Кіріспе
Артур аңызы бойынша, Кай (Cai, орта валлий тілінде Kei немесе Cei; Caius; француз тілінде Keu; ескі француз тілінде Kès немесе Kex) – король Артурдың асырап алған бауыры және кейіннен сенашалы, сондай-ақ Дөңгелек үстелдің алғашқы рыцарларының бірі. Кейінгі әдебиетте ол өткір тілімен және басқұмар, қарапайым мінез-құлқымен белгілі, бірақ ертеректе ол Артурдың ең көрнекті жауынгерлерінің бірі болды. Бедивермен бірге, олармен жиі байланыстырылатын Кай, Артурмен байланысты алғашқы кейіпкерлердің бірі. Кейінгі әдебиеттерде Кайдың әкесі Эктор деп аталады, ал валлий деректерінде оны Cynyr Ceinfarfog деп атайды.
In Arthurian legend, Kay '/k//eɪ/ (Cai, Middle Welsh Kei or Cei; Caius; French: Keu; Old French: Kès or Kex) is King Arthur's foster brother and later seneschal, as well as one of the first Knights of the Round Table. In later literature he is known for his acid tongue and bullying, boorish behaviour, but in earlier accounts he was one of Arthur's premier warriors. Along with Bedivere, with whom he is frequently associated, Kay is one of the earliest characters associated with Arthur. Kay's father is called Ector in later literature, but the Welsh accounts name him as Cynyr Ceinfarfog.
Уэльстік дәстүрдегі Cai
Кай немесе Сей – Артурий мифологиясымен байланысты ең ерте кейіпкерлердің бірі, ол көптеген ежелгі Уэльс мәтіндерінде кездеседі, соның ішінде Culhwch ac Olwen, Geraint fab Erbin, Iarlles y Ffynnon, Peredur fab Efrawg, Breuddwyd Rhonabwy, Pa Gur және Уэльс триадалары. Оның әкесі – Циньр Цинфарфог (Шыңқыр сақал), ұлы – Гаранвин, ал қызы – Келемон. Кай дүниеге келмес бұрын, Циньр оның жүрегі мәңгі суық болады, тым жарысқақ болады және ешкім от пен суға оның сияқты тойтарыс бере алмайды деп болжаған. Кайға тағы да бірнеше үстіміздік қабілеттер тән еді, оның ішінде тоғыз күн мен тоғыз түн бойы тыныс алмау немесе ұйықтамау, қалаған жағдайда "орманның ең биік ағашындай бойына өсу" және қолынан табиғи емес жылу шығару қабілеттері бар. Сонымен қатар, Кайдың қылышынан алған жараны емдеу мүмкін емес. Кайді Гвайдауг, Менестирдің ұлы өлтіреді, ал ол Артурдың кек алуымен жазаланады. Роберт Грейвс ертедегі Сей сипаттамасының күн батыры Кухулиннің шайқастағы ашу-ызасы туралы айтылған әңгімеге ұқсас екенін айтты. Бірақ кейінгі Артурий аңыздарында Сей әзілкеш және асхана бастығына айналды – бұл ескі батырларды жаңаларына орын беру үшін төмендетуді көздейтін фольклорлық процестің бір көрінісі (бірақ оларды естен шығармау керек).
