Кіріспе

Жағдайға байланысты шешім

Компромисс (немесе компромистік таңдау) – басқа жақтарындағы пайдаға қол жеткізу үшін жиынтық немесе жобаның сапасы, саны немесе қасиеттерінен кейбір нәрсенің қысқартылуы немесе жоғалтылуымен байланысты жағдайға байланысты шешім. Қарапайым тілмен айтқанда, бір нәрсе артса, екіншісі кеміуі керек. Компромисс қатынастары көптеген себептерден туындайтын шектеулерден келіп шығады, оның ішінде қарапайым физика да бар – мысалы, белгілі бір кеңістікке белгілі бір көлемдегі заттар ғана сыяды, сондықтан толық контейнер көбірек сыйыру үшін кейбір заттарды шығарып тастауы керек, ал кемелер үлкен заттарды немесе көптеген кішкентай заттарды тасымалдай алады. Компромисс сонымен қатар бір заттың әртүрлі конфигурацияларына да қатысты, мысалы, гитарадағы ішектерді әртүрлі ноталарды ойнау үшін реттеу, сондай-ақ әртүрлі міндеттерге уақыт пен назарды бөлу. Компромисс тұжырымдамасы әрбір нұсқаның артықшылықтары мен кемшіліктерін толық түсініп, жасалған тактикалық немесе стратегиялық таңдауды білдіреді. Экономикалық мысал – үлкен кіріс әлеуеті бар, бірақ тәуекелді акцияларға инвестиция салу, одан қауіпсіз, бірақ кірісі аз облигацияларға қарағанда.

Теориялық сипаттама

Сауда-саттықтардың теориялық сипаттамасы Парето шебін қамтиды.

Мысалдар

Сауда-саттықтан айнымалы нәрсе туралы ұғым күнделікті өмірдегі жағдайларды сипаттау үшін жиі қолданылады.

Экономика

Экономикада таңдаудың бағасы мүмкіндік құны арқылы көрсетіледі, яғни қолдан келген ең жақсы баламадан бас тарту. Осылайша, таңдаудың бағасы дегеніміз – белгілі бір өнімді, қызметті немесе тәжірибені алу үшін, сол ресурстарды пайдаланып жасауға болатын басқа нәрселерден айырылу, яғни құрбандыққа бару. Мысалы, баскетбол ойынына баратын адам үшін мүмкіндік құны – үйде белгілі бір телебағдарламаны тамашалау мүмкіндігінен айырылу. Егер ойын жұмыс уақытында өтетін болса, онда мүмкіндік құны жұмыстан босатылған бірнеше сағат болады, себебі жұмыстан уақыт алуға тура келеді. Белгілі бір елдегі таңдаудың бағасына әсер ететін көптеген факторлар бар, олардың ішінде шикізаттың қолжетімділігі, білікті жұмыс күші, өнімді өндіруге арналған жабдықтар, технология және капитал, сондай-ақ осы өнімді ұқсас уақыт ішінде өндіруге қажетті нарықтық баға және тағы басқалары бар. Экономикада таңдаудың бағасы көбінесе Парето шекарасымен (экономист Вильфредо Паретоның құрметіне аталған) графикалық түрде бейнеленеді, ол әр түрлі берілген мөлшерлер үшін қол жеткізуге болатын бір нәрсенің ең үлкен (немесе ең аз) мөлшерін көрсетеді. Мысалы, өндіріс теориясында бір тауардың өндірілуі мен екінші тауардың өндірілуі арасындағы таңдаудың бағасы өндіріс мүмкіндіктерінің шекарасы арқылы графикалық түрде көрсетіледі. Парето шекарасы көп мақсатты оптимизацияда да қолданылады. Қаржы саласында капитал активтерін бағалау моделі белгілі бір тәуекел деңгейінде портфельдің күтілетін ең жоғары кірісін көрсететін тиімді шекараны қамтиды, бұл портфель кірісінің дисперсиясы арқылы өлшенеді.

