Кіріспе

Буддизмдегі діни рәміздер – Будданың Дхармасының (оқытуының) белгілі бір аспектілерін бейнелеу үшін символдарды (санскрит: пратика) пайдалану. Буддизмдегі ертедегі және бүгінгі күнге дейін маңызды болып табылатын нышандар – Дхарма доңғалағы, Үнді лотосы, үш асыл тас және Бодхи ағашы. Буддизм символикасы буддистік сенімнің негізгі құндылықтарын көрсетеді. Белгілі бір символдардың танымалдылығы, ізбасарлардың идеологиясының дамуына байланысты уақыт өте келе өсті және өзгерді. Зерттеулер көрсеткендей, буддалық қимыл-қозғалыс символикасының эстетикалық қабылдауы, бақыт пен өмірге қанағаттану деңгейіне оң әсер етеді. Будданы (сондай-ақ басқа тұлғаларды) бейнелейтін антропоморфтық символика, біздің заманымыздың бірінші ғасырында Матура және Гандхараның грек-буддистік өнерінде кең таралды. Жаңа символдар ортағасырлық кезеңде де дами берді, ал Ваджраяна буддизмі стильді қос ваджра сияқты қосымша символдарды қабылдады. Қазіргі заманда буддалық ту сияқты жаңа символдар да пайда болды. Көптеген символдар ерте буддалық өнерде бейнеленген. Олардың көпшілігі ежелгі, буддизмге дейінгі және жалпы үнділік сәттілік белгілері (мангала) болып табылады. 1952 жылы құрылған Дүниежүзілік буддистер қауымдастығы буддизмді көрсететін екі символды қабылдады: дәстүрлі сегіз қырлы Дхарма доңғалағы және бес түсті ту.

Бұрынғы буддалық рәміздер

Буддизмнің ең алғашқы суреттері Маурьян дәуірінен (б.з.д. 322 – б.з.д. 184) басталады, Маурьяннан бұрынғы кезеңнің символизміне археологиялық дәлелдер өте аз. Ертедегі буддалық өнер (б.з.д. 2-ғасырдан б.з. 2-ғасырына дейін) көбінесе (бірақ әрқашан емес) аникондық (яғни, антропоморфты бейнесі жоқ) болып келеді, және Будданы бейнелеу үшін түрлі символдар қолданылған. Осы аникондық кезеңнің символизмінің ең жақсы мысалдары Санчи, Амаравати, Бхархут, Бодхгая және Сарнат сияқты жерлерде кездеседі. Карлссонның сөзіне сәйкес, Бодхи ағашы, Дхарма доңғалағы және ступа сияқты үш нақты белгі осы маңызды орындардың барлығында жиі кездеседі, сондықтан "ең ертедегі буддалық құлшылық практикасы осы үш нысанға бағытталған". Бұл ертедегі буддалық орындарда табылған ең ерте және ең көп таралған буддалық символдардың арасында ступа (ішіндегі реликвиялармен), Дхарма доңғалағы, Бодхи ағашы, триратна (үш асыл тас), ваджра тағы, лотос гүлі және Будданың қадамдары бар. Осылайша, Тхеравада буддизмі Дхарма доңғалағы сияқты классикалық үнді буддистік символдардың көпшілігін сақтап қалды, бірақ көп жағдайда бұл символдар алтынмен, әшекей бұйымдармен және басқа да өрнектермен безендірілді. Тхеравада әлемінде әр түрлі көркемдік стильдер, сондай-ақ Будданы бейнелеудің ерекше тәсілдері (тай стилі және кхмер стилі сияқты) буддалық символдарды қолданудың өзіндік жолдарымен дамыды.

