Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оноре де Бальзактың романы, 1945 жылғы фильмде бейнеленген
Novel by Honoré de Balzac
the 1945 film adaptation
«Әке Горио» (фр. Le Père Goriot, [lə pɛʁ ɡɔʁjo], «Ескі Горио» немесе «Горио әке») — француз жазушысы және драматургі Оноре де Бальзактың (1799–1850) 1835 жылғы романы. Ол «Адамдық комедия» атты шығармалар жинағының «Жеке өмір сахналары» бөліміне енген. 1819 жылы Парижде өтетін оқиға үш кейіпкердің өмірін байланыстырады: жасы ұлғайған, қамқор Горио, жасырынған құпия қылмыскер Ватрен және тәжірибесіз заң студенті Эжен де Растиньяк. «Әке Горио» алғаш рет 1834–1835 жылдардың қысында бөлім-бөліммен жарияланып, Бальзақтың ең маңызды романдарының бірі саналады. Бұл автордың басқа кітаптарында кездесетін кейіпкерлерді қолдануының алғашқы және маңызды мысалы, осы арқылы Бальзақтың туындыларын ерекшелендіреді. Роман сонымен қатар реалистік стильдің үлгісі ретінде танылады, кейіпкерлерді және жасырын мағынаны жасау үшін ұсақ-түйек бөлшектерді пайдаланады. Оқиға Бурбон монархиясы қайта орнатылған кезеңде өтеді, ол француз қоғамына үлкен өзгерістер әкелді. Кітапта адамдардың жоғары әлеуметтік мәртебеге қол жеткізуге тырысуы маңызды тақырып болып келеді. Париж қаласы да кейіпкерлерге, әсіресе Францияның оңтүстік аймақтарында өскен жас Растиньякқа күшті әсер етеді. Бальзак Горио және басқа кейіпкерлер арқылы отбасы мен неке институтының мәнін талдап, оларға пессимистік көзқарас білдіреді. Роман жарық көрген кезде сыншылардың пікірі екіұшты болды. Кейбіреулер автордың күрделі кейіпкерлерін және егжей-тегжейлілігіне назар аударғанын жоғары бағалады, ал басқалары оның сыбайлас жемқорлық пен ашкөздіктің көптеген суреттемелері үшін айыптады. Бальзак өте жақсы көрген бұл кітап тез арада кең танымал болды және көптеген рет фильмге және сахналық қойылымдарға бейімделді. Роман француз тілінде «Растиньяк» деген сөздің пайда болуына себеп болды, ол – жағдайын жақсарту үшін кез келген құралдарды қолдануға дайын әлеуметтік өрлеушіні білдіреді.
Le Père Goriot (lə pɛʁ ɡɔʁjo, "Old Goriot" or "Father Goriot") is an 1835 novel by French novelist and playwright Honoré de Balzac (1799–1850), included in the Scènes de la vie privée section of his novel sequence La Comédie humaine. Set in Paris in 1819, it follows the intertwined lives of three characters: the elderly doting Goriot, a mysterious criminal in hiding named Vautrin and a naive law student named Eugène de Rastignac. Originally published in serial form during the winter of 1834–1835, Le Père Goriot is widely considered Balzac's most important novel. It marks the first serious use by the author of characters who had appeared in other books, a technique that distinguishes Balzac's fiction. The novel is also noted as an example of his realist style, using minute details to create character and subtext. The novel takes place during the Bourbon Restoration, which brought profound changes to French society; the struggle by individuals to secure a higher social status is a major theme in the book. The city of Paris also impresses itself on the characters – especially young Rastignac, who grew up in the provinces of southern France. Balzac analyzes, through Goriot and others, the nature of family and marriage, providing a pessimistic view of these institutions. The novel was released to mixed reviews. Some critics praised the author for his complex characters and attention to detail; others condemned him for his many depictions of corruption and greed. A favorite of Balzac's, the book quickly won widespread popularity and has often been adapted for film and the stage. It gave rise to the French expression "Rastignac", a social climber willing to use any means to better his situation.
Тарихи негіздер
Роман француз әлеуметтік тәртібін қысқа мерзімде дүрліктірген бірнеше тарихи оқиғаға негізделген: Бірінші Республикаға жол ашқан Француз революциясы; Наполеонның билікке келуі, құлдырауы және Бурбон әулетінің қайта оралуы. "Пьер Горио" романы 1819 жылдың маусым айында басталады, бұл Ватерлоо шайқасында Наполеонның жеңіліске ұшырауынан және Бурбон монархиясының қалпына келтірілуінен кейін өткен төрт жыл. Онда король Людовик XVIII-мен бірге қайта келген аристократия мен өнеркәсіптік революцияның нәтижесінде пайда болған буржуазия арасындағы шиеленіс суреттеледі. Осы кезеңде Францияда әлеуметтік құрылымдар қатаңдап, ең төменгі таптар ауыр кедейлікке ұшырады. Бір есеп бойынша, париждіктердің үштен екісінен астамы қарапайым өмір сүруге қажетті жылына 500-600 франк көлемінде табыс таба алмады. Сонымен қатар, осы дүрлістің арқасында Ескі тәртіп заманында мүмкін емес болған әлеуметтік көтеріліс пайда болды. Жаңа қоғамның қағидаларына бейімделе білген адамдар кейде қарапайым отбасылардан шығып, жоғары деңгейге көтеріле алатын, бұл белгілі байлардың наразылығын тудыратын.