Опциондық шығындар

Жеке тұлға үшін мүмкіндік шығындарының мысалы – толық уақытты жұмыс істейтін адамның, 7 жылдық оқудан кейін дәрігер болып $150,000 жалақы алу мүмкіндігімен, $30,000 жылдық оқу ақысы бар медициналық мектепке қатысу үшін $50,000 жалақысынан бас тарту шешімі болуы мүмкін. Егер медициналық мектеп тек күндізгі оқу нысанында ғана оқуға мүмкіндік береді деп есептесек, жұмыстан кетуді қарастырып отырған адам медициналық мектепке бармай, жұмысында $50,000 табу, немесе медициналық мектепке барып, $50,000 жалақыдан айырылу және $30,000 оқу ақысын төлеу, бірақ 7 жыл оқығаннан кейін жылына $150,000 немесе одан да көп табыс табу арасында таңдау жасауына тура келеді.

Қоқыс контейнерлері

Қоқыс жәшіктері үй ішінде қолданылып, кейін көшеге шығарылып, үлкен қоқыс контейнеріне төгілетін болса, олар кішкентай немесе үлкен болуы мүмкін. Үлкен қоқыс жәшігін үлкен контейнерге жиі алып шығудың қажеті жоқ, бірақ толған кезде ол өте ауыр болып, жылжыту қиынға соғуы мүмкін. Үлкен немесе кішкентай жәшікті таңдау – қоқысты шығару жиілігі мен пайдаланудың ыңғайлылығы арасындағы теңестіру. Тамақ қалдықтары болған жағдайда, тағы бір теңестіру қажет болады. Үлкен жәшіктер ас үйде ұзақ тұрса, тамақ шіри бастап, жағымсыз иіс пайда болуы мүмкін. Ал кішкентай жәшікті жиірек контейнерге алып шығуға тура келеді, бұл иістің азаюына немесе толығымен жойылуына себеп болады. Әрине, үлкен жәшік қолданушысы оны жиі сыртқа шығаруға тырысуы мүмкін, бірақ үлкен жәшікті жиі алып шығу қиын, сондықтан қолданушы жәшікті қашан шығару керектігін жиі ойлауға мәжбүр болады.

Қолғаптар

Салқын климатта барлық саусақтар бір бөлікте орналасқан қолғаптар қолды жылы ұстауға тиімді, бірақ мұндай конструкция саусақтардың қозғалысын шектейді және қолдың толық функционалдығына кедергі келтіреді. Саусақтары бөлек жасалған қолғаптардың бұл кемшілігі жоқ, бірақ олар қолғаптардай саусақтарды жылы ұстамайды. Осылайша, қолғаптар мен қолғаптарды таңдауда жылу мен ептілік арасында таңдау жасау қажет. Сол сияқты, жылы пальтолар көбінесе ауыр болып, киген адамның қозғалыс еркіндігін шектейді. Жіңішке пальтолар кигенге көбірек еркіндік береді, бірақ олар қалың пальтодай жылы болмайды.

Музыка

Музыканы компакт-дискілерден компьютерге көшіргенде, қатты дискідегі орынды үнемдеу үшін MP3 сияқты жоғалтулы сығылу форматтары жиі қолданылады, бірақ бұл жағдайда бірқатар ақпарат жойылып, дыбыс сапасы нашарлайды. FLAC немесе ALAC сияқты жоғалтусыз сығылу әдістері дискіде көбірек орын алады, бірақ дыбыс сапасын өзгертпейді.

Көліктер

Үлкен көліктер көп адамды тасымалдай алады, және олардың бүгілу аймақтары үлкен болғандықтан, апат кезінде қауіпсіз болуы мүмкін. Дегенмен, олар көбінесе ауыр (және көбінесе өте аэродинамикалық емес) болады, сондықтан әдетте отынды үнемді пайдаланбайды. Smart Car сияқты кішкентай көліктерде тек екі адам отыра алады, ал жеңіл болғандықтан, олар отынды тиімдірек пайдаланады. Сонымен бірге, кішкентай көліктердің кішігірім мөлшері мен салмағы олардың бүгілу аймақтарының кішкентай болуын білдіреді, яғни апат болған жағдайда жолаушылардың қауіпсіздігі төмендеу болады. Соған қоса, кішкентай көлік үлкен, ауыр көлікпен соқтығысса, кішкентай көліктегілерге зиян көп тиеді. Осылайша, көліктің мөлшері (үлкен немесе кішкентай) жолаушылар сыйымдылығы, апат кезіндегі қауіпсіздік және отын үнемдеу тұрғысынан бірнеше құрбандықты талап етеді.