Шығыс Азия буддалық рәміздері

Шығыс Азия буддизмі жоғарыда сипатталған классикалық буддистік символизмнің көп бөлігін қабылдады. Тан династиясы (618–907 жж.) кезінде буддалық символика кеңінен таралды, және свастика мен Дхарма доңғалағы (қытайша: 法輪; пиньинь: fălún, "өмір доңғалағы") сияқты символдар Қытайда жақсы танымал болды. Буддалық мандалалар, Буддалар мен бодхисаттвалардың күрделі суреттері сияқты одан да күрделі символдар да болды. Сонымен қатар, Шығыс Азия буддизміне тән белгілер де бар, олардың ішінде ерекше дәрежелі монахты білдіретін қызғылт түсті шапан, руй скипетрі, "ағаш балық", сақиналы таяқ (хакхара), Он сегіз Архат (немесе Луохан) (қытайша: 十八羅漢), "мәңгі жанған шам" (чанмингденг) және түрлі буддалық амулеттер мен талисман, мысалы, жапондық омамори мен офуда, және қытайлық фу (符) немесе фулу кіреді. Қытай буддизмі буддизмге дейінгі дәстүрлі қытайлық символдар мен құдайларды да қабылдады, олардың ішінде ақша ағаштары, қытайлық айдаһарлар және Нефрит императоры, сондай-ақ Гуань Ю сияқты әртүрлі генералдар бар. Жапон буддизмі де өзіне тән ерекше символдарды дамытты. Мысалы, жапондық Дзенде кеңінен қолданылатын символ – қолмен салынған қара шеңбер, энсо.

Ваджраяна буддалық рәміздері

Мантрикалық буддизмде (гухьямантра, "Сырлы мантра") немесе Ваджраянада буддизмнің басқа түрлерінде кездеспейтін көптеген эзотерикалық символдар бар. Ваджра – Ваджраяна буддизмінің маңызды символы. Ол алмаз сияқты бұзылмайтындықты, бос жатқандықты, сондай-ақ найзағай сияқты күшті (Веда құдайы Индраның қаруы) көрсетеді. Бірдің айтуынша, ол «абсолютті шындықтың бұғалмас, шірімейтін, қозғалмайтын, өзгермейтін, бөлінбейтін және жойылмайтын күйін» білдіреді, ол – Будданың толыққанды оянуы. Ваджра көбінесе саңыраумен (ваджра ганта) жұптасады, ол даналықтың әйелдік принципін көрсетеді. Екеуі біріксе, олар даналық немесе бос жатқандық (саңырау) пен әдіс немесе шеберлік (ваджра) арасындағы толық үйлесімді білдіреді. Сондай-ақ, «тілденген ваджра» (вишва ваджра) деп аталатын, орталықтан шығатын төрт ваджра басы бар символ да бар. Тантралық ритуалдардың басқа да символдарына ырымдық пышақ (кила), тантралық таяқ (хатванга), бас сүйек тостағаны (капала), тері сызу пышағы (картика), қол барабаны (дамару) және жамбас сүйегінен жасалған сырнай (канглинг) жатады. Тибет буддизмінде кең таралған Ваджраяна символдары – бавачакра (өмір доңғалағы), мандалалар, 108 саны және Будданың көзі (немесе даналық көзі), оны Будханат сияқты непалдық ступаларда жиі кездестіруге болады. Ваджраяна өнерінде қар барысы, жел ат, айдаһар, гаруда және жолбарыс сияқты мифтік жаратылыстар да қолданылады. «Ом мани падме хум» мантрасы кеңінен қайырымдылықтың символы ретінде қолданылады және тастарға, дұға дөңгелектеріне, ступаларға және өнер туындыларына жазылған жиі кездеседі. Дзогченде айна – ригпаның маңызды символы болып табылады.