The novel draws on several historical events that shook the French social order in short succession: the French Revolution, which led to the First Republic; Napoleon's rise, the fall and the return of the House of Bourbon. Le Père Goriot begins in June 1819, four years after Napoleon's defeat at Waterloo and the Bourbon Restoration. It depicts the mounting tension between the aristocracy, which had returned with King Louis XVIII, and the bourgeoisie produced by the Industrial Revolution. In this period, France saw a tightening of social structures, with a lower class burdened with overwhelming poverty. By one estimate, almost three quarters of Parisians did not make the 500–600 francs a year necessary for a minimal standard of living. At the same time, this upheaval made possible a social mobility unthinkable during the Ancien Régime. Individuals willing to adapt to the rules of this new society could sometimes ascend into its upper echelons from modest backgrounds, much to the distaste of the established wealthy class.
Әдебиет
Балзак 1834 жылы "Пьер Горио" романын жаза бастағанда, ол бірнеше ондаған кітап жазған, соның ішінде анонимді түрде жарияланған коммерциялық романдар. 1829 жылы ол өзінің атына қол қойған "Ле Шуан" романын жариялады; одан кейін "Луи Ламберт" (1832), "Полковник Шабер" (1832) және "Кейудің терісі" (1831) кітаптары жарық көрді. Осы шамада Балзак өзінің туындыларын романдар тізбегіне біріктіре бастады, ол кейін "Адам комедиясы" деп аталды, олар 19-ғасырдың басындағы Франциядағы өмірдің түрлі салаларын көрсететін бөлімдерге бөлінді. Балзакты қылмыстық әлем қызықтырды. 1828-29 жылдардың қысында, алаяқтықпен айналысып, кейін полиция қызметкері болған француз Эжен Франсуа Видок өзінің қылмыстық тәжірибелерін баяндайтын сенсациялық естеліктерін жариялады. Балзак 1834 жылдың сәуір айында Видокпен кездесіп, оны жақын арада жазу жоспарындағы Вотрин атты кейіпкердің прототипі ретінде пайдаланды.
When Balzac began writing Le Père Goriot in 1834, he had written several dozen books, including a stream of pseudonymously published potboiler novels. In 1829 he published Les Chouans, the first novel to which he signed his own name; this was followed by Louis Lambert (1832), Le Colonel Chabert (1832), and La Peau de chagrin (1831). Around this time, Balzac began organizing his work into a sequence of novels that he eventually called La Comédie humaine, divided into sections representing various aspects of life in France during the early 19th century. One of these aspects which fascinated Balzac was the life of crime. In the winter of 1828–29, a French grifter turned policeman named Eugène François Vidocq published a pair of sensationalized memoirs recounting his criminal exploits. Balzac met Vidocq in April 1834, and used him as a model for a character named Vautrin he was planning for an upcoming novel.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Роман Париждегі Жаңа-Сент-Женевьев көшесіндегі жүзімдікпен жабылған, жесір Мадам Воукерге тиесілі Maison Vauquer пансионатының кеңінен сипатталуымен басталады. Тұрғындарының арасында заң студенті Эжен де Растиньяк, Ваутран есімді құпия агитатор және Жан Жоахим Горио есімді зейнеткерлік жастағы вермишель жасаушы бар. Қарт кісі басқа пансионат тұрғындарымен жиі қысымға ұшырайды, олар көп ұзамай оның екі жақсы тұрмысқа шыққан қызын асырау үшін банкрот болғанын біледі. Францияның оңтүстігінен Парижге көшіп келген Растиньяк жоғары тапқа қызығушылық танытады. Ол бейімделуде қиындықтарға тап болады, бірақ оның туысы, мадам де Боззан, жоғары қоғамның жолдарын үйретеді. Растиньяк өзінің бұрынғыдан да кедей отбасынан ақша алғаннан кейін Гориодың қызы Дельфиннің көңілін жеңеді. Ал Ваутран Растиньяқты Викторина есімді үйленбеген әйелге қызығушылық танытуға көндіруге тырысады, оның отбасылық байлығын тек оның ағасы ғана тоқтатады. Ол Растиньякқа жол ашу үшін, ағасын жекпе-жекте өлтіруді ұсынады. Растиньяк байлыққа ие болу үшін кісі өлтіру идеясына наразылық білдіріп, жоспарға қатысудан бас тартады, бірақ Ваутранның амалдарына назар аударады. Бұл – жоғары қоғамның қатал шындығы туралы сабақ. Көп ұзамай пансионат тұрғындары полицияның Ваутранды іздеп жүргенін біледі, ол Trompe la Mort (Қайсар, сөзбе-сөз Өлімді алдаушы немесе Өлімнен қашушы) деген лақап атымен танымал қылмыскер екені белгілі болады. Ваутран Викторинаның ағасын өлтіру үшін досын шақырады, содан кейін полиция оны ұстайды. Горио Растиньяқтың қызына қызығушылығын қолдап, күйеуінің оған тираниялық билік орнатуына ашуланып, көмектесе алмайтынын түсінеді. Оның екінші қызы Анастасия сүйіктісінің қарызын төлеу үшін күйеуінің отбасылық зергерлік бұйымдарын сатқанын айтқанда, қарт кісі өзінің әлсіздігіне қайғырып, инсульт алады. Дельфин өлмекші жатқан Гориоға бармайды, ал Анастасия кешігіп келеді, ол есінен танығаннан кейін ғана келеді. Өлер алдында Горио олардың өзіне деген құрметсіздігіне ашуланады. Оның жерлеу рәсіміне Растиньяк, Бьяншон есімді медицина студенті, Кристоф есімді қызметші және екі жалданып келген аза тұтушы қатысады. Горионың қыздары жерлеуге қатыспай, әрқайсысы өз отбасыларының гербін бейнелейтін бос ат мінеді. Қысқа рәсімнен кейін Растиньяк кешкі шамдар пайда бола бастағанда Парижге бет бұрады. Ол Дельфинмен кешкі асқа шығады және қалаға: "À nous deux, maintenant!" ("Енді бәрі біздің арамызда!") деп жариялайды.
