Кіріспе

Орталық және Оңтүстік Америкада кездесетін ірі құс, бұрын осы атпен белгілі болған Азия түрлері. Патша құсы (Sarcoramphus papa) Орталық және Оңтүстік Америкада кездесетін үлкен құс. Жаңа әлемнің құсқұйрықтар тұқымдасының мүшесі. Бұл құс Мексиканың оңтүстігінен Аргентинаның солтүстігіне дейінгі тропикалық жазық ормандарда тіршілік етеді. Ол Sarcoramphus туысының қазірге дейін сақталған жалғыз өкілі, бірақ оның қазба қалдықтары белгілі. Ірі және көбінесе ақ түсті патша құсының мойнында, қанаттарында және құйрығында сұр немесе қара реңді қауырсындары болады. Басы мен мойны қауырсынсыз, терісінің түсі сарғыш, қызғылт сары, көк, күлгін және қызыл түстерде кездеседі. Патша құсының мүсінде өте көзге түсетін, апельсин түсті, ет тәрізді қайың болады. Бұл құс – өлік жеуші, ол көбінесе жаңа өлікке алғашқы кесімін жасайды. Сондай-ақ, ол кішігірім Жаңа әлемнің құсқұйрық түрлерін өліктерден ығыстырады. Патша құстары тұтқындықта 30 жылға дейін өмір сүруі мүмкін. Майя кодекстерінде, сондай-ақ жергілікті халықтың фольклорында және медицинасында патша құсы кеңінен бейнеленген. Қазіргі уақытта IUCN оларды «Төменгі қауіптілік» санатына жатқызса да, олардың саны, негізінен, мекендеу ортасының жоғалуына байланысты азайып келеді.

Этимология, таксономия және жүйелік

Патшалық қарқындықтың алғашқы сипаттамасын Карл Линней 1758 жылы өзінің «Systema Naturae» кітабының онінші басылымында Vultur papa деп берген. 1805 жылы француз зоологы Андре Мари Констан Дюмериль оны Sarcoramphus туысына қайта жіктеді. Туыс атауы грек сөздері σάρξ (sarx, «ет», біріктірілген түрі σαρκο) және ῥάμφος (rhamphos, «тоңқылдақ мүсінді құстың иілген тұмсығынан») құрамында жасалған. Туыс атауы көбінесе Sarcorhamphus деп қате жазылады, бұл грек тіліндегі тыныстың дұрыс сақталуын қамтамасыз етпейді, алдыңғы сөз элементімен біріктірілгеніне қарамастан. 1841 жылы Константин Вильгельм Ламберт Глогер бұл құсты Gyparchus туысына жатқызған, бірақ бұл жіктеме қазіргі әдебиетте қолданылмайды, себебі Sarcoramphus ертерек аталғандықтан басымдыққа ие. Түр атауы латын тіліндегі «papa» — «епископ» сөзінен алынған, бұл құстың қауырсыны епископ киіміне ұқсас екенін көрсетеді. Патшалық қарқындықтың ең жақын туысы — Анд кондоры, Vultur gryphus. Кейбір авторлар осы екі түрді басқа Жаңа әлемнің қарқындықтарынан бөлек, жеке кішітұқымдастыққа жатқызған, бірақ көптеген авторлар бұл бөліністі қажетсіз деп санайды. Тағы бір теория бойынша, бұл атау майя мифологиясынан шыққан, онда бұл құс адамдар мен құдайлар арасында хабаршы болып қызмет ететін патша болған. Испандықтар Парагвайда бұл құсты «ақ қарға» деп те атаған. Науатль тілінде ол cozcacuauhtli деп аталған, бұл сөз cozcatl — «мойындық» және cuauhtli — «тоңқылдақ құс» деген сөздерден құралған. Патшалық қарқындықтың және Жаңа әлемнің қалған алты түрінің жүйелік орналасуы әлі де нақты емес. Соңғы зерттеулер бойынша, олардың жалпы орны Falconiformes қатарында, Ескі әлемнің қарқындықтарымен бірге сақталады немесе оларды жеке Cathartiformes орнына қояды. Оңтүстік Америка жіктеу комитеті Жаңа әлемнің қарқындықтарын Ciconiiformes қатарынан алып тастап, Incertae sedis орнына қойды, бірақ Falconiformes немесе Cathartiformes қатарына көшу мүмкін екенін атап өтті. Басқа Жаңа әлемнің қарқындықтары сияқты, патшалық қарқындықтың диплоидты хромосома саны 80-ге тең.