Тибет буддистік сәулет өнері

Тибет буддистік архитектурасы ступаға негізделген, тибет тілінде chörten деп аталады. Ол mahābhūta (бес элементті) көрсететін бес бөліктен тұрады. Негізі шаршы тәрізді, ол жер элементін білдіреді, одан жоғары су элементін көрсететін күмбез орналасқан, оның үстінде отты білдіретін конус тұр, конус ұшында ауаны көрсететін жарты ай, ал жарты айдың ішінде эфирді білдіретін жалын бар. Жалынның бір нүктеге қарай тарылуы сананы алтыншы элемент ретінде бейнелейді деуге болады. Chörten бұл дене элементтерін өлім кезіндегі ыдырау процесінің ретімен көрсетеді. Тибет ғибадатханалары көбінесе үш қабатты болады. Үштік Будданың Трикаясы (үш түрлі көрінісі) сияқты көптеген мәнді білдіруі мүмкін. Бірінші қабатта тарихи Будда Гаутаманың мүсіні мен Жердің бейнелері болуы мүмкін, сондықтан ол нирманакаяны көрсетеді. Бірінші қабатта Будда мен адамдық жағдайдан жоғары көтерілуді, сондай-ақ самбогакаяны көрсететін әсемдіктер болуы мүмкін. Екінші қабатта Яб Юмдағы (әйел серігімен жыныстық одақ) бастапқы Ади Будда болуы мүмкін, және ол әсемделмеген болуы мүмкін, бұл абсолютті шындыққа және дхармакаяға – «ақиқат денесіне» оралуды білдіреді. Осылайша, екі қолды жабатын, ұзын жеңді киімдер пайда болды. Тибетте уақыт өте келе бұл өзгерді, енді иықтарын ашып, бір емес, екі бөліктен тұратын киім киеді. Содан кейін Жапонияда кормо деп аталатын ұзын жеңді көйлекке алдынан кигізілетін биб енгізілді. Бұл киім Жапония монахтары сабан шапан киетін Тахацудағы дзен мектебі үшін арнайы жасалған. Бас шашу – буддистік монахтардың монастырлық орденге кірмес бұрын орындайтын тағы бір рәсімдік және символдық әрекеті. Бас шашу тек монастырлық жолға дайын екендігіңізді және дүниелік өмірден бас тартатыныңызды көрсетеді.

Құралдар

Буддистік монахтар дәстүрлі түрде тілек сұрап жүреді, және бұл бүкіл әлемдегі буддистік монахтардың тағы бір кең таралған символы болып табылады (дегенмен, қазіргі буддистік дәстүрлердің бәрі де өзінің тағамын тілек сұрау арқылы алудың дәстүрлі тәжірибесін қолданбайды). Буддизмнің барлық бағыттарында қоңыраулар рәсімдердің басталуын немесе уақытты белгілеу үшін жиі қолданылады. Олар қоңыраудың көмегімен жаман рухтарды алшақтатады және рәсім кезінде Будданың оларды қорғауына сенінеді. Кейбір бағыттар мұны буддистік рәсімнің бастауы болып табылатын "Мистикалық заңның" бір бөлігі деп есептейді. Басқа да рәсімдік құралдарға барабан, ағаш балық, сыбызғы, кейсаку және тантралық ваджра мен қоңырау жатады.

Дене қимылдары

Буддистердің тағы бір символикасы – дұға жасағанда немесе ритуал кезінде қолдарын біріктіру (аняли мудра). Буддистер саусақтарын лотос гүлінің жапырақтарымен салыстырады. Иілу – ритуалдың тағы бір символдық әрекеті, мұнда буддистер Будданың алдында немесе басқа адамға иіліп құрмет көрсетеді, бірақ олар физикалық (адам немесе мүсін) емес, сол адамның ішіндегі Буддаға немесе мүсінге құрмет көрсетеді. Мудралар – буддалық сенімдегі қолдың физикалық қимылының бір түрі, ол буддалық тәжірибеде нақты бір ой-күйде болуға көмектеседі. Будда бейнелерінде ең көп танылған мудралар кездеседі. Олар тәжірибеде қолданылғанда көбінесе мантралармен бірге айтылады.