The novel opens with an extended description of the Maison Vauquer, a boarding house in Paris' rue Neuve Sainte Geneviève covered with vines, owned by the widow Madame Vauquer. The residents include the law student Eugène de Rastignac, a mysterious agitator named Vautrin, and an elderly retired vermicelli maker named Jean Joachim Goriot. The old man is ridiculed frequently by the other boarders, who soon learn that he has bankrupted himself to support his two well married daughters. Rastignac, who moved to Paris from the south of France, becomes attracted to the upper class. He has difficulty fitting in, but is tutored by his cousin, Madame de Beauséant, in the ways of high society. Rastignac endears himself to one of Goriot's daughters, Delphine, after extracting money from his own already poor family. Vautrin, meanwhile, tries to convince Rastignac to pursue an unmarried woman named Victorine, whose family fortune is blocked only by her brother. He offers to clear the way for Rastignac by having the brother killed in a duel. Rastignac refuses to go along with the plot, balking at the idea of having someone killed to acquire his wealth, but he takes note of Vautrin's machinations. This is a lesson in the harsh realities of high society. Before long, the boarders learn that police are seeking Vautrin, revealed to be a master criminal nicknamed Trompe la Mort (Daredevil, literally Cheat the Death or Death Dodger). Vautrin arranges for a friend to kill Victorine's brother, in the meantime, and is captured by the police. Goriot, supportive of Rastignac's interest in his daughter and furious with her husband's tyrannical control over her, finds himself unable to help. When his other daughter, Anastasie, informs him that she has been selling off her husband's family jewelry to pay her lover's debts, the old man is overcome with grief at his own impotence and suffers a stroke. Delphine does not visit Goriot as he lies on his deathbed, and Anastasie arrives too late, only once he has lost consciousness. Before dying, Goriot rages about their disrespect toward him. His funeral is attended only by Rastignac, a medical student named Bianchon, a servant named Christophe, and two paid mourners. Goriot's daughters, rather than being present at the funeral, send their empty coaches, each bearing their families' respective coat of arms. After the short ceremony, Rastignac turns to face Paris as the lights of evening begin to appear. He sets out to dine with Delphine, and declares to the city: "À nous deux, maintenant!" ("It's between you and me now!")
Стиль
Бальзактың «Пьер Горио» романының стиліне американдық романшы Джеймс Фенимор Купер мен шотланд жазушысы Уолтер Скотт әсер еткен. Купердің жергілікті американдықтарды бейнелеуінде Балзак өркениетке ұмтылыс арқылы сақталған адамзаттың жабайылығын көреді. 1835 жылы екінші басылымның алғы сөзінде Бальзак атау кейіпкері Горионың, кең таралған ашаршылық кезінде вермишель сату арқылы байлыққа ие болғанын «ұн саудасының Иллинойсы» және «астық нарығының Хуроны» деп жазды. Вотрин Парижді «Жаңа әлемнің орманы, онда жиырмадай жабайы тайпа шайқасады» деп сипаттайды – бұл Купердің ықпалының тағы бір белгісі. Скотт та Балзакқа терең әсер етті, әсіресе оның романдарының тұсында нақты тарихи оқиғаларды пайдалануы. «Пьер Горио» романында тарих басты рөл ойнамаса да, Наполеоннан кейінгі дәуір маңызды орын алады, ал Бальзақтың егжей-тегжейлі сипаттаулары Скотттың ықпалын көрсетеді. Романды көбінесе «сырлы» деп атағанмен, ол детективтік жанрдың үлгісі емес. Керісінше, орталық мәселелер – қайғының себептері мен ерекше мінез-құлықтың қозғаушы күштері. Кейіпкерлер сынықтармен, олардың кім екеніне аз-кем меңзеу жасайтын қысқа эпизодтармен пайда болады. Мысалы, Вотрин оқиғаға кіріп-шығып тұрады – Растиньяққа кеңес береді, Горионы қынжырлайды, үй иесі Кристофқа жұмыс уақытынан кейін кіргізу үшін пара береді, – оның қылмыскер екені ашыққа шыққанша. Адамдардың көзден жасырынып, қайта пайда болуы Бальзақтың «Адамдық комедиясы» бойынша кейіпкерлерді қолдануын көрсетеді. «Пьер Горио» сонымен қатар білім алу романы ретінде танылады, онда тәжірибесіз жас адам әлемнің жолдарын үйреніп, жетіледі. Растиньяқты Вотрин, Мадам де Бозэан, Горио және басқалар париждік қоғамның шындығы және әлеуметтік жетістікке жету үшін қажетті суыққандық пен аяусыз реализм туралы нәрселермен тәрбиелейді. Ол қарапайым адам ретінде, қоғамның жылтыр бетінің астындағы қорқынышты шындыққа қарсы тұрады, бірақ ақырында оны қабылдайды. Заңгер болу арманынан бас тартып, ол ақша мен әйелдерді әлеуметтік өрлеу құралы ретінде пайдаланады. Бұл Бальзақтың өзінің әлеуметтік тәжірибесін көрсетеді, ол үш жыл бойы заң оқығаннан кейін оған деген наразылығын көрсетеді.
