Кіріспе

Үкіметтік есеп: Space Shuttle Challenger апаты

Роджерс комиссиясының есебі президенттік комиссиямен жазылған, ол Space Shuttle Challenger апатын, оның 10-шы миссиясы STS-51-L кезінде болған оқиғаны тергеуге міндеттелген. 1986 жылдың 9 маусымында президент Рональд Рейганға ұсынылған бұл есеп, ұшырылғаннан кейін 73 секунд өткен соң болған апаттың себебін анықтады және NASA-ны болашақ миссияларды ұйымдастыруда және ғарыш кемелерінде жаңа қауіпсіздік шараларын жақсартуға және орнатуға шақырды.

Қорытындылар

Комиссия "Челленджер" апатының тікелей себебі оң жақтағы қатты ракеталық күштеуіштің артқы бөлігін біріктіретін О-сақиналарының істен шығуы болды. Бұл қысымды ыстық газдардың және соңында жалынның О-сақинасынан өтіп, жақын орналасқан сыртқы бакқа тиюіне алып келді, нәтижесінде конструкциялық зақымдану орын алды. О-сақиналарының істен шығуы жобалаудағы қатеге байланысты болды, себебі олардың жұмысқа қабілеттілігі іске қосылған күнінің суық температурасы сияқты факторларға тәуелді болып шықты.

"Тарихтағы оқиға"

Жалпы алғанда, баяндамада апаттың себептерін анықтаумен қатар, оған ықпал еткен факторлар да қарастырылды. Ең маңыздысы, NASA және оның мердігері Morton Thiokol ұсынылған конструкциялық ақауға тиісінше ден қоймады. Комиссия 1977 жылдан бастап NASA басшыларының O-сақинадағы кемшілік туралы ғана емес, сондай-ақ оның қатастрофаға әкелу мүмкіндігін де білгенін анықтады. Осыған байланысты Роджерс комиссиясы "Челленджер апаты" – "тарихи жағдайлардың салдарынан болған апат" деген қорытындыға келді.

Жүгірту туралы шешімнің қателігі

Сондай-ақ, баяндамада "Челленджер" ұшырылуына әкелген шешім қабылдау процесі қатаң сынға алынып, оның қателіктері көп екені айтылды. Мортон Тиокол ұшыру алдындағы түні О-сақиналарға қатысты болжам температурасы бойынша алаңдаушылықты білдіру үшін жиналыс өткізді. Жиналыс барысында Мортон Тиокол инженерлері "53°F-тан төмен температурада ұшыруға болмайды" деген ұсыныс жасады, бұл бұрынғы ең төменгі температура (бір жыл бұрынғы STS-51C миссиясы) еді. НАСА басшылары бұл ұсынысқа қарсылық көрсетіп, 30 минут жеке кеңес өткізгеннен кейін Мортон Тиоколдың жоғары басшылығы инженерлердің шешімін қабылдамай, ұшыруға рұқсат берді. Бұл алаңдаушылықтар ІІІ деңгейдегі Ұшуға дайындық туралы комиссиядан (FRR) жоғары деңгейге жеткізілмеді. Баяндамада мынадай қорытынды жасалды:

коммуникациядағы кемшіліктер толық емес және кейде дұрыс емес ақпарат негізінде 51-L ұшыру туралы шешім қабылдануына, инженерлік деректер мен басқару шешімдері арасындағы қақтығысқа және НАСА басқару құрылымының ішкі ұшу қауіпсіздігі мәселелерін негізгі шаттл басшыларын айналып өтуіне мүмкіндік берді.

