Кіріспе

57 ж.б.д. Цезарь мен Бельг тайпалары арасындағы шайқас, Цезарьдің Галлия соғыстарының бір бөлігі.

Саби шайқасы, сондай-ақ (көптеген жағдайда қате) Самбр шайқасы немесе Нервийлерге (немесе Нервии) қарсы шайқас деп те аталады. Бұл шайқас 57 ж.б.д. қазіргі Францияның солтүстігіндегі Саульзоир маңында Цезарьдің легиондары мен Бельг тайпаларының одағы, негізінен Нервийлер арасында болды. Рим әскерлеріне қолбасшылық еткен Юлий Цезарь күтпеген шабуылға ұшырап, жеңіліске дерлік келді. Цезарьдің мәлімдемесіне сәйкес, нық қорғаныс, шебер тактикалық басшылық және уақтылы келген күштердің қосылуы римдіктерге стратегиялық жеңілісті тактикалық жеңіске айналдыруға мүмкіндік берді. Шабыс туралы егжей-тегжейлі мәліметтер аз, көбінесе Цезарьдің өзінің "Галлия соғысы туралы ескертпелері" (Commentarii de Bello Gallico) кітабынан алынған. Сондықтан Нервийлердің шайқасқа қатысты пікірлері туралы көп мәлімет жоқ.

Кіріспе

58-57 ж.ж. қысында Цезарьға бельг тайпалары өз істеріне римдіктердің араласуынан сескеніп, одақ құрып жатыр деген хабар жетті. Одаққа белловактар, суессиондар, нервийлер, атребаттар, амбиандар, мориндер, менапийлер, калетилер, велиокастар, вироманудтар, адуатукилер, кондрустар, эбурондықтар, каэроэзилер және паэман тайпалары кірді, ал оған суессион патшасы Галба басшылық етті. Бұл хабар Цезарьге Галлияны "өзінен" асып, басқа жерлерді жаулап алу үшін тиімді сылтау болды. Ол Цизальпин Галлиясында екі легион (XIII және XIV) жинап, реми тайпасын өз жағына көндірді. Жауап ретінде, басқа бельг және кельт тайпалары Бибраксқа (Айне өзенінің жанындағы ремилердің оппидумы) шабуыл жасады. Цезарь оппидумды қорғап, Айнедегі шайқаста жеңіске жетті. Осыған және азық-түлік жетіспеушілігіне байланысты одақ ыдырап, тайпалық әскерлер өз жерлеріне қайтты, бірақ римдіктер шапқан кезде бір-біріне көмектесуге келісті. Цезарь әрі қарай жылжуын жалғастырды, ал тайпалар бірінен соң бірі бағынды. Дегенмен, нервийлер, атребаттар, адуатукилер және вироманудтар бағынудан бас тартты. Амбиандықтар Цезарьға нервийлердің римдік үстемдікке ең қарсы болған бельг тайпасы екенін айтты. Олар қатал және батыл тайпа болғандықтан, зәулім заттарды импорттауға жол бермеді, себебі олардың бұзып жасайтынына сенді және, мүмкін, римдік ықпалынан қорқыды. Олар римдіктермен бейбіт келісімдерге отыруға ниеттемеді. Цезарь енді оларға шабуыл жасайтын болады.