Па Гурьи Портхаур
Кай туралы ең алғашқы тікелей сілтемелердің бірі 10 ғасырдағы "Па Гур" поэмасында табылады, онда Артур Glewlwyd Gafaelfawr атты қамал күзетшісінен кіруге рұхсат алу үшін өз жауынгерлерінің ерліктері мен жетістіктерін баяндайды. Поэманың басым бөлігі Цайдың ерліктеріне арналған:
Culhwch және Olwen
Кулхвичтің әкесі, Килидд, Кэлидон ұлы, ауыр босанудан кейін әйелі Голеуддидті жоғалтады. Ол қайтадан үйленгенде, жас Кулхвик өгей анасының оны жаңа өгей қарындасымен үйлендіру әрекетіне қарсы тұрады. Мұнан ренжіді, жаңа патшайым оған қарғыс тастайды, осылайша ол алып Исбаддаденнің әдемі қызы Олвеннен басқа ешкімге үйлене алмайды. Ол қызды ешқашан көрмегенімен, Кулхвик оған ғашық болады, бірақ әкесі оны атақты туысы Артурдың көмегінсіз таба алмайтынын ескертеді. Жас жігіт дереу туысын іздеуге шығады. Ол оны Корнуоллдағы Селивигтегі сарайында табады және қолдау мен көмек сұрайды. Кай – Кулхвухқа көмекке бірінші болып ерікті келген рыцарь. Ол Олвен табылғанға дейін оның жанында болуға уәде береді. Тағы бес рыцарь олардың миссиясына қосылады. Олар "әлемдегі ең әдемі қамалға" жетеді және Исбаддаденнің қойшы інісі Кустеннинмен кездеседі. Олар қамалдың Исбаддаденге тиесілі екенін, оның Кустенниннің жерін тартып алғанын және қойшының жиырма үш баласын қатыгездікпен өлтіргенін біледі. Кустеннин Кулхвич пен Олвеннің кездесуін ұйымдастырады, ал Олвен Кулхвич пен оның серіктерін Исбаддаденнің қамалына жетелеуге келіседі. Кай, Исбаддаденнің жиырма төртінші ұлы Гореуді өмірімен қорғауға ант етеді. Рыцарьлар қамалға жасырын шабуыл жасайды, тоғыз күзетші мен тоғыз күзетші итті өлтіріп, алыптың залына кіреді. Олар келгеннен кейін, Исбаддаден Кулхвичті улағыш жебемен өлтіруге тырысады, бірақ Бедвир, содан кейін сиқыршы Менв, ал соңында Кулхвичтің өзі оны алдап, жарақаттайды. Ақырында Исбаддаден мойындайды және Кулхвичке қызын беруге келіседі, егер ол бірнеше орындалмайтын тапсырмаларды (anoethau) орындаса, соның ішінде Twrch Trwyth-ті аулау және құрметті тұтқын Mabon ap Modron-ды босату. Кай – ертегідегі маңызды кейіпкер және бірнеше тапсырманы орындауға жауапты. Ол Врнакты өлтіреді, Мабон ап Модронды сулы түрмеден құтқарады және Бақалы Диллустың шашын алады. Бірақ Артур Кай туралы сатирикалық өлең шығарғанда, ол патшаға ашуланып, оған қарсы шығады, соңында миссияны және серіктерін тастап кетеді. Оқиғада айтылғандай, "Артурдың күші әлсірегенде де, немесе оның адамдары қаза тапқанда да Кай онымен ешқандай қарым-қатынас жасамайды". Осы себепті ол Twrch Trwyth-ті аулауға қатыспады.
Басқа көріністер
Қасиетті Кадоктың өмірінде (1100 ж. шамасында) Бедвир Артур мен Каймен бірге Гвинллв патшасының Брайхиниогтағы әкесінің сарайынан Сент Гвальдиді ұрлап әкеткен оқиғаны шешеді. Кай Тристан мен Изольданың ерте Уэльс нұсқасында маңызды рөлде көрінеді, онда ол екі ғашыққа көмектеседі және өзі Голв Хафддд есімді қызға ғашық болады, сондай-ақ Мелвастың Гвенхейфарды ұрлауы туралы ерте диалогтық өлеңдерде де кездеседі. Контекстке қарағанда, Кай патшайымды басқа бір әлемнен келген күйеуден құтқарып жатыр, бұл Кай мен Гвенхейфардың арасындағы романтикалық қарым-қатынас болуы мүмкін екенін көрсетеді. Уэльстік Триадалар Цайды "Британия аралының үш шайқас диадемалы батырларының" бірі деп атайды, олар Дрыстан маб Таллух және Хуэйл маб Кау. Жылқылар Триадасында оның аты Gwyneu gwddf hir (Ұзын мойынды Гвинеу) деп берілген. Уэльстік романстарда (әсіресе Оуэйн, немесе Фонтан ханым және Эфраугтың ұлы Передур) Кай континенттік романстардағыдай қарапайым рөлді атқарады. Дегенмен, осы романстардың қолжазбалары Хретьен де Труадан кейін жазылған, яғни ондағы Кай бейнесі жергілікті Уэльс емес, Хретьеннің кейіпкерге берген нұсқасына көбірек ұқсауы мүмкін.
