Кіріспе

Грек мифологиясында Аполлонның жақын адамы Гакинт (көне грекше: Ὑάκινθος, Huákinthos) – құдайға айналған батыр. Оның Амикла қаласындағы (Спартаның оңтүстік-батысында) табынуы Микен дәуіріне дейін жетеді. Батыр миф бойынша жергілікті культтармен байланысты және Аполлонмен теңестіріледі. Классикалық кезеңде Аполлонның мүсінінің түбінде орналасқан, оның жерленген жері саналған үйіндінің маңында киелі орын – теменос пайда болды.

Отбасы

Гьяцинтке әр түрлі тегі берілді, бұл жергілікті байланыстарды қамтамасыз етті, оның Клио мен Пиердің ұлы немесе Спарта патшасы Оебалус, немесе Спарта патшасы Эмикл, Спарта төңірегінде қоныстанған Эмикла халқының атасы екендігі айтылды. Лапиттердің қызы Диомеда мен Амикланың ең кіші және ең сұлу ұлы болғандықтан, Гьяцинт Синорт, Аргал, Полибоя, Лаодамия (немесе Леанира), Харпал, Гегесандра және басқа нұсқаларда Дафнаның бауыры болды. Егер ол Клио мен Пиердің ұлы болса, Гьяцинттің ағасы Рагус болды.

Мифология

Грек мифологиясында Гьяцинт - таңғажайып сұлулық пен күн құдайы Аполлонның сүйіктісі болған спартандық ханзада. Сондай-ақ, оған батыс желінің құдайы Зефирус, солтүстік желінің құдайы Бореас және Тамирис есімді адам да құлшылық еткен. Гиацинт Аполлонды басқаларға қарағанда таңдады. Ол Аполлонның қасиетті жерлерін құдаймен бірге қарлығаштар тартқан күймемен аралап шықты. Аполлон Гьяцинтпен қатты ғашық болғандықтан, ол Дельфидегі киелі үйін тастап, Евротас өзенінің жағасында Гьяцинтпен бірге болды. Ол Гьяцинтке садақ пен лираны, пайғамбарлық жасау өнерін және спорт залында жаттығуларды үйретті. Бір күні Аполлон оған "квойт" ойынын үйретті. Олар бір-бірін алмастыра отырып, дисканы лақтырып, достық бәсекеге қатысуды шешті. Аполлон бірінші болып лақтырып жіберді, оның күші соншалық зор болды, бұлт аспанда жарылды. Дисканы қайтарып алуға құштарлық танытқан Гьяцинт оны ұстап алу үшін артына жүгірді. Бірақ жерге құлап түскенде, дискі кері қайтып, Гьяцинттің басына тиіп, оны өлімге душар етті. Мифтің басқа нұсқасы Зейфирді Гьяцинт өліміне жауапты деп санайды. Гьяцинт сәулелі Аполлонға артықшылық бергеніне қызғанышпен, Зефирус Аполлонның квитын Гьяцинтті өлтіру үшін бағытынан бұрып жіберді. Аполлон өліп бара жатқан сүйіктісін қолына алып, бет-әлпеті сарқылып кетті. Аполлон Гьяцинт өлімін жоқтап, Спартандық балаға қосылу үшін өлімге ұшырауды тілегенін білдірді, тіпті оны өлтіруді ағасы Хадеске тапсырды. Киелі кітапта Хиацинтке деген махаббат сезімін танытқан Тамирис басқа адамды сүйген алғашқы адам болған дейді. Паузанияс Аполлонның Спартадағы тағында сақаллы Гьяцинт пен Полибояның Афродита, Афина және Артемидамен бірге көкке көтерілгенін бейнелегенін жазған. Гьяцинт - спартандықтардың басты мерекелерінің бірі Гьяцинтияның қамқоршы құдайы, ол спартандықтардың Гьяцинтия айында (жаздың басында) атап өтілді. Фестиваль үш күн бойы жалғасты, бір күн - гиацинттің өліміне арналған аза күту күні, ал соңғы екеуі оның қайта тууын атап өтті, бірақ құрметтерді бөлу ғалымдар арасында даулы мәселе болып табылады. Бірінші күні адамдар Аполлонның басқа да мерекелеріне қайшы, мүмкіндігінше аз тамақтанып, ән айтудан бас тартты. Екінші күні ұлдар мен жігіттер өздерінің ұлттық әндерін айтып, би биледі. Қыздарды сәнді талдан жасалған арбаларға салып, басқаларын екі атпен сүйрелетін күймелерге салып жүгірткізіп әкелді. Қала тұрғындары өздерінің достарын, тіпті қызметшілерін де қонаққа шақырды. Жыл сайын лакондық әйелдер Аполлонға арнап китон тоқып, оған ұсынды. Үшінші күн туралы аз мәлімет бар, бұл құпиялар сақталған деп айтуға болады. Бұл "Түн ортасындағы қуанышты мереке" деп сипатталады. Бұл мейрамның маңызы соншалық зор еді, тіпті олар жаумен соғысқа шыққанда да, әрқашан үйлеріне Гьяцинтия маусымы жақындаған кезде оралған, ал лакедемондықтар бірде тек үйлеріне оралып, ұлттық мейрамды тойлау үшін ғана Ера қаласымен қырық күндік келісім жасасты. Спартамен келісімшарт жасасқаннан кейін, б. з. б. 421 жылы афиналықтар Спартаға деген ізгі ниеттерін көрсету үшін жыл сайын Гьяцинтия мерекесіне қатысуға уәде берді.

