Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хорватияның Конституциясы – Хорватияның жоғары заңы.
the film
Supreme law of Croatia
Хорватия Республикасының Конституциясы Хорватия Парламентімен жарияланады.
The Constitution of the Republic of Croatia is promulgated by the Croatian Parliament.
Тарих
Социалистік Югославия құрамында болғанымен, Хорватия Социалистік Республикасы Югославия Конституциясына сәйкес өзінің Конституциясына ие болды. 1990 жылғы сәуірде өткен алғашқы көппартиялық парламенттік сайлаудан кейін Парламент конституцияға түрлі өзгерістер енгізді. 1990 жылғы 22 желтоқсанда олар коммунистік бірпартиалық жүйені жобалады, либералды-демократиялық конституцияны қабылдады және ел атауынан «Социалистік» деген сөзді алып тастап, Хорватия Республикасы атанды. Бұл құжат кейде Рождество Конституциясы (Božićni ustav) деп аталады. Конституцияға 1998 жылдың басында түзетулер енгізілді. 1990 жылғы Конституция Францияның Бесінші Республикасының жартылай президенттік моделін пайдаланды, онда кең өкілеттіктерге ие Президенттік билік Үкіметпен бөліседі. 2000 және 2001 жылдары Хорватия Парламенті Конституцияны өзгертіп, екіпалаталы парламентті тарихи бірпалаталы парламентке қайтарды және Президенттің өкілеттіктерін азайтты. Конституцияға соңғы рет 2013 жылы өзгеріс енгізілді. Бұл конституциялық түзету Хорватияда некенің анықтамасын ер және әйел арасындағы одақ ретінде белгілейді. 2014 жылғы 1 қаңтардан күшіне енді.
While it was part of the socialist Yugoslavia, the Socialist Republic of Croatia had its own Constitution under the Constitution of Yugoslavia. Following the first multi party parliamentary elections held in April 1990, the Parliament made various constitutional changes. On December 22, 1990, they rejected the communist one party system, adopted a liberal democratic constitution and dropped the 'Socialist' label from the country's name, becoming Republic of Croatia. The document is sometimes known as the Christmas Constitution (Božićni ustav). The Constitution was amended in early 1998. The Constitution of 1990 used the semi presidential model of the French Fifth Republic, with broad Presidential executive powers shared with the Government. In 2000, and again in 2001, the Croatian Parliament amended the Constitution changing bicameral parliament back into historic unicameral and reducing the Presidential powers. The Constitution was most recently amended in 2013. This constitutional amendment defines marriage within Croatia as a union between a man and a woman. Effective 1 January 2014.
Негізгі ережелер
Бұл тарауда Хорватия – билік халықтан шығатын және еркін және тең азаматтардың бірлестігі ретінде халыққа тиесілі, біртұтас және бөлінбес демократиялық және әлеуметтік мемлекет ретінде анықталады. Халық осы билікті өкілдер сайлау және тікелей шешім қабылдау арқылы жүзеге асырады. 3-бапта еркіндік, тең құқықтар, ұлттық теңдік және гендерлік теңдік, бейбітшілікке құрмет, әлеуметтік әділеттілік, адам құқықтарын сақтау, меншікке қол тигізбеу, табиғатты және қоршаған ортаны қорғау, құқықтық мемлекет және демократиялық көп партиялық жүйе – Хорватия Республикасының конституциялық құрылысының жоғары құндылықтары және Конституцияны түсіндірудің негізі болып табылады. 4-бапта мемлекеттік билік заң шығару, атқару және сот салаларына бөліну принципі бойынша ұйымдастырылады, бірақ осы Конституциямен кепілдендірілген жергілікті және аймақтық басқару құқығымен шектеледі. 12-бапта ресми тіл – латын әрпімен жазылған хорват тілі екені, ал кейбір аймақтарда хорват тілі мен латын әрпімен қатар кириллица немесе басқа да заңмен рұқсат етілген тілдер қолданылуы мүмкін екендігі айтылған.