Balzac's style in Le Père Goriot is influenced by the American novelist James Fenimore Cooper and Scottish writer Walter Scott. In Cooper's representations of Native Americans, Balzac saw a human barbarism that survived through attempts at civilization. In a preface to the second edition in 1835, Balzac wrote that the title character Goriot – who made his fortune selling vermicelli during a time of widespread hunger – was an "Illinois of the flour trade" and a "Huron of the grain market". Vautrin refers to Paris as "a forest of the New World where twenty varieties of savage tribes clash" – another sign of Cooper's influence. Scott was also a profound influence on Balzac, particularly in his use of real historical events as the backdrop for his novels. Although history is not central to Le Père Goriot, the post Napoleonic era serves as an important setting, and Balzac's use of meticulous detail reflects the influence of Scott. Although the novel is often referred to as "a mystery", it is not an example of whodunit or detective fiction. Instead, the central puzzles are the origins of suffering and the motivations of unusual behavior. Characters appear in fragments, with brief scenes providing small clues about their identity. Vautrin, for example, slips in and out of the story – offering advice to Rastignac, ridiculing Goriot, bribing the housekeeper Christophe to let him in after hours – before he is revealed as a master criminal. This pattern of people moving in and out of view mirrors Balzac's use of characters throughout La Comédie humaine. Le Père Goriot is also recognized as a bildungsroman, wherein a naive young person matures while learning the ways of the world. Rastignac is tutored by Vautrin, Madame de Beauséant, Goriot, and others about the truth of Parisian society and the coldly dispassionate and brutally realistic strategies required for social success. As an everyman, he is initially repulsed by the gruesome realities beneath society's gilded surfaces; eventually, however, he embraces them. Setting aside his original goal of mastering the law, he pursues money and women as instruments for social climbing. In some ways this mirrors Balzac's own social education, reflecting the distaste he acquired for the law after studying it for three years.
Қайталанатын таңбалар
"Пьер Горио", әсіресе оның қайта қаралып жаңартылған түрі, Бальзақтың қайталанатын кейіпкерлерді пайдалануының маңызды алғашқы мысалы болып табылады: бұрынғы романдардағы тұлғалар кейінгі туындыларында, көбінесе өмірдің әртүрлі кезеңдерінде пайда болады. Растиньяқтың қайта оралуынан ләззат алған Бальзак "Пьер Горио" романының алғашқы басылымына кейінірек пайда болатын 23 кейіпкерді қосты; кейінгі басылымдардағы түзетулері кезінде бұл сан 48-ге жетті. Бальзак бұл тәсілді бұрын да қолданған болса да, кейіпкерлер әрқашан екіншілік рөлдерде, шамалы өзгерген адамдар ретінде қайта пайда болатын. Растиньяқтың пайда болуы Бальзақтың көркем әдебиетінде алғаш рет қайта оралған кейіпкердің тарихын толыққанды көрсетеді және дамытады. Бальзак осы әдісті "Адамдық комедия" атты туындысының бойында отыз жыл бойы сынап көрді. Бұл кейіпкерлерді жай ғана баяндау немесе әңгімелесуден асып түсетін тереңдікпен сипаттауға мүмкіндік берді. "Кейіпкерлер қайта пайда болғанда", - деп жазады сыншы Сэмюэл Роджерс, - "олар ештен пайда болмайды; олар бізге бір уақыт бойы көрінбеген жеке өмірлерінің құпиясынан шығады". Бұл кейіпкерлердің өмірінің күрделілігі Бальзақты уақыт пен дәйектілік қателіктеріне әкелгенімен, бұл қателер жобаның жалпы ауқымында маловаты саналады. Оқырмандар көбінесе Бальзак әлеміндегі адамдардың көптігіне алаңдап, кейіпкерлер туралы маңызды ақпараттан қырыққандай сезінеді. Детектив романдарының авторы Артур Конан Дойл Бальзакты оқуға тырыспағанын айтты, себебі ол "қайдан бастау керектігін білмеді". Бұл кейіпкерлерді қайта пайдалану үлгісі "Пьер Горио" романының сюжетіне де әсер етті. Барон де Нусингеннің "La Maison Nucingen" (1837) романында қайта пайда болуы оның әйелі мен Растиньяқтың махаббат оқиғасын баронның өзі жоспарлап, ұйымдастырғанын көрсетеді. Бұл жаңа мәлімет "Пьер Горио" романындағы барлық үш кейіпкердің іс-қимылдарына жарық түсіреді және кейінірек жазылған романдағы олардың тарихының дамуын толықтырады.
Le Père Goriot, especially in its revised form, marks an important early instance of Balzac's trademark use of recurring characters: persons from earlier novels appear in later works, usually during significantly different times of life. Pleased with the effect he achieved with the return of Rastignac, Balzac included 23 characters in the first edition of Le Père Goriot that would recur in later works; during his revisions for later editions the number increased to 48. Although Balzac had used this technique before, the characters had always reappeared in minor roles, as nearly identical versions of the same people. Rastignac's appearance shows, for the first time in Balzac's fiction, a novel length backstory that illuminates and develops a returning character. Balzac experimented with this method throughout the thirty years he worked on La Comédie humaine. It enabled a depth of characterization that went beyond simple narration or dialogue. "When the characters reappear", notes the critic Samuel Rogers, "they do not step out of nowhere; they emerge from the privacy of their own lives which, for an interval, we have not been allowed to see." Although the complexity of these characters' lives inevitably led Balzac to make errors of chronology and consistency, the mistakes are considered minor in the overall scope of the project. Readers are more often troubled by the sheer number of people in Balzac's world, and feel deprived of important context for the characters. Detective novelist Arthur Conan Doyle said that he never tried to read Balzac, because he "did not know where to begin". This pattern of character reuse had repercussions for the plot of Le Père Goriot. Baron de Nucingen's reappearance in La Maison Nucingen (1837) reveals that his wife's love affair with Rastignac was planned and coordinated by the baron himself. This new detail sheds considerable light on the actions of all three characters within the pages of Le Père Goriot, complementing the evolution of their stories in the later novel.