Қазба деректері мен эволюция

Қазіргі кезде тек патшалық қарға құсы (Sarcoramphus) туысының жалғыз өкілі – патшалық қарға құсы болса, бұрын оның таралған аймағы кеңірек болған. Керн қарға құсы (Sarcoramphus kernense) Солтүстік Американың оңтүстік-батысында Плиоценнің (Пиаценз) ортасында, шамамен 3,5–2,5 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Бұл Бланкан/Дельмонти фауналық сатыларының жақсы белгілі емес бір бөлігі болды. Материалдың жалғыз нұсқасы – Калифорния штатының Керн округіндегі Позо-Крик өзенінен табылған сынған дистальды жамбас сүйегінің қазба қалдығы. Лой Х. Миллердің бастапқы сипаттамасында айтылғандай, "[С. папамен] салыстырғанда, түрі жалпы пішіні мен қисықтығы жағынан ұқсас, бірақ одан ірі және мықтырақ." Кубадағы квартерлік үңгірлердегі патшалық қарға құсының туысы деп саналған, бүркіт мөлшеріндегі Buteogallus borrasi (бұрын Titanohierax) құсының сүйектері болып шықты.

Бартрамның "боялған бүркіті"

"Бейнеленген қарқын" ("Sarcoramphus sacra" немесе "S. papa sacra") Уильям Бартрамның 1770 жылдардағы Флоридадағы саяхаты туралы жазбаларында сипатталған. Бұл құстың сипаттамасы патша қарқынының сыртқы түрімен сәйкес келеді, бірақ оның құйрығы қара емес, ақ болған. Бартрам құсты салыстырмалы түрде көп кездесетін деп сипаттап, тіпті оны коллекциялағанын айтқан. Көптеген ерте орнитологтар Бартрамның шыншылдығын қорғаса, Джоэл Асаф Аллен суреттелген қарқын миф екенін және Бартрам осы құсты жасау үшін әртүрлі түрлердің элементтерін қосып алғанын айтты. Сонымен қатар, Уильям МакАти құстардың Флоридадағы өзгергіш түрлерді құруға бейімділігін атап, ақ құйрықтың суреттелген қарқынның патша қарқынының өзгергіш түрі болуы мүмкін екенін ұсынды.

Сипаттама

Кондордың екі түрін есептемегенде, патшалық қарға Жаңа әлем қарғаларының ішіндегі ең ірісі болып табылады. Оның жалпы ұзындығы 85-105 см аралығында, ал қанаттарының ені 1,85-2,06 метрге жетеді. Салмағы 6,3-9,6 кг аралығында болады. Ерекше көзге түсетін құс, ересек патшалық қарғаның түсі көбінесе ақ, бірақ сәл қызғылт сары реңі бар. Ал қанаттың үстіңгі қауырсындары, ұшу қауырсындары және құйрығы қара сұрдан қараға дейін өзгереді, сондай-ақ айқын, қалың мойын қауырсыны да осы түсте болады. Басында терісі бүктеліп, әжімдерге толы, және оның қызғылт сары мен қара түсті мұқарасының үстіндегі етті бөлігіне ерекше көзге түсетін, дұрыссыз алтын түсті қауырсын тіркелген.