This chapter defines Croatia as unitary and indivisible democratic and social state in which power derives from the people and belongs to the people as a community of free and equal citizens. The people exercises this power through the election of representatives and through direct decision making. Article 3 states that freedom, equal rights, national equality and equality of genders, love of peace, social justice, respect for human rights, inviolability of ownership, conservation of nature and the environment, the rule of law, and a democratic multiparty system are the highest values of the constitutional order of the Republic of Croatia and the ground for interpretation of the Constitution. Article 4 states that the government shall be organized on the principle of separation of powers into the legislative, executive and judicial branches, but limited by the right to local and regional self government guaranteed by this Constitution. Article 12 states that the official language is Croatian in the Latin script and that in some areas, together with the Croatian language and Latin script, other languages, such as Cyrillic or any other legal language can be used.
Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды қорғау
Бұл тарауда жалпы адам құқықтары, жеке және саяси бостандықтар мен құқықтар, сондай-ақ экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар қарастырылады. Барлық адамдар нәсілі, түсі, жынысы, тілі, діні, саяси немесе өзге сенімдері, ұлттық немесе әлеуметтік тегі, мүліктік жағдайы, туған жері, білімі, әлеуметтік статусы немесе басқа да ерекшеліктеріне қарамастан, заң алдында тең. 21-бапта әрбір адамның өмір сүруге бұзылмас құқығы бар екендігі белгіленген, осылайша Хорватия Республикасында өлім жазасы қолданылмайды. Кәсіпкерлік және нарық еркіндігі экономикалық жүйенің негізін құрайды. Бұл тарауда Хорватия Ұлттық Банкі ақша-кредиттік саясатты жүргізуде тәуелсіз және Хорватия Парламентіне есеп беретін орталық банк ретінде айқындалады.
This chapter deals with general human rights, Personal and Political Freedoms and Rights and Economic, Social and Cultural Rights. All are equal before the law regardless of race, color, gender, language, religion, political or other belief, national or social origin, property, birth, education, social status or other characteristics. Article 21 states that every human being has the inalienable right to live, thus there is no capital punishment in the Republic of Croatia. Entrepreneurial and market freedom is the basis of the economic system. In this chapter Croatian National Bank is defined as central bank which is independent in its work of monetary policy making and responsible to the Croatian Parliament.
Үкіметтің ұйымдастырылуы
Хорватия парламенті халықты өкілдік ететін орган ретінде анықталады және оған заң шығару билігі берілген. Парламенттің ең маңызды функциясы – заңдар қабылдау және Конституцияға өзгерістер енгізу. Халықтың Омбудсмені, Хорватия Парламентінің комиссары ретінде, мемлекеттік басқару және мемлекеттік билік органдары алдындағы іс жүргізуде азаматтардың конституциялық және заңды құқықтарын қорғайды. Ол парламент тарапынан 8 жыл мерзімге сайланады. Хорватия Республикасының Президенті Хорватия Республикасын ішкі және сыртқы істерде өкілдік етеді және оны қорғайды. Ол мемлекеттік басқарудың тұрақты және үйлесімді жұмыс істеуіне, мемлекеттің тұрақтылығына қадағалайды және тәуелсіздік пен аумақтық тұтастықты қорғауға жауапты. Ол халық тарапынан тікелей 5 жылға сайланады және ең көп дегенде 2 мерзімге ғана сайлана алады. Президенттің ең маңызды міндеті – қарулы күштердің Бас қолбасшысы болу және соғыс жағдайында елді жетекшілік ету, онда заң күші бар жарлықтар шығаруға құқылы. Конституцияны бұзған жағдайда ол импичментке тартылуы мүмкін. Хорватия Парламенті Президентті импичментке салу мәселесін қарастырады, ал оның шешімін Конституциялық сот қабылдайды. Хорватия Республикасының Үкіметі атқарушы билікті жүзеге асырады. Үкімет Премьер-министрден, бір немесе бірнеше Премьер-министрдің орынбасарынан және министрлерден тұрады. Республика Президенті Хорватия Парламентінің құрамындағы орын бөлінісі және кеңесулер нәтижесінде Үкімет құруға өкілеттік беруді парламент мүшелерінің көпшілігінің сеніміне ие болған адамға жүктетеді. Үкімет Хорватия Парламентінің барлық мүшелерінің көпшілігінің сенім дауысымен мақұлданған жағдайда ғана қызметін бастайды. Үкіметтің негізгі функциясы – заңнамалық ұсыныстар енгізу, заңдарды