Діндер мен атрибуттар

Амиклеяда Гьяцинтқа арналған ғибадатхана болған, оны ол Аполлонмен бөліскен. Әртүрлі ғалымдар Гьяцинт гректерден бұрынғы табиғат құдайы болған деген пікірде. Оның культінің кейбір аспектілері оның Аполлон культімен біріктірілген, жер астындағы өсімдіктер құдайы болғанын көрсетеді. Нильсонның сөзіне қарағанда, Гьяцинт – крит сөзі, ал оның гректерге дейінгі тегі “nth” жұрнағымен анықталады. Гьяцинт көктемде өмірге келетін өсімдіктерді бейнелейді, олар жазғы ыстықтан қурап қалады. Гьяцинттің құдайлыққа көтерілуі оның құдай болғаннан кейін, шіру мен жаңарудың табиғи циклын ұсынып тұрғанын көрсетеді. Тарантодағы Гьяцинт қабірін Полибий Аполлон Гьяцинтке (Гьяцинт емес) жатқызғанына байланысты, кейбіреулер осы екі тұлғаның біреу екенін және кейіпкер құдайдан туындаған жай ғана бейне екенін ойлады. Бұл пікірді Аполлонның “τετράχειρ” деген атауымен растауға тырысады, оны Хесихий Лаконияда қолданылған және Аполлон Гьяцинттің біріккен бейнесін сипаттайды деп мәлімдейді. Алайда, бұл теорияға қарсы осы екі тұлғаның арасындағы маңызды айырмашылық бар. Гьяцинт – жер астындағы өсімдіктер құдайы, оның жақтастары қайғылы және күйінішті. Өсімдіктерге қызығушылық танытса да, Аполлонның өлімі ешқандай рәсіммен тойланбайды, оның құлшылығы қуаныш пен жеңіспен толы, сондай-ақ, Амиклеялық Аполлон – соғыс және ән құдайы. Сонымен қатар, Паузаний Амиклеядағы ескерткішті Аполлонның қарапайым бейнесінен тұратынын, ол Гьяцинттің қабірі болып табылатын жертөле тәрізді негізде тұрғанын сипаттайды. Батырға арналған құрбандықтарды құдайға сыйлықтар бермес бұрын, осы қабірге салады. Аполлон Гьяцинтке аққудан жасалған арба сыйлаған, ол ежелгі өнерде осы арбамен Аполлонға кездесу үшін немесе Зефирдің қудалауынан қашу үшін бейнеленген. Аққулар Гипербореяның құстары деп сендірілген, ол мәңгілік көктем мен өміршеңдікке толы мистикалық жер, Аполлон әр қыста аққулар жеккен арбамен осы жерге сапар шегетін. Гьяцинттің аққулармен байланысы оны Гипербореялық Аполлонмен және көктеммен жақын байланыстырады. Гьяцинт қыс айларын жер астында немесе Гипербореяда өткізіп, көктемде, гиацинт гүлдері гүлдеген кезде жерге оралып қайтатын болған деп болжанады. Классикалық түсіндірулерге сәйкес, оның мифы – табиғаттың өлімі мен жаңаруының метафорасы. Гьяцинтия фестивалінде жастарды ересектер қатарына қабылдау рәсімдері де өткізілген.

Атрибуттары

Гиацинттің қанынан шыққан гүлдің терең көк немесе қызғылт түстес болғаны және жапырақтарында "АИ" деген жазуға ұқсас белгісі болғаны айтылады, бұл қайғының символы. Алайда, бұл гүлді басқа өсімдікпен – лавр, немесе ириспен, немесе бүгінгі таңда гиацинт деп аталатын өсімдікпен емес, гладиолус италикуспен шатастырған. Жастық шағында қайтыс болып, өсімдікке айналған басқа да құдайлардың сүйікті өсімдік құдайлары – Нарцисс, Кипарис, Мекон және Адонис. Ежелгі гректер Аполлонмен терең көк немесе қызғылт түсті, гиацинт асыл тасын байланыстырған. Оның түсі гиацинт гүлдеріне ұқсағандықтан осылай аталған. Бұл асыл тас мифологиялық байланысының арқасында Аполлонға қасиетті саналған. Аполлонның ғибадатханасына келгендер, оның дін қызметкерлері және бас діни қызметкер Пифия осы асыл тасты киюге міндетті болған. "Гиацинт шашы" термині гиацинт гүлдерінің иілген жапырақтарына ұқсайтын Гиацинттің иілген шашын білдіреді. Ол көбінесе поэтикалық мағынада қолданылады. Бұл термин шаштың түсін де сипаттауы мүмкін – қара немесе терең қызғылт. Гомердің "Одиссеясында" Афина Одиссейге одан да сұлу болуы үшін гиацинт шашын сыйлайды. Эдгар Аллан По "Хеленге" деген өлеңінде Хеленнің шашын әсемдеу үшін осы терминді пайдаланады.