Патшалық қарғаның дене мөлшеріне қатысты, Жаңа әлем қарғаларының ішінде ең үлкен бас сүйегі, ми қуысы және ең күшті мұқарасы осы түрге тән. Оның аяқтары сұр, ал тырнақтары ұзын және қалың. Құстың басы мен мойны гигиеналық бейімделу ретінде қауырсынсыз болады, бірақ басының кейбір бөліктерінде қара қылшықтар бар; қауырсынның болмауы, ол жейтін өліктердегі бактериялардың қауырсындарын бұзбауына және терісін күннің зарарсыздандыру әсеріне ұшыратуына мүмкіндік береді. Қара түсті қауырсыны бар жас құстарды индейка қарғасымен шатастыруға болады, бірақ олар жазық қанаттарымен ұшады, ал ақшыл қауырсыны бар ересектерді ағаш қарғасымен шатастыруға болады, бірақ соңғысының ұзын мойны мен аяқтары алыстан оңай тануға мүмкіндік береді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Патша бүркіті Мексиканың оңтүстігінен Аргентинаның солтүстігіне дейін қоныстанады деп есептеледі. Оңтүстік Америкада ол Анд тауларының батысында, Колумбияның солтүстік-батысында және Венесуэланың аса солтүстік-батысында таралмайды. Ол негізінен бұзылмаған тропикалық жазық ормандарда, сондай-ақ ормандарға жақын саванналар мен далаларда мекендейді. Оны көбінесе орман ішіндегі батпақтар мен ылғалды жерлердің жанында көруге болады. Патша бүркіттері әдетте теңіз деңгейінен жоғары өмір сүрмейді, бірақ Анд тауларының шығысындағы жерлерде шамамен биіктікте кездеседі және сирек жағдайларда одан да жоғарыда тіркелген.

Экология және мінез-құлық

Патшалық қарқын бірнеше сағат бойы еш қиындықсыз ұшып жүреді, қанаттарын сирек қағады. Ұшып бара жатқанда қанаттары жазық, ұштары сәл көтеріңкі болып ұсталады, ал алыстан қарағанда, құс ұшып бара жатқанда басы жоқ сияқты көрінеді. Оның қанат соғуы терең және күшті. Өлшемі мен жарқыраған түсіне қарамастан, бұл қарқын ағаштарда қонғанда көзге түспейді. Белиздегі сарқыраманың үстіндегі ойыста 12 құсқа дейін шомылып, су ішкені байқалды. Әдетте, бір-екі құс өлікке жеу үшін түседі, бірақ егер жем көп болса, кейде он құсқа дейін жиналады. Табиғатта қанша өмір сүретіні белгісіз.

Өсіру

Патшалық қаршығаның жабайы табиғаттағы көбею мінез-құлқы жетіксіз зерттелген, ал көптеген білімдер құстарды тұтқындықта бақылау арқылы алынған, әсіресе Париж мал қорымында. Ересек патшалық қаршыға шамамен төрт-бес жасында жыныстық жағынан жетіледі, аналықтары еркектерге қарағанда сәл ертерек жетіледі. Құстар көбінесе құрғақ маусымда көбейеді. Тығыз орманды аймақтарда, көптеген жалқаулар (Choloepus/Bradypus) және олардың таралу аймақтары көбінесе осы қаршығаның таралу аймағымен сәйкес келеді, бірақ басқа жерлерде ол үй жануарларына да жақсы бейімделген. Алайда, 1991 жылғы зерттеу патшалық қаршығаның басқа қаршығалардың көмегінсіз орманнан өлік таба алатынын көрсетті, бұл оның иіс сезу арқылы тамақ іздейтінін ұсынады. Патшалық қаршыға негізінен орманнан табылған өліктермен қоректенеді, бірақ ол тамақ іздеу үшін жақын жердегі саванналарға да шығады. Өлік тапқаннан кейін, патшалық қаршыға үлкен денесі мен күшті мүсігінің арқасында басқа қаршығаларды ығыстырып шығарады. Мүсігін жыртып, ол жаңа өлікке алғашқы кесімін жасайды. Бұл кішкентай, әлсіз мүсігі бар қаршығаларға, олар өліктердің терісін өздері аша алмайды, патшалық қаршыға тамақтанғаннан кейін өлікке қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Қорғау

Бұл құс IUCN бойынша ең аз қызығушылық тудыратын түр болып табылады. Оның ерекше белгісін құстың мүсініндегі өспеден және құстың көзін құрайтын концентрлі шеңберлерден оңай аңғаруға болады. Ірілігі мен әдемілігінің арқасында патшалық қарғадай зоопарктардың әлемдік деңгейдегі тартымды нысаны болып табылады. Патшалық қарғадай – Форт-Уорт зоопаркының Шелли Коллинсворт басқаратын AZA тұқымдық тізімі бар бірнеше құс түрлерінің бірі.