Кей хроникалар мен романстарда
Кей мен Бедивер екеуі де Джеффри Монмуттың "Британ патшаларының тарихында" (Historia Regum Britanniae) кездеседі және Артурға Мон-Сен-Мишель гиантын жеңуде көмектеседі. Джеффри Кейді Анжу графы және Артурдың үй шаруашылығын басқарушысы етеді, осы лауазымды ол көптеген кейінгі әдебиеттерде сақтайды. Кристиан де Труаның "Эрек пен Энида" романында зұлымдыққа бейімделген Гроносис деген ұлы туралы айтылады. Ал уэльстік жырларда оған Гаранвин мен Селемон есімді ұл мен қызы бар делінеді. Романдық әдебиет Кейдің жеке өміріне сирек тоқталатынымен, Жирарт д’Амиеннің "Эсканор" романында оның Нортумбриялық Андриветаға деген махаббаты егжей-тегжейлі суреттеледі, оны үйленуге асығар алдында оның туысының саяси айла-шарғыларынан қорғауы тиіс. Кристианның шығармаларында Кей бүгінде оның ең көп танылатын қасиеттерін иеленеді: ыстыққандық және жарық мінез (уэльстік әдебиеттен сақталған), оған қабілетсіз мақтандығы қосылады. Кристиан оны әжуалаушы және қалтыратушы ретінде қолданады; Ланселот, Ивайн немесе Гавен сияқты батыр рыцарьларға қарсы тұратын тұлға. Ол "Арыстан рыцары" ("Ивен") романында сэр Калогренанттың әдептілігін сынайды, ал "Арба рыцары" ("Ланселот") романында Артурды Гвиневераны Малеаганттан құтқаруға көндіріп, оның ұятты жеңілісімен аяқтайды. "Грааль тарихы" ("Персеваль") романында сэр Кей Персевалдың наивтігіне ашуланып, болашақта ұлы рыцарь болатынын айтқан қызға шапалақ салады; Персевал кейін оның иығын сындырып, одан кек алады. Вольфрам фон Эшенбах өзінің "Парциваль" романында осыған ұқсас оқиғаны баяндайды және тыңдаушыларын Кейді тым қатал бағаламауға шақырады, өйткені оның өткір сөздері шын мәнінде сарайдағы тәртіпті сақтауға қызмет етеді: «Маған көптеген адамдар келіспесе де, Кей батыл және адал адам болды. Ұлы Кей». Кей Артур туралы әдебиетте кең таралған, бірақ ол көбінесе басқа кейіпкерлерге қарсы қоятын тұлға ретінде ғана танылады. Патшаның қалауын орындауға тырысса да, Артурға деген адалдығы күмәнсіз. "Вулгата циклында", "Вулгатадан кейінгі" және Томас Малоридің "Артурдың өлімі" романында Кейдің әкесі Эктор Мерлиннің оны туған ата-анасы Утер мен Игрейнден алып кеткеннен кейін Артурды асырайды. Эктор болашақ патша мен Кейді ағайынды ретінде тәрбиелейді, бірақ Артурдың тегі Лондондағы турнирде Тасқа салынған қылышты суырып алғанда ашылады. Артур жаңадан рыцарь атанған Кейге қызмет етеді, үйден тыс қалады және ағасының қылышына жете алмайды, сондықтан ол оны алмастыру үшін Тастағы қылышты қолданады. Кей өзінің мүмкіндігін пайдалануға бейімділігін көрсетеді, ол қылышты Артур емес, өзі суырып алғанын мәлімдейді, осылайша Кейді Британияның нағыз патшасы етеді, бірақ ол ақырында Артурға мойынсұнады. Ол Дөңгелек үстелдің алғашқы рыцарьларының бірі болады, ол «Дөңгелек үстелдің рыцары болуға ең лайықты» деп сипатталады және өмір бойы асырап алған бауырына қызмет етеді. Ғалымдар Кейдің мақтандығы мен мақтандығы оны ешқашан клоун, қорқақ немесе сатқын етпейтінін атап көрсетеді, тек "Грааль" романындағы "Перлесваус" романында Артурдың ұлы Лохольтті өлтіріп, патшаның жауларына қосылғанда