Реализм
Бальзак Ваукер үйін, оның тұрғындарын және оларды қоршаған әлемді сипаттау үшін ұқыпты, көптеген егжей-тегжейлі суреттемелерді пайдаланады; осы әдіс оған реалистік романның әкесі деген атақ алып келді. Суреттемелер негізінен Ваукер үйінің тұрғындарының кедейлігіне назар аударады. Бай үйлердің сипаттамалары одан әлдеқайда қарапайым; Мадам де Бозэзанның бөлмелеріне аз ғана көңіл бөлінеді, ал Нусингендер отбасы өте қысқаша сипатталған үйде тұрады. Романның басында Бальзак (ағылшын тілінде) «Барлығы шындық» деп жариялайды. Кейіпкерлер мен жағдайлар ойдан туған болса да, қолданылған егжей-тегжейлер – және олардың сол кездегі Париж өмірінің шындығын көрсетуі – Ваукер үйінің әлемін дәл бейнелейді. Үй орналасқан Нев Сент-Женевье көшесі «үйлерге қараңғы көрініс береді, ал биік бақ қоршаулары түрме есіктің алдындағыдай сезім тудырады». Үйдің ішкі жағы ұқыпты сипатталған, құлазыған қонақ бөлмесі («Бұдан да көңіл көтерілмейтін жер жоқ») қабырғалардағы мерекелік бейнелермен («шағын қалалық таверна да қабылдамайтын қағаздар») – нашар тамақтанып жүргендерге танымал үйдің ирониялық әшекейі. Бальзак бұл егжей-тегжейлі сипаттаманы достасы Гьясинте де Латуштің қабырға қағазын жабыстырудағы тәжірибесіне қарызды болды. Үйдің өзіне тән жағымсыз иісі бар, ол тек осы кедей пансионатта ғана кездеседі.
Balzac uses meticulous, abundant detail to describe the Maison Vauquer, its inhabitants, and the world around them; this technique gave rise to his title as the father of the realist novel. The details focus mostly on the penury of the residents of the Maison Vauquer. Much less intricate are the descriptions of wealthier homes; Madame de Beauséant's rooms are given scant attention, and the Nucingen family lives in a house sketched in the briefest detail. At the start of the novel, Balzac declares (in English): "All is true". Although the characters and situations are fictions, the details employed – and their reflection of the realities of life in Paris at the time – faithfully render the world of the Maison Vauquer. The rue Neuve Sainte Geneviève (where the house is located) presents "a grim look about the houses, a suggestion of a jail about those high garden walls". The interiors of the house are painstakingly described, from the shabby sitting room ("Nothing can be more depressing") to the coverings on the walls depicting a feast ("papers that a little suburban tavern would have disdained") – an ironic decoration in a house known for its wretched food. Balzac owed the former detail to the expertise of his friend Hyacinthe de Latouche, who was trained in the practice of hanging wallpaper. The house is even defined by its repulsive smell, unique to the poor boardinghouse.
Әлеуметтік қабаттану
"Пьер Горио" романының басты тақырыптарының бірі – қоғамның қабаттарын түсіну және жоғарылауға ұмтылыс. 1814 жылғы король Людовик XVIII жарлығымен құрылған "заңды мемлекет" тек елдің ең бай адамдарының шағын тобына ғана дауыс беру құқығын берді. Осылайша, Растиньяқтың әлеуметтік мәртебеге қол жеткізуге талпынуы оның жеке амбициясын ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік өмірге қатысуға деген ниетін көрсетеді. Скотттың кейіпкерлері сияқты, Растиньяк өзінің сөздері мен іс-әрекеттерінде өмір сүрген заманның рухын бейнелейді. Бұл көзқарас Ваутрин арқылы одан әрі дамытылады, ол Растиньяққа былай дейді: "Сіз түсіне алмайтын үлкен жетістіктің құпиясы – ол дұрыс орындалғандықтан ешқашан ашылмаған қылмыс". Бұл сөйлем жиі – және біршама дәлсіз – "Кез келген үлкен байлықтың артында үлкен қылмыс жатыр" деп түсіндіріледі.
One of the main themes in Le Père Goriot is the quest to understand and ascend society's strata. The Charter of 1814 granted by King Louis XVIII had established a "legal country" which allowed only a small group of the nation's most wealthy men to vote. Thus, Rastignac's drive to achieve social status is evidence not only of his personal ambition but also of his desire to participate in the body politic. As with Scott's characters, Rastignac epitomizes, in his words and actions, the Zeitgeist in which he lives. This attitude is further explored by Vautrin, who tells Rastignac: "The secret of a great success for which you are at a loss to account is a crime that has never been discovered, because it was properly executed." This sentence has been frequently – and somewhat inaccurately – paraphrased as: "Behind every great fortune is a great crime."