орындау, сыртқы және ішкі саясатты жүргізу, мемлекеттік басқаруды үйлестіру және экономикалық дамуды қамтамасыз ету. Үкімет Хорватия Парламентіне жауапты және парламент Үкімет отставкаға кеткен кезде оған сенімсіздік білдіре алады. Сот билігін тәуелсіз және дербес соттар жүзеге асырады. Жоғарғы Сот – ең жоғарғы сот органы болып табылады және заңдардың біркелкі қолданылуын және барлық азаматтарға әділдік орнатылуын қамтамасыз етеді. Жоғарғы Сот төрағасын Республика Президенті ұсынады және Хорватия Парламенті 4 жыл мерзімге сайлайды. Сот қызметі тұрақты болып табылады. Судьялар Ұлттық сот кеңесі тарапынан сайланады. Ұлттық сот кеңесінің құрамында 11 мүше болады, олар Хорватия Парламенті белгілі судьялар, адвокаттар және құқық профессорыларының арасынан сайлайды. Ұлттық сот кеңесінің көпшілігі судьялар қатарынан сайланады. Бас прокуратура – автономды және тәуелсіз сот органы, ол қылмыстық және өзге де құқық бұзушылықтар жасағандарға қарсы іс қозғауға, Хорватия Республикасының мүлігін қорғау үшін заңдық шаралар қабылдауға және Конституция мен заңды қорғау үшін заңдық шаралар қолдануға құқылы және міндетті. Хорватия Республикасының Бас прокуроры Хорватия Парламенті Үкіметтің ұсынысы бойынша 4 жыл мерзімге тағайындалады.
The Croatian parliament is defined as a representative body of the people and is vested with the legislative power. The most important function of the parliament is to make laws and to amend the Constitution. The People's Ombudsman, as a commissioner of the Croatian Parliament, shall protect the constitutional and legal rights of citizens in proceedings before the state administration and bodies vested with public authority. He is elected by the parliament for a term of 8 years. The President of the Republic of Croatia shall represent and stand for the Republic of Croatia at home and abroad. He shall take care of regular and harmonized functioning and stability of the state government and is responsible for the defense of independence and territorial integrity. He is elected directly by the people for a term of 5 years and is limited on 2 mandates maximum. The most important task of the President is to be Commander in Chief of the armed forces and to be leader during the state of war when he can issue decrees with the force of law. He is impeachable for any violation of the Constitution. Croatian parliament decides whether to proceed impeaching the President and that is decided by the Constitutional Court. The Government of the Republic of Croatia exercise executive power. The Government consists of Prime Minister, one or more Deputy Prime Minister and ministers. President of the republic confides the mandate to form the Government to the person who, upon the distribution of the seats in the Croatian Parliament and consultations held, enjoys confidence of the majority of its members. The Government shall assume its duty if the vote of confidence is passed by a majority vote of all members of the Croatian Parliament. The main function of the Government is to propose legislation, to execute laws, guide the foreign and internal policies, direct the state administration and take care of economic development. The Government is responsible to the Croatian parliament and parliament can vote of no confidence when Government resigns. Judicial power is exercised by independent and autonomous courts. Supreme Court is the highest court and secures uniform application of laws and equal justice to all. The president of the Supreme Court is proposed by the President of the Republic and elected by the Croatian Parliament for a term of 4 years. Judicial office is permanent. Judges are elected by the National Judicial Council. The National Judicial Council consists of 11 members elected by the Croatian Parliament from among notable judges, attorneys at law and university professors of law. The majority of members of the National Judicial Council shall be from the ranks of judges. The Office of the Public Prosecutions is an autonomous and independent judicial body empowered and due to proceed against those who commit criminal and other punishable offences, to undertake legal measures for protection of the property of the Republic of Croatia and to provide legal remedies for protection of the Constitution and law. The Head Public Prosecutor of the Republic of Croatia shall be appointed by the Croatian Parliament at the proposal of the Government for a term of 4 years.