ғана. Бұл ерекше шығарма аномалия болып табылады, бірақ Кейдің бейнесі қарапайым қатыгездік пен зұлымдықтан, "Роман де Идер" немесе Хартман фон Ауэнің "Ивейн" романындағыдай, Durmart le Gallois және Escanor романдары сияқты әзіл-сықақ пен тіпті сүйкімділікке дейін өзгереді. Кейдің кең таралғандығына қарамастан, оның өлімі Артур туралы әдебиетте жиі талқыланбайды. Уэльстік әдебиетте ол Гвайддогтың қолынан қаза тауып, Артур одан кек алатыны айтылады. Джеффри Монмут пен "Альтератив Морте Артурда" ол Рим императоры Люциге қарсы соғыста қаза табады, ал "Вулгата циклында" оның Францияда, римдіктерге қарсы шайқаста қайтыс болғаны сипатталады. Малоридің 5-кітабында Кей Римге қарсы соғыста өлмейді, бірақ аман қалады және кейіннен Камлан шайқасы алдында Экскалибурдың қасиетті кебінін алуға жіберілген топқа қатысады. Ол сондай-ақ Камлан шайқасынан аман қалған аздаған адамдардың бірі, бірақ оның қалай аман қалғаны түсініксіз; кейінгі түсіндірмелерде ол сол шайқасқа қатыспағаны айтылады.
Қазіргі заманғы түсіндірмелері
Кей – Т. Х. Уайттың «Бір кездегі және болашақ патша», «Тастағы семсер» және «Ауа мен қараңғылық патшайымы» атты алғашқы үш кітабының басты кейіпкері. Оның бейнесі Малоридің Артурдың тәрбиесі туралы айтуына негізделген, бірақ Уайт оқиғаға бірқатар жаңа элементтер қосады, соның ішінде жас Кей Робин Гуд пен Мейд Марианның көмегімен қауіпті грифонды өлтіреді. Уайттың Кеюі жылдам ойлы және көбінесе қатыгез, бірақ әрқашан Артурға сүйіспеншілікпен қамқор ағасы, оны «Жыртқы» деп атайды. Кей 1963 жылы Уолт Дисней студиясының «Тастағы семсер» анимациялық фильмінде пайда болады, онда оны актер Норман Олден дауыстайды. Ол атлетикада және семсерлесуде шебер болмаса да, Эктор оны рыцарлық атаққа дайындауға және, мүмкін, тәжді алуға бел буады. Кей Артурға қарсылық көрсетеді, өзімшіл, жалқау, сыртынан әдепсіз және ашулы болады. Кей Артурды үнемі мазақтайды, оған ренішпен қарайды және оның қателіктері үшін физикалық түрде жарақаттауға тырысады. Алайда Артур патша болған кезде Кей Артурды патша ретінде құрметтей бастайды, алғашқыда оған теріс иіліп, кейін шын жүректен иіліп, өткенде оған қалай қарағаны үшін өкініш білдіреді. 1970 жылдардағы «Артур британиялық» телесериалында Сей (телесериалда Кай болып өзгертілген) Майкл Готард ойнады. Аңыздың осы нұсқасында Артур – кельт басшысы, ал Кай – саксон жетім, оны кельттер арасында асырап алған әкесі Луд ағайынды ретінде тәрбиелейді. Ол қызу мінезді және кейде әйелдерге қызығушылық танытады, бірақ өте қабілетті жауынгер (кейде балта қолданады) және Артурдың ең сенімді және адал досы ретінде бейнеленеді. Томас Бергердің 1978 жылы жарық көрген «Артур Рекс: Аңыз роман» романында Кей – біршама әдепсіз, тілі өткір ашкөз. Уэльстегі шалқар өмірінен құтылғаннан кейін, ол Камелоттың асханасын басқарады және оны одан да мәдениетті орынға айналдыруды қалайды. Артур Сэр Кей оған әрдайым дәмді тағамдар ұсынатынына наразы болады, ал патша қарапайым тамақ жегісі келеді. Кей кітапта көңіл көтеруге арналған кейбір эпизодтарды ұсынады, бірақ соңында Мордредтің әскеріне қарсы соңғы шайқаста қаһармандықпен күресіп, қаза