Париждің ықпалы
Романның әлеуметтік жіктелуді бейнелеуі Парижге тән, сол кездегі Еуропадағы ең тығыз қоныстанған қала болғандықтан. Растиньяк сияқты бірнеше көшеден өту оқырманды түбегейлі түрлі әлемдерге алып барады, олар сәулетімен ерекшеленеді және тұрғындарының әлеуметтік жағдайына сай келеді. Наполеоннан кейінгі Париж ерекше аудандарға бөлінген. Олардың үшеуі «Пьер Горио» романында ең маңыздысы: Фобур Сен-Жерменнің аристократиялық ауданы, Шауссе-д’Антен көшесінің жаңадан дамыған кварталы және Монтань-Сент-Женевьев тауының шығыс беткейіндегі тоқыраған аймақ. Қаланың осы кварталдары Растиньяқтың меңгеруге тырысатын шағын әлемдері болып табылады, ал Вотрен олардың арасында жасырын әрекет етеді, көзге түспейді. Растиньяк, елден келген қарапайым жас жігіт ретінде, осы әлемдерде жаңа үй іздейді. Париж оған алыс отбасын тастап, қаланың қатал бейнесінде өзін жаңадан құруға мүмкіндік береді. Оның қалаға қашқаны 1800 мен 1830 жылдар аралығында француз астанасының халқы екі есеге өскен көптеген адамдардың көшіп келуіне ұқсайды. Осылайша, романның мәнері ол орналасқан қаламен тығыз байланысты; сыншы Питер Брукс түсіндіргендей, «Париж – романға ерекше бір леп беретін алып көрініс». «Пьер Горио» романында Париж «Нотр-Дам соборының қисынында» қала кейіпкерге айналғандай, ал Лондон Чарльз Диккенстің туындыларындағыдай рөл атқарады делінеді. Бұл Бальзақтың париждік қоғамды аяусыз жіктелген, жемқор, аморальді және ақшаға құмар деп бейнелеуінен анық көрінеді.
The novel's representations of social stratification are specific to Paris, perhaps the most densely populated city in Europe at the time. Traveling only a few blocks – as Rastignac does continually – takes the reader into vastly different worlds, distinguished by their architecture and reflecting the class of their inhabitants. Paris in the post Napoleonic era was split into distinct neighborhoods. Three of these are featured prominently in Le Père Goriot: the aristocratic area of the Faubourg Saint Germain, the newly upscale quarter of the rue de la Chaussée d'Antin, and the run down area on the eastern slope of the Montagne Sainte Geneviève. These quartiers of the city serve as microcosms which Rastignac seeks to master; Vautrin, meanwhile, operates in stealth, moving among them undetected. Rastignac, as the naive young man from the country, seeks in these worlds a new home. Paris offers him a chance to abandon his far away family and remake himself in the city's ruthless image. His urban exodus is like that of many people who moved into the French capital, doubling its population between 1800 and 1830. The texture of the novel is thus inextricably linked to the city in which it is set; "Paris", explains critic Peter Brooks, "is the looming presence that gives the novel its particular tone". It is said that in Le Père Goriot, Paris becomes a character in the same way the city did in The Hunchback of Notre Dame and London becomes in Charles Dickens' works. This is evident in Balzac's portrayal of the Parisian society as mercilessly stratified, corrupt, amoral, and money obsessed.
Сыбайлас жемқорлық
Растиньяк, Вотрен және Горио өздерінің құштарлықтарымен бұзылған тұлғаларды көрсетеді. Өрге жетуге деген құштарлығынан Растиньяқты Фаустпен, ал Вотренды Мефистофельмен салыстырған. Сынаушы Пьер Барберис Вотреннің Растиньяққа берген нұсқауларын "Адам комедиясының және, әрине, әлемдік әдебиеттің ең ұлы сәттерінің бірі" деп атайды. Франциядағы әлеуметтік дүрбелең Вотренге жеке табысқа негізделген идеологияны жүзеге асыру үшін ойын алаңын ұсынады; ол Растиньяқты да солай істеуге шақырады. Дегенмен, Растиньяқтың жанын басып алуға болатын – үлкен әлеуметтік құрылым. Вотрен тек әдістер мен себептерін түсіндіреді. Ол Вотреннің кісі өлтіру туралы ұсынысын қабылдамаса да, Растиньяк жоғары қоғамның негізінде жатқан қатыгездік принциптерін қабылдайды. Романның соңында ол Бьянхонға: "Мен тозақтамын, менде онда қалудан басқа таңдау жоқ" дейді. Растиньяк байлық пен әлеуметтік мәртебеге ұмтылса, Горио тек қыздарының махаббатын қалайды: бұл құдайға табынуға жақын. Ол сауда арқылы жиналған буржуазиялық байлықты білдіргендіктен, аристократиялық бастапқы жинақ емес, оның қыздары оның ақшасын қуана қабылдайды, бірақ оны жеке ғана көреді. Кітаптың соңында, ол өте кедейлікте қайтыс болған кезде, қыздарының балда сәнді болуы үшін қалған аз мүлкін сатады.
Rastignac, Vautrin, and Goriot represent individuals corrupted by their desires. In his thirst for advancement, Rastignac has been compared to Faust, with Vautrin as Mephistopheles. Critic Pierre Barbéris calls Vautrin's lecture to Rastignac "one of the great moments of the Comédie humaine, and no doubt of all world literature". France's social upheaval provides Vautrin with a playground for an ideology based solely on personal advancement; he encourages Rastignac to follow suit. Still, it is the larger social structure that finally overwhelms Rastignac's soul – Vautrin merely explains the methods and causes. Although he rejects Vautrin's offer of murder, Rastignac succumbs to the principles of brutality upon which high society is built. By the end of the novel, he tells Bianchon: "I'm in Hell, and I have no choice but to stay there." While Rastignac desires wealth and social status, Goriot longs only for the love of his daughters: a longing that borders on idolatry. Because he represents bourgeois wealth acquired through trade – and not aristocratic primitive accumulation – his daughters are happy to take his money, but will see him only in private. Even as he is dying in extreme poverty, at the end of the book, he sells his few remaining possessions to provide for his daughters so that they might look splendid at a ball.