Хорватия Республикасының Конституциялық соты
Конституциялық сот сот жүйесінің құрамына кірмейді, ол ерекше сот. Оның құрамында 13 судья бар, олар Хорватия парламенті тарапынан 8 жылға сайланады. Бұл судьялар белгілі заңгерлер, оның ішінде судьялар, прокурорлар, адвокаттар және құқық профессоры болып табылады. Соттың негізгі функциясы – заңдар мен басқа да нормативтік актілердің Конституцияға сәйкестігін анықтау, заң шығарушы, атқарушы және сот органдары арасындағы құзыреттілік дауларын шешу, республика президентіне импичмент жариялау, саяси партияларды бақылау және тыйым салу, сондай-ақ сайлау мен ұлттық референдумдардың конституциялық және заңдылығын қадағалау. Хорватия Республикасының Конституциялық соты заңды конституцияға қайшы деп тапса, оны жоққа шығарады. Заңнаманы қарау кезінде сот көбінесе Хорватияның конституциялық ерекшелігі мен ұлттық ерекшелігіне сүйенеді.
The Constitutional Court is not part of judicial system but the court sui generis. It consists of 13 judges elected by the Croatian parliament for a term of 8 years from among notable jurists, especially judges, public prosecutors, lawyers and university professors of law. The main function of the Court is to decide on the conformity of laws and other regulation with the Constitution, to decide on jurisdictional disputes between the legislative, executive and judicial branches, to decide on the impeachment of the president of the republic, to supervise and ban political parties and to supervise the constitutionality and legality of elections and national referendums. The Constitutional Court of the Republic of Croatia shall repeal a law if it finds it to be unconstitutional. When reviewing the legislation, the court often relies on the so called Croatian constitutional identity and on the Croatian national identity.
Жергілікті және өңірлік өзін-өзі басқару
Муниципалитеттер мен қалалар – жергілікті өзін-өзі басқару бірліктері болып табылады, олар азаматтардың қажеттіліктерін тікелей қанағаттандыратын жергілікті билік құзыретіне жататын мәселелерді шешеді, атап айтқанда, жергілікті жерлерді ұйымдастыру және тұрғын үй шаруашылығы, аумақтық және қала құрылысы, коммуналдық қызметтер, балаларға күтім жасау, әлеуметтік көмек, алғашқы медициналық көмек, білім беру және бастауыш мектептер, мәдениет, дене шынықтыру және спорт, тұтынушылардың құқықтарын қорғау, қоршаған ортаны қорғау және жақсарту, өрттен қорғау және азаматтық қорғаныс. Округтар – өңірлік маңызы бар мәселелерді шешетін өңірлік өзін-өзі басқару бірліктері, атап айтқанда, білім беру, денсаулық сақтау, аумақтық және қала құрылысы, экономикалық даму, көлік және көлік инфрақұрылымы, сондай-ақ білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік және мәдени мекемелер желісін дамыту мәселелерімен айналысады. Загреб қаласына заңмен округ мәртебесі берілуі мүмкін.
Municipalities and towns are units of local self government which carries out the affairs of local jurisdiction by which the needs of citizens are directly fulfilled, and in particular the affairs related to the organization of localities and housing, area and urban planning, public utilities, child care, social welfare, primary health services, education and elementary schools, culture, physical education and sports, customer protection, protection and improvement of the environment, fire protection and civil defense. Counties are units of regional self government which carries out the affairs of regional significance, and in particular the affairs related to education, health service, area and urban planning, economic development, traffic and traffic infrastructure and the development of network of educational, health, social and cultural institutions. The capital city of Zagreb may be attributed the status of a county by law.