Жеңіл атлетика

Спортта спринтпен жүгіру марафондық қашықтыққа жүгіруден өзгеше физикалық қасиеттерді қажет етеді. Сәйкесінше, екі жарыс Олимпиада сияқты жарыстарда жеке-жеке өткізіледі және әр жарысқа спортшылардың бөлек командалары қатысады. Кәсіби жүгірушінің марафонға немесе спринтке көбірек бейімділігі – жүгірушінің дене бітімі мен физиологиясына (мысалы, бұлшық ет талшықтарының түріне), сондай-ақ оның жеке қызығушылығына, басымдықтарына және басқа да ынталандырушы факторларға байланысты айырмашылықтар болады. Спорттық іздеушілер болашақ спортшыға командадағы қай рөлге сәйкес келетінін шешкенде осы факторларды ескереді.

Биология

Биологияда бірнеше түрдегі шарттық қатынастар (компромистер) анықталған. Ең қарапайым түрінде, бір белгінің пайдалы өзгеруі екінші белгінің зиянды өзгеруімен байланысты болғанда шарттық қатынас (компромис) туындайды. Қоршаған орта ресурстарын басқаруда әртүрлі мақсаттар арасында шарттық қатынастар (компромистер) пайда болады. Мысалы, мұндай жағдайлар биологиялық әртүрлілікті сақтау, көміртегінің жиналуы және Орманды кесу және орманның деградациясынан туындайтын эмиссияны азайту (REDD+) бағдарламасының қаражатын бөлудегі теңдік арасында орын алады, себебі осы мақсаттардың біреуін максималдау қалған екі мақсаттың нәтижелерін төмендетуге әкеледі. Бұл термин эволюциялық контексте де кеңінен қолданылады, онда табиғи және жыныстық таңдау процестері түпкі шешімді факторлар ретінде қарастырылады. Биологияда шарттық қатынастар (компромистер) және шектеулер ұғымдары көбінесе тығыз байланысты болады.

Демография

Демографияда, айырбас мысалдарына жетілу, өнімділік, ата-аналық күтім, теңдік, қартаю және серік таңдау жатуы мүмкін. Мысалы, өнімділік (туған балалар саны) неғұрлым жоғары болса, әрбір балаға ата-аналық күтім соғұрлым аз болады. Өнімділікке байланысты ата-аналық күтім теріс еңісті сызықтық график түрінде көрінеді. Демографиялық компенсация деп аталатын осыған байланысты құбылыс, түрлердің өмірлік циклінің әртүрлі компоненттерінің (тіршілік ету, өсу, өнімділік және т.б.) таралу ауқымдарында теріс корреляцияны көрсетуімен туындайды. Мысалы, тіршілік ету таралудың солтүстік шетіне қарай жоғары болуы мүмкін, ал өнімділік немесе өсу оңтүстікке қарай артады, бұл түрдің қоршаған орта градиенті бойымен сақталуына мүмкіндік беретін компенсацияға әкеледі. Өмірлік цикл компоненттеріндегі қарама-қайшы тенденциялар ресурстарды бөлудегі айырбас арқылы, сондай-ақ қоршаған орта жағдайларына тәуелсіз, бірақ қарама-қарсы реакциялар арқылы туындауы мүмкін.

Инженерлік

Инженерлік салада шартты айырбас маңызды. Мысалы, электр техникасында, күшейткіштерде теріс кері байланыс пайданы, жақсартылған жолақты кеңдік, пайданың тұрақтылығы және/немесе жұмыс нүктесі, шуға төзімділік және сызықтық емес бұрмалауды азайту сияқты қажетті қасиеттермен алмастыру үшін қолданылады. Сол сияқты, медициналық құрылғыларда қажетті өлшеу сапасын сақтай отырып, қуат тиімділігін барынша арттыру үшін шартты айырбас қолданылады.