Отбасылық қатынастар
Отбасы мүшелері арасындағы қарым-қатынас екі үлгіге бөлінеді: некелік байланыстар көбінесе қаржылық мүдделерге қызмет ететін Макиавеллилік құрал ретінде қолданылады, ал ересек ұрпақтың жас ұрпаққа деген міндеттері құрбандық пен өмірден құр тарту арқылы көрінеді. Дельфин ақшаға құмар банкир, барон де Нусингенмен махаббатсыз некеде тұтқынға түседі. Ол оның некеден тыс қатынастары туралы хабардар және оларды одан ақша алу үшін пайдаланады. Анастасия, бұл арада, граф де Рестоға үйленген, ол оның заңсыз балаларына қарағанда, сүйіктісіне беру үшін сатқан зергерлік бұйымдарына көбірек мән береді – Растиньяк Парижде танымал деп естіген алдау схемасының құрбаны болған сүйіктісіне. Некеге билік құралы ретінде қарау, сол кездегі тұрақсыз әлеуметтік құрылымдардың қатал шындығын көрсетеді. Ата-аналар өз балаларына шексіз сыйлықтар сыйлайды, Горио қыздары үшін барлығынан бас тартады. Бальзак оны романда «әкелік Мәсіх» деп атайды, өйткені ол балалары үшін үнемі азап шегеді. Олар оны тастап, әлеуметтік мәртебеге ұмтылып, оның қайғысын арттырады. Кітаптың соңында Горионың өлім төсегіндегі сәттері Мадам де Боззанның қыздарының және Растиньяктың қатысқан мерекелік кешімен қарама-қарсы қойылады, бұл қоғам мен отбасы арасындағы түбегейлі айырмашылықты көрсетеді. Горионың қыздарының сатқындығы Шекспирдің «Король Лир» трагедиясындағы кейіпкерлердің сатқындығымен салыстырылады; роман жарық көрген кезде Бальзак плагиаттауда айыпталды. Горионың балаларымен қарым-қатынасының баяны Луи XVI-ның құлдырауының трагикомикалық мысалы ретінде де түсіндірілді. Бальзақтың романындағы балалық сезімнің шешуші сәтінде Вотрин «О Ришард, о моң король» әнін шырқайды – 1789 жылғы қазан айының оқиғаларын тудырған және Людовик XVI-ның құлдырауына әкелген роялистік әнұран, бұл 1830 жылдары Бальзак оқырмандары үшін күшті әсерге ие болды. Әкелік заңдылыққа сенудің негізсіздігі Горио мен Людовик XVI-ны қабірге апарып соқтырады. Растиньяқтың отбасы да, көрінеу болмаса да, оған зор құрбандықтар шалады. Ол Парижде лайықты мәртебеге ие болу үшін байлықты көрсету қажеттігіне сенгендіктен, отбасына хат жазып, ақша жіберіп берулерін сұрайды: «Ескі зергерлік бұйымдарыңды сат, мейірімді анам; Мен сені жақын арада басқа зергерлік бұйымдармен қуантарымды уәделеймін». Олар оған сұраған ақшаны жібереді және – романда тікелей сипатталмаса да – осының салдарынан өздері үшін ауыр қиындықтарға тап болады. Оның Парижде болған кезінде алыс тұрған отбасы, осы құрбандыққа қарамастан, одан да алыстай түседі. Горио мен Вотрин оған әкелік бейнелер ретінде ұсынылса да, романның соңында олар жоғалып, ол жалғыз қалады.
The relations between family members follow two patterns: the bonds of marriage serve mostly as Machiavellian means to financial ends, while the obligations of the older generation to the young take the form of sacrifice and deprivation. Delphine is trapped in a loveless marriage to Baron de Nucingen, a money savvy banker. He is aware of her extramarital affairs, and uses them as a means to extort money from her. Anastasie, meanwhile, is married to the comte de Restaud, who cares less about the illegitimate children she has than the jewels she sells to provide for her lover – who is conning her in a scheme that Rastignac has heard was popular in Paris. This depiction of marriage as a tool of power reflects the harsh reality of the unstable social structures of the time. Parents, meanwhile, give endlessly to their children; Goriot sacrifices everything for his daughters. Balzac refers to him in the novel as the "Christ of paternity" for his constant suffering on behalf of his children. That they abandon him, lost in their pursuit of social status, only adds to his misery. The end of the book contrasts Goriot's deathbed moments with a festive ball hosted by Madame de Beauséant – attended by his daughters, as well as Rastignac – suggesting a fundamental schism between society and the family. The betrayal of Goriot's daughters is often compared to that of the characters in Shakespeare's King Lear; Balzac was even accused of plagiarism when the novel was first published. The narrative of Goriot's painful relations with his children has also been interpreted as a tragicomic parable of Louis XVI's decline. At a crucial moment of filial sentiment in Balzac's novel, Vautrin breaks in singing "O Richard, O mon roi"—the royalist anthem that precipitated the October Days of 1789 and the eventual downfall of Louis XVI—a connection that would have been powerful to Balzac's readers in the 1830s. An ill founded faith in paternal legitimacy follows both Goriot and Louis XVI into the grave. Rastignac's family, off stage, also sacrifices extensively for him. Convinced that he cannot achieve a decent status in Paris without a considerable display of wealth, he writes to his family and asks them to send him money: "Sell some of your old jewelry, my kind mother; I will give you other jewels very soon." They do send him the money he requests, and – although it is not described directly in the novel – endure significant hardship for themselves as a result. His family, absent while he is in Paris, becomes even more distant despite this sacrifice. Although Goriot and Vautrin offer themselves as father figures to him, by the end of the novel they are gone and he is alone.