Халықаралық қатынастар
Халықаралық келісімдер халықаралық келісімнің сипаты мен мазмұнына байланысты, Хорватия Парламентінің, Республика Президентінің және Хорватия Республикасы Үкіметінің өкілеттіктері шегінде жасалады. Заңдарға өзгеріс енгізуді талап ететін халықаралық келісімдер, әскери және саяси сипаттағы халықаралық келісімдер, сондай-ақ Хорватия Республикасын қаржылық жағынан міндеттейтін халықаралық келісімдер Хорватия Парламентінің ратификациялануына жатады. Конституцияға сәйкес жасалып, ратификацияланған және жарияланған, күшіндегі халықаралық келісімдер Хорватия Республикасының ішкі құқықтық жүйесінің бөлігі болып табылады және құқықтық салдары тұрғысынан заңнан жоғары тұрады. Хорватия Республикасының басқа мемлекеттермен одақ құру рәсімдерін Хорватия Парламентінің, Республика Президентінің және Хорватия Республикасы Үкіметінің кемінде үштен бір бөлігі бастауға құқылы. Егер мұндай одақ Оңтүстік славян мемлекеттік бірлестігінің қайта жаңартылуына немесе кез келген Балқан мемлекеттік құрылымына әкелсе немесе әкелуі мүмкін болса, Хорватия Республикасының басқа мемлекеттермен одақ құруға қатысты кез келген рәсімді бастауға тыйым салынады. Хорватия Республикасының кез келген одағы туралы шешімді ең алдымен Хорватия Парламенті барлық өкілдердің үштен екісінің көпшілік дауысымен қабылдайды. Хорватия Республикасының одағына қатысты кез келген шешім мемлекеттегі сайлаушылардың жалпы санының көпшілік дауысымен референдумда қабылданады. Осы баптың одаққа қатысты ережелері Хорватия Республикасының одақтан шығу шарттары мен тәртібіне де қатысты болады.
International agreements are concluded depending on the nature and contents of the international agreement, within the authority of the Croatian Parliament, the President of the Republic and the Government of the Republic of Croatia. International agreements which entail the passage of amendment of laws, international agreements of military and political nature, and international agreements which financially commit the Republic of Croatia shall be subject to ratification by the Croatian Parliament. International agreements concluded and ratified in accordance with the Constitution and made public, and which are in force, shall be part of the internal legal order of the Republic of Croatia and shall be above law in terms of legal effects. Procedure for the association of the Republic of Croatia into alliances with other states may be instituted by at least one third of the representatives of the Croatian Parliament, the President of the Republic and the Government of the Republic of the Croatia. It is prohibited to initiate any procedure for the association of the Republic of Croatia into alliances with other states if such association leads, or might lead, to a renewal of a South Slav state community or to any Balkan state form of any kind. Any association of the Republic of Croatia shall first be decided upon by the Croatian Parliament by a two thirds majority vote of all representatives. Any decision concerning the association of the Republic of Croatia shall be made on a referendum by a majority vote of the total number of electors in the State. The provisions of this Article concerning association shall also relate to the conditions and procedure for the disassociation of the Republic of Croatia.
Конституцияға өзгертулер енгізу
Хорватия Республикасы Конституциясына түзетулерді Хорватия Парламенті мүшелерінің кемінде бестен бірі, Республика Президенті, Хорватия Республикасы Үкіметі және халықтық бастама арқылы ұсынуға болады. Халықтық бастама үшін, сайлаушылардың жалпы санының 10 пайызынан жарамды қолдары жиналған болуы керек. Конституцияны өзгерту туралы шешім Хорватия Парламентінің барлық мүшелерінің үштен екісінің көпшілік дауысымен қабылдалады. Халықтық бастама жағдайында референдум тағайындалады және Конституция Парламентте көпшілік дауыссыз да өзгертілуі мүмкін.
Amendments to the Constitution of the Republic of Croatia may be proposed by at least one fifth of the members of the Croatian Parliament, the President of the Republic, the Government of the Republic of Croatia and by popular initiative, if valid signatures of 10% of the total number of voters are collected. The decision to amend the Constitution shall be made by a two thirds majority vote of all the members of the Croatian Parliament. In the case of popular initiative, a referendum is called and the Constitution can be amended even without majority vote in the Parliament.