табады. Кей – Филис Энн Каррдың 1982 жылғы «Патшайымның жырлары» романының басты кейіпкері. Классикалық аңыздарда Гвиневраның тойында уланған рыцарь туралы және патшайым қылмыс жасады деп айыпталған оқиғаны кеңейте отырып, Карр өзінің әңгімесін құпия қылмысқа айналдырады, онда Кей детектив ретінде шындықты анықтауға тырысады. Сэр Кейдің нұсқасы 1982 және 1985 жылдарғы DC Comics макси-сериясы «Камелот 3000»-де пайда болады. Марион Циммер Брэдлидің 1983 жылы түсірілген «Авалонның тұмары» фильмінде Кей (Қай деп жазылады) Артурдың асырап алған ағасы. Кішкентай кезінде өлімге жақын болған жазадан кейін Артур Қай мен оның әкесі Экториуспен бірге тұруға жіберіледі. Артур мен Қай бір-бірін қатты жақсы көреді, Артур тәж кигеннен кейін Қайға: «Егер сені, ағайын, патша деп атауын сұрасам, Алла маған жаза берсін», – дейді. Қайдың бетіндегі жарақат және ақсау, ол саксон шабуылы кезінде Артурды қорғағанда алған екі жарақат екені айтылады. Қай Артурдың рыцары және сарай бастығы болып тағайындалады және ол Артурдың сарайын күзетіп сақтайды. Джиллиан Брэдшоудың 1984 жылғы «Ұзын желдің астында» сериясында Сей – Артурдың жаяу әскерінің қолбасшысы. Ол – отты шашы бар, мінезі де соған сай, бірақ Артурға деген құрметі мен адалдығы зор адам. Стивен Р. Лоухедтің «Пендрагон циклында» Қай, Cai деп жазылады, Артурдың ең адал серігі. Бала кезінде ол аяғын жарақаттаған, Артур оны қорғаған аздардың бірі еді. Бұл Артурға толық және күмәнсіз адалдық сыйлайды. Ол Мордредке қарсы шайқаста қаза табады. Комедиялық телесериал «Каамелотта» Кей – Артурдың қарсыласы, Римге қайтудан бас тартқан және атын кельт тіліне аударған жүзбасы Қай ретінде бейнеленеді, Артур оған рыцарлық атақ беріп, олардың арадағы дауды аяқтайды. Ол Филип Ривтің 2007 жылы жарық көрген «Бұл жерде Артур жатыр» романында Артурдың адал ағасы және барда Мерддиннің (Мерлин) досы ретінде пайда болады, бірақ Артурдың беделін жақсартуға арналған әңгімелерінен кейін олардың достығы суынады. Кейіннен ол «Ирландиялық» деп аталатын кейіпкердің қолынан өлтіріледі, ол ирландиялықтарға қарсы шабуылға қарсы көмекке барады. Ирландиялық жігіт түнде олардың лагеріне Мердиннің бұйрығы бойынша шабуыл жасады, өйткені көптеген адамдар оны Артурдан жоғары басшы деп санайды. Артурдың әскерінің басқа да сенімсіз мүшелерін ирландиялықтар мен оның сарбаздары өлтірді. Негізгі кейіпкер Гвин/Гвина және Передур (Персиваль) шабуылдан құтылып, аман қалды. 2011 жылғы «Камелот» телесериалында Кейді канадалық актер Питер Муни ойнайды. Бұл американдық-ирландиялық-канадтық Артур аңызының бейімделуінде Кей Артурдың адал және қорғаушы ағасы ретінде бейнеленеді. Ауылдық жерде өскенімен, ол білімді және біршама идеалистік көзқарастас болып көрінеді, оны ойнаған актер «оның кітаптан алған білімі көп, бірақ жауынгерлік тәжірибесі жоқ» деп сипаттайды. Сэр Кей «Бір кездегінде» телесериалының 5 маусымының басында қысқаша пайда болады, онда ол Артурды сатқындап, Камелотты өзі билеу үшін Тастан семсерді тартып алуға тырысады. Ол оны тартып алуға тырысқанда лайық емес екені дәлелденеді және семсердің қорғанысы оны шаңға айналдырады.