Дхарма дөңгелегі

Дхарма доңғалағы (дхарма чакрасы) – буддизмнің ең ертедегі символдарының бірі. Бұл ежелгі Үндістанның билігі мен сәттіліктің (сондай-ақ күн құдайы Сурьяның) символы, ол буддизм туғанға дейін пайда болған және ерте буддистер қабылдаған. Ол Санчи және Бхархут сияқты ерте буддалық орындарында Будданың өзінің символы ретінде кездеседі. Дхарма доңғалағы Дхарманы (Будданың үйретімі, соңғы шындық) бейнелейді. Бұл символдың басты идеясы – Будда «доңғалақты айналдырған» адам ретінде қарастырылды, бұл тарихтағы маңызды және революциялық сәт (атап айтқанда, Будданың Варанасиде Дхарма үйретімін бастауы) екенін көрсетеді. Будда зор патша бола алатын болса да, оның орнына ұлы дана болуды таңдады. Сондықтан Дхарма доңғалағы – патшалық символ, ол чакравартин («Доңғалақты айналдырушы») патшаны көрсетеді.

Бодхи ағашы

Бодхи ағашы (пали: бодхирукка) – Будданың оянуға ("бодхи") жеткен жерде өскен фикус (фикус религоза) ағашы, бұл орын бодхиманда (ояну орны) деп аталады. Бұл ағаш ежелгі буддизм дәуірінен бері қастерленіп келген, оған арнап киелі орын салынған. Буддаға арналған құрбандықтар осы ағашқа ұсынылған. Бодхи ағашы (көбінесе бос орындық немесе асанамен бірге бейнеленеді) – Будданың өзінің, сондай-ақ азаттық пен нирвананың символы. Бодхи ағашының бұтақтары мен жас өсімдіктері басқа аймақтарға да таратылған. Дәстүр бойынша, Будда дүниеге келген кезде, бодхимандада Бодхи ағашы да бірден өсіп шыққан.

Ступа

Ступалар (сөзбе-сөз "құймалар") – ежелгі үнділік жерлеу топырақ үйінділерінен пайда болған күмбезді құрылыстар. Ең ерте будда ступалары шамамен б.з.д. III ғасырында пайда болған. Кейбір ерте буддалардың сенуіне қарағанда, Будданың өзі немесе оның күші ступада болуы мүмкін. Будданың шәкірттеріне тиесілі басқа да реликвиялар сандықтарға салынып, ступалардың ішіне қойылған. Сарипутта мен Моггаллананың реликвиялары Санчи ступасының №3-інен табылған, ал №2 ступасында 10 монахтың реликвиялары бар сандық сақталған (жазулар бойынша). Буддистер ступаларды қадір тұтып, гүлдер және басқа да құрбандықтар шалған. Алғашқыда будда ступалары қарапайым күмбездер болған, бірақ кейінірек олар күрделірек және әр түрлі формаларға ие болды. Уақыт өте келе ступаның стилі мен дизайны бірегей және ерекше аймақтық стильдерге (мысалы, Азия пагодалары мен Тибет шортендеріне) эволюциялады.

Арыстан

Бұрынғы буддалық өнерде әртүрлі жануарлар кездеседі. Олардың ішінде арыстандар, нагалар, жылқылар, пілдер және бұғылар бар. Бұл жануарлардың көпшілігі Будданың өзінің символы (ал кейбіреулері Будданың сипаттамалары) болып табылады, бірақ контекстке байланысты олар тек сәндік бейнелер ретінде де бейнеленуі мүмкін. Джампа Чоскидің сөзіне сәйкес, жануарлар Будданың символы саналса, арыстандар бодхисаттвалардың немесе Будданың ұлдары деп аталады. Арыстан – патшалықтың, биліктің және қорғаудың символы болғанымен, ол Будданың символы ретінде де қолданылады, оны «Шакьялардың арыстаны» деп те атайды. Будданың үйретістері сутраларда «Арыстанның аңырауы» (сиханад) деп аталады, бұл Будданың үйретісінің барлық басқа рухани үйретістерден басымдығын көрсетеді. Иконадағы киелі орындарына қарағанда, арыстандар тағы бір қызметті бейнелейді, олар Будданың ұлдары саналатын бодхисаттвалар болып есептеледі.