Ричард Файнманның рөлі

Мен осы затты сіздің мөрiңiзден алып, мұз суына салып, бiраз уақыт қысым жасап, кейiн босатып көргенде, ол өзiнiң пiшiнiн сақтайды, созылмайды. Яғни, кем дегенде бiрнеше секунд бойы, тiптi одан да ұзақ уақыт бойы, 32 градус [Фаренгейт] температурасында осы материалда серiктiк болмайды. Менiң ойымша, бұл бiздiң мәселемiзге қатысты. Ричард Фейнман. Телевизиядағы тыңдау барысында Фейнман О сақиналарының төмен температурада нашарлап, мөр бұзылуына қалай әкелетiнiн көрсеттi. Ол материалдың үлгiсiн қысқышпен қысып, мұз суына батырып демонстрациялады. Фейнманның жеке тергеуi НАСА инженерлерi мен басшылары арасындағы айырмашылықты күткеннен де артық анықтады. Оның НАСА-ның жоғары лауазымды басшыларымен сұхбаттасуы элементарлық ұғымдарды түсiнбеушiлiктердi көрсеттi. Мұндай ұғымдардың бiрi – қауiпсiздiк коэффициентiн анықтау. Бiр мысал келтейiк, алғашқы сынақтарда бустер ракетасының О сақиналары үштен бiр бөлігін күйдірiп жiбердi. Осы О сақиналары қатты отынмен жұмыс iстейтiн ракетаның тiк орналасқан цилиндрлi бөлектерi арасында газ тығыздығын қамтамасыз еттi. НАСА басшылары бұл нәтиженi О сақиналарының "қауiпсiздiк коэффициентi" 3 екенiн көрсететiн нәрсе деп жазды. Фейнман бұл қателіктердiң ауқымын сенiмсiз түсiндiрдi: "Қауiпсiздiк коэффициентi" дегенiмiз, объектiнiң мүмкiн болатын күштен артық күшке төтеп беруге қабiлеттi етiп жасау. Фейнман мысалын келтіре келе, егер инженерлер 3000 фунт салмақты зақымсыз көтере алатын көпiр салса, бiрақ iс жүзiнде 1000 фунттан артық салмақ көтермейтiн болса, онда қауiпсiздiк коэффициентi 3 болады. Егер 1000 фунттық жүк көлiгi көпiрден өтетiн болса, бiр сәуледе жарық пайда болса, тiптi үштен бiр бөлігі болса да, қауiпсiздiк коэффициентi нөлге тең болады: көпiр ақаулы, көпiр құламаса да, қауiпсiздiк коэффициентi мүлдем жоқ. 2013 жылы BBC-нiң "The Challenger" фильмінде О сақинасы туралы түсiнiк Кутинаға ғарышкер және комиссия мүшесi Салли Райдтан келгенi көрсетiлдi, ол оған НАСА-ның сынақ нәтижелерiн құпия түрде ұсынды, онда О сақиналарының суық болғанда қатаң болатыны анықталды. Фейнманның тергеулерi сондай-ақ қатты отынмен жұмыс iстейтiн бустерлердi жасаған Мортон Тиоколь инженерлерi О сақиналарының мөрi туралы көптеген күмәндер тудырғанын көрсеттi, бiрақ байланыс қателерi олардың НАСА басшылығының ескермеуiне әкелдi. Ол НАСА-ның көптеген басқа салаларында да осыған ұқсас сәтсiздiктердi тапты, бiрақ оның бағдарламалық жасақтамасын қатаң және тиiмдi сапаны бақылау процедураларына байланысты мақтады. Ол кезде НАСА басшылығы тестілеу әрқашан өткендiктен, ақшаны үнемдеу үшiн тестілеуді азайтуға тырысты. НАСА басқаруы мен инженерлерiмен болған тәжiрибелерiне сүйене отырып, Фейнман НАСА басқаруының ғылыми түсiнiгiндегi күрделi кемшiлiктер, екі лагерь арасындағы байланыс жетiспеушiлiгi және шаттлдың қауiп-қатерлерiн дұрыс түсiнбеу НАСА-ның iшкi сәйкессiздiктердi шешiп, шаттлдың сенiмдiлiгi туралы адал сурет ұсынғанға дейiн шаттл ұшыруларынан үзілiс алуын талап еттi. Фейнман көп ұзамай өзінің комиссия мүшелерiнiң ақыл-ойына құрмет көрсiсе де, олар НАСА-ны сынға алуды НАСА-ның iшкi мәселелерiн шешу керектiгiн, бiрақ НАСА-ның өз жұмысын тоқтатудың немесе аз қаржы алудың қажетi жоқ екенiн анық растады. Фейнман Комиссияның қорытындылары оның қорытындыларын бұрмалады деп санады және ол NASA сияқты терең кемшiлiктерi бар ұйымды операцияларды тоқтатпай және күрделi жөндеуден өткiзбей жалғастыруды ақылға қоярлық емес деп санайды. Оның комиссия мүшелерi Фейнманның қарсылығынан қорқып, көп өтінiш бергеннен кейiн ғана Фейнманның азшылық баяндамасы енгiзiлдi. Фейнман НАСА-ның "қауiпсiздiк мәдениетiндегi" кемшiлiктерге өте сын көзбен қарағандықтан, егер ол "F қосымшасы" ретiнде пайда болған шаттлдың сенiмдiлiгi туралы өзінің жеке байқауларын қамтымаса, өз есiмiн есептен алып тастаумен қорқытты. Қосымшада ол былай дедi: "Көрсеткiш 100-ден 1-ге дейiн, 100 мыңнан 1-ге дейiн жетедi. Жоғары көрсеткiштер жұмыс iстейтiн инженерлерден, ал өте төмен көрсеткiштер басшылардан келедi. Бұл келіспеушiлiктiң себептерi мен салдары қандай? Егер 100 000-нан 1 бөлігі 300 жыл бойы бiр ғана көлiктi жоғалтуды күтсе, бiз бiр көлiктi күн сайын шығара аламыз. Сондықтан бiз "басшылықтың машинаға деген фантастикалық сенiмiнiң себебi неде?" деген сұрақ туындайды. Қандай мақсатта болмасын, iшкi немесе сыртқы тұтыну үшiн болсын, НАСА-ның басшылығы өз өнiмiнiң сенiмдiлiгiн қиялға айналдырады". Кiтаптың екінші жартысы тергеуді және ғылым мен саясат арасындағы мәселелердi қамтиды және ол жазған қосымшаны қамтиды. Фейнман кейiннен ол НАСА-дағы мәселелердi өзi танып отырғанына сенгенiмен, кездейсоқ түрде НАСА немесе подрядшылардың қызметкерлерi осы мәселелiк аймақтарға назар аудару үшiн оны әдейiлеп дәрiлемелерге жетелегенiн түсiндi.