Компьютерлік ғылым

Компьютерлік ғылымда, компромистік қатынастар кәсіби құрал ретінде қарастырылады. Бағдарлама көбірек жад қолданса, оның жұмыс жылдамдығы артуы мүмкін (кеңістік-уақыт арасындағы теңгерім). Мысалдарын қарастырайық: Суретті сығымдау арқылы берілу уақытын/құнын азайтуға болады, бірақ бұл сығымдау мен сығымды сығуға процессор уақытын жұмсауға әкеледі. Сығымдау әдісіне байланысты, бұл сурет сапасының төмендеуімен де байланысты болуы мүмкін. Іздеу кестесін пайдалану арқылы процессор уақытын үнемдеуге болады, бірақ кестеге жад орыны қажет болады. Мысалы, байттың жұптығын анықтау үшін әр битті жеке қарауға болады (қозғалыс және маскаларды қолдана отырып), немесе әр мүмкін бит комбинациясы үшін жұптықты көрсететін 256 жазбадан тұратын кесте қолдануға болады, немесе жоғарғы және төменгі жартылай байттарды біріктіріп, 16 жазбадан тұратын кесте қолдануға болады. Кейбір жағдайларда (мысалы, жолдарды өңдеу) компилятор жылдамдықты арттыру үшін тікелей кодты немесе жадты үнемдеу үшін орындалу кезіндегі процедураларды пайдалана алады; компиляторды қолданушы жылдамдыққа немесе жадқа басымдық беруін көрсетуі керек. Бағдарламалық жасақтаманы жасау институтының Архитектуралық компромистік талдау әдісі (ATAM) деп аталатын компромистік жағдайларды талдауға арналған әдісі бар.

Үстел ойындары

Стратегиялық үстел ойындарында көбінесе құрбандықтар жасалады: мысалы, шахматта сіз жақсырақ позицияға қол жеткізу үшін пешканы құрбан ете аласыз. Ең жаман жағдайда шахматшы тіпті құнды фигураны (тіпті ферзьді) королді қорғау үшін құрбан етуі мүмкін. Года сіз қалыңдықты ықпалға айырбастауыңыз мүмкін.

Этика

Этика көбінесе бір-бірімен қарама-қайшы келетін және теңестіруді қажет ететін мүдделер үшін күресті қамтиды, мысалы, әртүрлі адамдардың мүдделері немесе әртүрлі принциптер (мысалы, адамгершіліксіз немесе заңсыз эксперименттерден алынған ақпаратты бүгін ауруларды емдеу үшін пайдалану этикалық болып табылады ма?).

Медицина

Медицинада пациенттер мен дәрігерлер көбінесе таңдау жасауға тура келетін қиын жағдайларға тап болады. Мысалы, жергілікті простата қатерлі ісігі болғанда пациенттер ұзақ өмір сүру мүмкіндігін емдеудің ықпалды немесе жағымсыз қосымша әсерлерімен салыстырып бағалауы керек (пациенттік таңдау).

Үкімет

Үкіметтік таңдаулар – кез келген дәуірдегі ең күрделі саяси және әлеуметтік мәселелердің бірі. Саясаттың барлығын, көпшілік немесе саясаткерлер үшін ең басты болып табылатын негізгі құндылықтарға байланысты жасалған таңдаулардың тізбегі деп қарастыруға болады. Саяси науқандар да таңдауларды қамтиды, мысалы, қарсылап жарнама беру саяси қолдаушыларды белсендіруі мүмкін, бірақ шешімін қабылдамаған сайлаушыларды жаңсақ қылуы мүмкін.

Жұмыс кестелері

Жұмыс кестесі бойынша қызметкерлер көбінесе "9/80" тәртібін пайдаланады, онда 80 сағаттық жұмыс уақыты дәстүрлі 10 күндік 8 сағаттық жұмыс күнінің орнына, 9 дерлік 9 сағаттық жұмыс күніне сығымдалады, бұл қызметкерге әр екінші жұманы демалыс күні ретінде алуға мүмкіндік береді.