Гаруда

Гаруда құстардың патшасы деп те аталады. Атының шығу тегіне қарағанда, ол "Gri" деген сөзден туындаған, ол жыландарды жұтуды білдіреді, себебі ол жыландарды жейді. Иконографияда бейнеленгенде, оны үлкен көздері, тұмсығы, қысқа көк мүйіздері, ұшында сары шашы, құстың тырнақтары мен қанаттары бар адамның жоғарғы денесінде көруге болады. Индуизмде ол қанаттары бар адам түрінде бейнеленуі мүмкін. Алайда, Гаруда символикасын қарастырғанда, ол кеңістік элементін және күннің күшін көрсетеді. Бірақ, рухани тұрғыдан қарағанда, Гаруда – қызғаныш пен жек көрудің (жыландармен бейнеленген) жаңылыстарын жоятын рухани энергияны білдіреді. Ол кеңістікті білдіргендіктен, оның қанаттарын жайғандағы ашықтық та соған жатады. Ал, буддизмде ол "дана парамита" – күн сәулесінің жерге өмір сыйлауын бейнелейді. Гаруда Амогасиддхимен байланысты, ол құдайдың көлігі болып табылады. Осы арқылы ол Локишвара Харихарихараның ваханасының да бір бөлігі. Дегенмен, ол өз алдына бір құдай, ол жылан шағу, эпилепсия және нагалардың тудырған ауруларын емдей алады деп есептеледі. Гаруда ғибадатхана есіктерінің үстіндегі жартылай дөңгелек пішіндес "торана" элементінде табылуы мүмкін. Сонымен қатар, "Гаруда тасы" деп аталатын изумруд тас бар, ол удан қорғайды. Бұл құдайдың суреттері әшекейлерде жылан шағудан қорғау үшін қолданылады.

Лотос

Үнді лотосы (Nelumbo nucifera, Санскрит: padma) – тазалықтың, бейтараптылық пен құнарлылықтың ежелгі символы, ол түрлі үнді діндерінде қолданылады. Буддизмде лотос Будданың және оның оянуының тағы бір символы болып табылады. Будданың кітаптарында Будда өзін лотосқа (пали тілінде – падума) теңестіреді. Лотос гүлінің лайлы судан таза шығуындай, Будда да әлемнен таза күйде көтерілгені айтылады. Буддизмде бұл символ кейін Будданы, Дхарманы (оқыту, мәңгілік заң) және сангханы (буддистік монахтар қауымы) білдіреді. Ерте буддалық өнерде ваджра тағы бос орындық (көбінесе ағаш астында) немесе платформа түрінде бейнеленуі мүмкін. Дегенмен, бұл орындықтар немесе платформалар міндетті түрде "ваджра тағының" өзін көрсете бермейді, олар жай ғана құрбандық тұғыры немесе Будданың символы болуы мүмкін. Ваджра тағы немесе бос орындық лотостармен әшекейленуі немесе алып лотос ретінде бейнеленуі мүмкін (мұндай жағдайда оны "лотос тағы" деп атауға болады).

Аяқ іздері

Будданың аяқ іздері (буддапада) Будданы көрсетеді. Бұл іздер көбінесе тас тақталарға орналастырылып, әдетте Дхарма доңғалағы, свастика немесе триратна сияқты басқа буддалық символдармен әшекейленеді, бұл буддалық ерекшелікті көрсетеді. Карлссонның сөзінше, "біздің заманымыздан бұрын 3 ғасырда Нагаржунакондадан алынған тақталарда он екіге дейін белгілерді көруге болады. Сол кезде балықтар, ступалар, бағаналар, гүлдер, толы урналар (пурнагхата) және моллюск қабықшалары сияқты белгілер буддапада тақтасына қашалып салынған". Сонымен қатар, ол патшалық билік пен қорғауды, сондай-ақ құрмет пен сыйластықты да білдіреді.

Индракила

Ертедегі буддалық орындарында кездесетін Индрахила ("Индраның тірегі") кейде Будданың символы ретінде түсіндіріледі (бірақ ол тек қана сәттіліктің белгісі болуы да мүмкін). Ол әдетте "бірінің үстіне бірі орналасқан формальды лотос гүлдерінен, шеттерінде жасалма жақшалардан тұрады, олардан әшекей тастармен және бақыт әкелетін талисман тізбектерінен ілінген, олар дүниелік және рухани байлықты көрсетеді. Жоғары жағында үш тіс және төменгі жағында екі із бар".

