіз әріптердің болуы оны күрделендіреді. Дегенмен, ағылшын тілінде "tch" (watch сөзіндегідей) және "igh" (high сөзіндегідей) сияқты өнімді триграфтар бар. Немец тіліндегі "sch" триграфы ағылшын тіліндегі "sh" дыбысына тең және оқылады. Немец тіліне жақын голланд тілінде де осы триграф оқылады. Бірақ, итальян тілінде "sch" әрпі "e" немесе "i" әріптерінің алдында басқа дыбыстарды білдіреді, мысалы, "bruschetta" сөзінде. Бұл тілдердің ешқайсысында бұл триграф алфавиттің жеке әріпі ретінде қарастырылмайды. Венгр тілінде "dzs" триграфы алфавитте өз орны бар жеке әріп саналады және ол ағылшын тіліндегі "j" дыбысына ұқсас оқылады. Итальян тіліндегі "gli" комбинациясы да триграф бола алады, ол "i" әрпінен басқа дауыстылардың алдындағы тілдік жақ дыбысын көрсетеді, мысалы, "aglio" сөзінде, ол ˈaʎʎo деп оқылады.
Латын қарпіне жатпайтын триграфтар
Латын әліпбиінде триграфтар жиі кездессе де, басқа жерлерде сирек кездеседі. Кириллица әліпбиінде бірнеше триграф бар, мысалы, кабардин алфавитінде бес триграф және бір тетраграф қолданылады: гъу, кӏу, къу, кхъ және хъу, сондай-ақ тетраграф кхъу. Бұлардың көпшілігі дауыссыз + деп қарастырылғанмен, кхъ әріптерін бөліп қарастыру мүмкін емес: х әрпі кхъ эжективті емес екенін көрсетеді, өйткені къ эжективті (Кириллица диграфтарының тізімін қараңыз). Цакония тілінде τσχ триграфы бар. YIVO-ның еврей әліпбиіндегі идиш тілі үшін қолданған орфографиясы джш (далет, заин, шин) триграфы қолданылады. Хангулде екі дауысты триграф бар, ㅙ және ㅞ (oai және uei-ден), олардың айтылуын болжау қиын. Алайда, қазіргі корей тілінде ㅐ және ㅔ бір әріп ретінде қарастырылғандықтан, ㅙ және ㅞ қазір диграфтар саналады. Сондай-ақ, бір ескірген консонантты триграф бар, ㅹ, ол ешқандай мәтінде кездеспейтін теориялық форма. Ол ㅃ диграфынан және дөңгелек пішіндес әріптен ᄋ тұрады, яғни "жеңілдету" дыбысын білдіреді, лингвистикалық тұрғыдан алғанда, екі ерін дауыссыздарының жағдайында тоқтау дауыссыздарын фрикативті дауыссыздарға ауыстыру үшін (мысалы, ᄛ үшін ᄋ альвеолярлық соққыны альвеолярлық бүйірлік немесе ретрофлекстік бүйірлік шамалаушыға ауыстырады). Бұл әріптер мандарин тілінің (соңғы императорлық лингва франкасының) дыбыстарын жазу үшін жасалғандықтан, олар көп ұзамай қолданудан шығып қалды. Қазіргі кезде ㅃ әртүрлі дыбыс үшін қолданылады, [pʰ]. Жапон каналары (C)ё реттілігі үшін триграфтарды қолданады, мысалы, きょう kyou ("бүгін"); у әрпі басқа әріптен кейін ғана айтылады. Инуктитут әліпбиінде ᖕ ng диграфынан кейін дауыссыз әріп келе алмайды. Сондықтан, ол g әрпімен триграф құруы керек: ᙰ ŋai, ᖏ ŋi, ᖑ ŋu, ᖓ ŋa. Сондай-ақ, ол n әрпімен ŋŋ триграфы үшін де қолданылады: ᖖ.
The orthography used for the Yiddish language by YIVO uses the Hebrew script trigraph דזש (dalet, zayin, shin) to refer to
Hangul has a few vowel trigraphs, ㅙ and ㅞ (from oai and uei), which are not entirely predictable. However, as ㅐ and ㅔ are considered as single letters in modern Korean, ㅙ and ㅞ are considered as digraphs now. There is also a single obsolete consonant trigraph, ㅹ, a theoretical form not actually found in any texts. It is composed of digraph ㅃ and a circle shaped single letter ㅇ, which means the letter "to lighten" sounds, linguistically to change stop consonants to the fricative consonants in cases of bilabial consonants (for ᄛ, ㅇ changes alveolar tap to alveolar lateral approximant or retroflex lateral approximant). Because these letters are created to transcribe consonants of Mandarin (late imperial lingua franca), these are disappeared soon. In modern days, ㅃ is used for different sound, [pʰ]. Japanese kana use trigraphs for (C)yō sequences, as in きょう kyou ("today"); the う is only pronounced after another
In Inuktitut syllabics, the digraph ᖕ ng cannot be followed by a vowel. For that, it must form a trigraph with g:
ᙰ ŋai, ᖏ ŋi, ᖑ ŋu, ᖓ ŋa. It also forms a trigraph with n for ŋŋ: ᖖ.
Тәртіпсіз (бөлінген) триграфтар
Фонеманы құрайтын әріптер тізбегі әрқашан жақын орналаспайды. Бұл ағылшын тіліндегі үнсіз "e" әрпінің жағдайында көрінеді, ол алдыңғы диграфтар мен жалғыз дауысты әріптердің айтылуын өзгертеді деп саналады. Мысалы, "ou e" тізбегі ағылшын тіліндегі "joule" сөзінің дыбысын білдіреді. Ағылшын тілінде жиырма сегіз мұндай комбинация бар, бірақ триграфтық талдаудың қажетсіз екенін айтушылар да бар. Индия жазу жүйелері үздіксіз дауысты әріптерімен ерекшеленеді, мысалы тай тіліндегі แ ะ , เ าะ , เ อะ. Бірақ техникалық тұрғыдан алғанда, бұлар толық әріптер емес, диакритикалық белгілер болып саналады; олардың триграфтар екендігі анықтамаға байланысты мәселе, алайда олар өз кезегінде дауысты диакритикалық белгілерді қабылдай алады, мысалы เ◌ียะ және เ◌ือะ.