Кіріспе
Костюшко көтерілісі, сондай-ақ 1794 жылғы поляк көтерілісі, Екінші поляк соғысы, 1794 жылғы поляк жорығы және 1794 жылғы поляк революциясы деп те аталады, ол 1794 жылы Польша мен Литвада, сондай-ақ Пруссия бөлігінде Ресей мен Пруссияның Польша-Литва мемлекетіне жасаған ықпалына қарсы бағытталған көтеріліс болды. Бұл Польша-Литва мемлекетін Польшаның екінші бөлінісінен (1793) және Тарговица конфедерациясының құрылуынан кейін сыртқы ықпалдан азат етуге жасалған сәтсіз тытыс болды.
The Kościuszko Uprising, also known as the Polish Uprising of 1794, Second Polish War, Polish Campaign of 1794, and the Polish Revolution of 1794, was an uprising against the Russian and Prussian influence on Polish–Lithuanian Commonwealth, led by Tadeusz Kościuszko in Poland Lithuania and the Prussian partition in 1794. It was a failed attempt to liberate the Polish–Lithuanian Commonwealth from external influence after the Second Partition of Poland (1793) and the creation of the Targowica Confederation.
Комонвеллдің құлдырауы
XVIII ғасырдың басында Польша және Литваның магнаттары мемлекетті бақылап отырды – немесе, дәлірек айтқанда, олар өздерінің ерекше құқықтарын ( "Алтын бостандықтар") әлсірететін реформалардың қабылдануына жол бермеуді қамтамасыз етті. Liberum veto қағидасын теріс пайдалану арқылы, кез келген депутат Сеймнің (Ортақ мемлекеттік парламенттің) жұмысын тоқтата алатын болды. Магнаттармен, шетелдік державалармен сатып алынған депутаттар немесе олар бұрын-соңды болмаған "Алтын ғасырда" өмір сүріп жатқанына сенгендердің іс-қимылы бір ғасырдан астам уақыт бойы мемлекеттік басқаруды параличке түсірді. Ортақ мемлекетті реформалау идеясы 17 ғасырдың ортасынан бастап күш алды. Алайда, бұл идеяға магнаттар ғана емес, сонымен қатар көрші елдер де күдікпен қарады, олар Ортақ мемлекеттің әлсіреуіне риза болды және өздерінің шекараларында қайта жанданып, демократиялық күш пайда болуынан қорқып, оны жек көреді. Ортақ мемлекеттік армияның саны шамамен 16 мыңға дейін азайғандықтан, көрші мемлекеттерге тікелей араласу оңай болды (Императорлық Ресей армиясы 300 мың сарбазды құрады; Пруссия және Императорлық Австрия армияларының әрқайсысы 200 мың сарбазға ие болды).
Реформаға ұмтылу
Реформаның маңызды мүмкіндігі 1788–92 жылдардағы "Ұлы Сейм" кезінде туды. Польшаның көршілері соғыстармен айналысып, Польша істеріне күшпен араласуға мүмкіндік таппады. Ресей мен Австрия Осман империясымен соғыс жүргізді (1787–1792 жылдардағы орыс-түрік соғысы және 1787–1791 жылдардағы австро-түрік соғысы); Ресейліктер сонымен қатар 1788–1790 жылдардағы орыс-швед соғысында да бір уақытта күресті. Польша-Литва және Пруссия арасындағы жаңа одақ Ресейдің араласуына қарсы қауіпсіздікке кепілдік беретіндей болды, ал 1791 жылдың 3 мамырында жаңа конституция оқылып, халықтың зор қолдауына ие болды. Түркия мен Ресей, Швеция мен Ресей арасындағы соғыстар аяқталғаннан кейін, императрица Екатерина жаңа конституцияның қабылдануына ашуланды, өйткені ол Польшадағы Ресейдің ықпалына қауіп төндіреді деп санады. Ресей Польшаны де-факто протекторат ретінде қарастырды. Ресейдің сыртқы саясатының негізгі авторларының бірі Александр Безбородко жаңа конституция туралы естігенде: "Варшавадан ең жаман хабар келді: Польша королі дерлік тәуелсіз болды" деді. Ресей сияқты Пруссия да жаңадан күшейген Польша мемлекеті қауіп тудыруы мүмкін деп алаңдады, ал Пруссияның сыртқы істер министрі Фридрих Вильгельм фон Шуленбург Кехнерт поляктарға Пруссия конституцияны қолдамайтынын және одақтың кез келген нысанымен, тіпті делдал ретінде де көмектесуден бас тартатынын анық және сирек кездесетін адалдықпен мәлімдеді, өйткені Пруссияның мемлекеттік мүддесіне одақтың күшеюіне келісім бермеу кірді, себебі ол болашақта Пруссияға қауіп төндіруі мүмкін еді.
Польшаның екінші бөлінісі
Конституция Одақтың өзінде де наразылықсыз қабылданбады. Конституция жобасына бастапқыда қарсы болған магнаттар, атап айтқанда Франциск Ксавери Браницкий, Станислав Щесны Потоцкий, Северин Ржевуски және Шимон мен Йозеф Коссаковски, патшайым Екатеринадан араласуын сұрап, жаңа заң бойынша жойылған Ресейдің кардиналдық заңдары сияқты олардың артықшылықтарын қайта қалпына келтіруді өтінді. Олар "парламент барлық негізгі заңдарды бұзып, ақсүйектердің барлық бостандықтарын жойды және 1791 жылдың 3 мамырында революция мен құлпынайға айналды" деп мәлімдеді. Конфедераттар осы төңкерісті жеңу ниетін білдірді. "Біз елдің әл-ауқатына деген қажеттілікті құрметтейтін және оған әрдайым көмек қолын созатын көрші, дос және одақтас, даңқты әрі әділ патшайым Екатеринаға ғана сеніммен жүгіне аламыз", - деп жазды олар. Ресей әскерлері сол күні Польша мен Литваға еніп, 1792 жылғы Польша-Ресей соғысын басталды. Соғыс шешуші шайқастарсыз аяқталды, оған Польша королі Станислав Август Пониатовский дипломатиялық келісімге қол қоюға үміттене отырып капитуляцияға қол қойды. Патша Пониатовскийдің капитуляция дипломатиялық шешім табуға мүмкіндік береді деген үміті көп ұзамай күңкіреп қалды. Ресей әскерлері параға сатып немесе қорқытып, жаңа депутаттарды тартқаннан кейін, 1793 жылдың күзінде Гродно Сеймі деп аталған парламенттің жаңа сессиясы өтті. 1793 жылдың 23 қарашасында олар конституцияны жоюға және екінші бөліске келісуге мәжбүрленіп, мәжілісін аяқтады. Ресей, ал Пруссия Одақтың аумағының бір бөлігін алды.