Жанып тұрған бағана

Будданы көрсететін тағы бір белгі – "жалынды бағана". Бұл Саватхидегі Егіздер кереметіне және Будданың керемет қабілеттеріне сілтеу болуы мүмкін.

Сустика

Свастика дәстүрлі түрде Үндістанда жақсылықтың нышаны ретінде қолданылған. Бұл символ Будданың қасиеттілігін білдіру үшін қабылданды. Солға қараған свастика жиі Будда бейнелерінің кеудесіне, аяқтарына немесе алақандарына түсіріледі. Свастика сондай-ақ жамандықтан қорғау символы болған. Ежелгі свастика (ол қытай иероглифтерімен де байланысты, негізінен 卍 және 卐) буддалық өнерде жиі кездеседі. Бұл белгі Шығыс Азияда буддизмді және буддалық храмдарды бейнелеу үшін кеңінен қолданылады. Буддалық символдар, мысалы свастика, жапондық руларының отбасылық таңбасы (мон) ретінде де пайдаланылған.

Аяқсыз түйін

Аяқсыз түйін - бақыттың символы. Ол сондай-ақ өзара байланысты шартты тууды білдіруі мүмкін. Бұл символ Будданың шексіз даналығы мен мейірімділігін де көрсетеді, басқа да түсіндірмелермен қатар. Бұл символдар түрлі мақсаттарда қолданылады, мысалы, құттықтау карточкаларында, мерекелік шапандарда және әшекейлерде.

Балық жұбы

Балық жұбы (санскрит: matsyayugma) бақыт пен шалқарлықты, сондай-ақ ұрпақ пен молшылықты көрсетеді. Тантрикалық буддизмде ол сол және оң құпия дене арналарын (нади) білдіреді. Қытайда ол көбінесе адалдық пен отбасылық бірлікті символдайды.

Дхуая

Жеңіс туы жеңістің әскери символы болды және Будданың Мара мен лас нәрселер (Будданың атауы – "жеңімпаз"; санскрит тілінде – Джина) үстінен жеңісін көрсетеді.

Ағаш құмыра

Шексіз қазына мен байлықты көрсететін қазына құмырасы – Жамбала, Вайшравана және Васудара сияқты байлық құдайларының да белгісі болып табылады.

Шалқалы қабықша

Шалқар қабығы жеңісті, Будданың үйретімін алысқа таратуды және сөзді білдіреді. Оны ырысқа толы шаралар туралы хабарлау (және шақыру) үшін, мысалы, Шри-Ланкадағы үйлену сияқты, құдайларды немесе басқа тірі жандарды шақыру үшін тартады.

Тұрақты жанған шам

"Мәңгі жанған шам" (чанминндэн) – бұл "монастырда сақталған, теория бойынша ешқашан сөнбеуі тиіс май шам". Ол буддалық үйретімдердің және "дұрыс ояну санасының" (чжэнцзюэсинь) символы ретінде қолданылды.

Руй

Руйи әңгіме кезінде сөйлеуші ұстаған таяқша ретінде қолданылған болуы мүмкін (сөзді беру таяғы), кейіннен түрлі буддалық мағыналармен толыққан. Оның нақты қолданылуы белгісіз, алайда ежелгі қытай өнерінде көбінесе ғалымдар ұстап тұрған түрінде бейнеленген. Бұл стиль буддалық табиғат нысандарына деген құрметті көрсетеді. Руйи таяқшаларын жиі сый ретінде берген.

Будданың аяғындағы рәміздер

Будданың аяқ іздері көбінесе ерекше белгілермен белгіленеді, мысалы, табанының ортасында Dharmachakra немесе Будданың 32, 108 немесе 132 ырыс белгілерінің тобы ойылып немесе суреттелген.