Қабылдау және мұра
«Пьер Горио» – Бальзақтың ең маңызды романы. Брукс оның «формасының кемелділігіне, құралдар мен мақсаттардың үнемділігіне» сілтеме жасайды. Ал Мартин Канес өзінің «Le Père Goriot: Anatomy of a Troubled World» атты кітабында оны «Comédie humaine» комедиясының кілітасы» деп атайды. Бұл Энтони Пьюдің «Бальзақтың қайталанатын кейіпкерлері» атты көлемді зерттеуінің орталық мәтіні болып табылады, ал Воке үйі туралы толық тараулар жазылған. «Пьер Горио» француз әдебиетін зерттеуде маңызды романға айналғандықтан, көптеген тілдерге бірнеше рет аударылған. Сондықтан Бальзак туралы өмірбаян жазған Грэм Робб: «Горио – «Comédie humaine» романдарының бірі, оны түпнұсқасынан бұрмаламай оқып алуға болады», – дейді. Кітапқа алғашқы сын-пікірлер әртүрлі болды. Кейбір сыншылар Бальзақты плагиаттауда айыптады немесе оқырмандарды егжей-тегжейлі ақпаратпен шаңқатты, Париждің жоғары қоғамын тым қарапайым етіп көрсетті деді. Басқалары кейіпкерлердің күмәнді моральдық қағидаларын сынап, Бальзак олардың пікірлерін қолдауда кінәлі екенін айтты. Ол кітапқа адал ниеті бар адамдарды қоспағаны үшін де айыпталды. Бальзак оған тікелей жауап берді; 1835 жылғы екінші алғы сөзінде Горио туралы былай деп жазды: «Кедей адам! Оның қыздары байлығынан айырылғандықтан оны танудан бас тартты; енді сыншылар оны әдепсіз деп айыптап, одан жаңылды». Дегенмен, сол кездегі көптеген сыншылар оң пікір білдірді: «Le Journal des femmes» журналында Бальзақтың көзі «әйелдердің ең құпия сырларын анықтау үшін икемді жылан сияқты барлық жерге терең бойлай алады» деп жарияланды. «La Revue du théâtre» журналында жарық көрген тағы бір мақалада оның «ерекше егжей-тегжейлі суреттеу шеберлігі» мақталып, бағаланды. Әдеттегідей, Бальзак романды басылымдар арасында қайта қарады; алайда, басқа романдармен салыстырғанда, «Пьер Горио» бастапқы нұсқасынан көп өзгермеді. ХХ ғасырда оның бірнеше кино нұсқалары жасалды, соның ішінде Трэверс Вейлдің (1915), Жак де Барончеллидің (1922) және Пэдди Расселдің (1968) режиссерлік жұмыстары. Ал Растиньяк есімі француз тілінде мәшһүр аңызға айналды; «Растиньяк» – кез келген құнмен әлеуметтік сатыға көтерілуге дайын адамды білдіреді. Бұл Марио Пузоның «Крестный отец» (1969) романында және оның киноға бейімделуінде (1972) қайта жаңғыртылды: «Мен оған қарсы кете алмайтын ұсыныс жасаймын». Американдық кино институтының 2005 жылғы «100 жыл – 100 киноцитата» тізімінде бұл цитата екінші орынды иеленді.
Le Père Goriot is widely considered Balzac's essential novel. Brooks refers to its "perfection of form, its economy of means and ends". Martin Kanes, meanwhile, in his book Le Pére Goriot: Anatomy of a Troubled World, calls it "the keystone of the Comédie humaine". It is the central text of Anthony Pugh's voluminous study Balzac's Recurring Characters, and entire chapters have been written about the detail of the Maison Vauquer. Because it has become such an important novel for the study of French literature, Le Père Goriot has been translated many times into many languages. Thus, says Balzac biographer Graham Robb, "Goriot is one of the novels of La Comédie humaine that can safely be read in English for what it is." Initial reviews of the book were mixed. Some reviewers accused Balzac of plagiarism or of overwhelming the reader with detail and painting a simplistic picture of Parisian high society. Others attacked the questionable morals of the characters, implying that Balzac was guilty of legitimizing their opinions. He was condemned for not including more individuals of honorable intent in the book. Balzac responded with disdain; in the second preface of 1835, he wrote with regard to Goriot: "Poor man! His daughters refused to recognize him because he had lost his fortune; now the critics have rejected him with the excuse that he was immoral." Many critics of the time, though, were positive: a review in Le Journal des femmes proclaimed that Balzac's eye "penetrates everywhere, like a cunning serpent, to probe women's most intimate secrets". Another review, in La Revue du théâtre, praised his "admirable technique of details". As was his custom, he revised the novel between editions; compared to other novels, however, Le Père Goriot remained largely unchanged from its initial version. In the 20th century, a number of film versions were produced, including adaptations directed by Travers Vale (1915), Jacques de Baroncelli (1922), and Paddy Russell (1968). The name of Rastignac, meanwhile, has become an iconic sobriquet in the French language; a "Rastignac" is synonymous with a person willing to climb the social ladder at any cost. This has been reworked by Mario Puzo in the novel The Godfather (1969) and its film adaptation (1972); "I'm gonna make him an offer he can't refuse". It was ranked as the second most significant cinematic quote in AFI's 100 Years 100 Movie Quotes (2005) by the American Film Institute.