Қуаттар

Ежелгі шайқастардың барлығындағыдай, екі тараптың да қолда бар күштерінің мөлшері әрқашан болжамдарға негізделеді. Осы дәуірде рим легионының теориялық құрамы шамамен 4800 жауынгерден және қосымша көмекші күштерден (әдетте жеңіл әскер мен атты әскерден) тұрды. Сегіз рим легионы, сондай-ақ белгісіз саны бар көмекші (жеңіл әскер: садақшылар, сүмбіле тастаушылар және найза тастаушылар) және одақтас атты әскер шайқасқа қатысқандығы жазылған. Легиондар толық құрамда болған-болмағаны белгісіз, бірақ Цезарь әскерінің шамамен 30 000–45 000 жауынгерге (жеңіл әскер мен атты әскерді қоса алғанда) жететінін болжауға болады. 30 000–45 000 диапазонына соғысқа қатыспаған адамдар кірмейді, бірақ бұл жағдайда олар шайқастың соңғы кезеңінде күреске қатысты. Легионға әдетте 1200 соғысқа қатыспаған адам (теория бойынша) ілесіп жүрді, сондықтан олардың саны 9000–10 000 адамға жететін болды. Цезарь алдында Реми тайпасынан Бельгия тайпаларының барлығы 300 мың жауынгерді беруге уәде бергенін естіген. Цезарьдің сөзіне сүйенсек, Реми тайпасының бағалауынша, оған қарсы тұру үшін қалған төрт тайпаның уәде еткен жауынгерлерінің саны: 50 000 Нервий, 15 000 Атребат, 10 000 Веромандуй және 19 000 Адуатуки болды.

Жарыс алдында

Цезарь әскері үш күн бойы Нервия аймағында ежелгі жолмен марш жасады. Ол тұтқындардан белгиялықтардың Сабис өзенінің қарсы бетінде, шамамен 16 шақырымдай жерде күш жинап отырғанын білді. Нервийлер Атребаттар мен Веромандуйлерді өздеріне көмектесуге көндірді. Адуатучилер де оларға қосылуға жолға шықты, бірақ шайқасқа қатысуға үлкермеді. Олардың соғыспайтын халқы батпақтармен қоршалған қауіпсіз аймаққа көшіп, әскердің жақындауына мүмкіндік бермейтіндей етіп орналасты. Белгиялықтар дайындықтарын аяқтап, римдіктерді күтіп отырды. Цезарь келесі лагерьді таңдау үшін тәжірибелі барлаушыларды жіберді. Кейін тұтқынға алынғандардан ол білгендей, бағынған белгиялықтар мен армиямен бірге саяхаттап жүрген басқа галлдықтар Нервийлерге барып, оның әскерінің орналасуы туралы хабарлады. Олар әрбір легионның жүк көліктері легиондар арасында орналасқанын, алдыңғы легионды қалғандарынан оңай бөліп, көмек келмес бұрын жоюға болатынын айтты. Бұл римдіктерді қорқытып, шегінуге мәжбүрлейтініне сенді. Нервийлер дәстүрлі түрде жаяу әскерге көбірек сенгендіктен, жылдар бойы жас ағаштардың арасына тікенді бұталар мен қырғи қабаттардан тығыз, өткір қоршаулар жасауды дамытты, бұл оларды айналасындағы тайпалардың шабуылдарынан қорғады. Бұл Цезарьдің ілгерілеуіне кедергі келтіріп, шабуылға көмектесер еді. Шабуыл сигналы – бірінші легионның артынан жүк көліктерінің пайда болуы болды деп келісілді. Осылайша, Нервийлер қазіргі әскери доктринадағы күштерді шоғырландыру принципін қолдануға ниеттенді. Бірақ олардың жоспары Цезарь тарапынан жолына тосқауыл қойылды.

Шайқас

Лагерьді өзенге қарай көлбеу төбеге орналастыру жоспарланған. Өзеннің арғы жағында, тікелей қарсысында, сол сияқты еңіске ие тағы бір төбе болды. Сол төбенің жоғарғы бөлігі тығыз орманмен жабылған, ал төменгі жағы ашық болатын және шамамен 200 қадамдық қашықтықта өзенге қарай төмен түсетін. Жау орман ішінде жасырынған, бірақ өзен жағасындағы ашық жерде бірнеше атты әскер күзетін көруге болады. Өзен өте кең болғанмен, тереңдігі шамамен үш фут (бір метр) болатын. Сабис сапары барысында Цезарь колоннаны қайта ұйымдастырып, әдеттегідей жеңіл жаяу әскерлік режімде алты легионмен әскерін басқару тактикасына қайта оралды. Олардың артында бүкіл армияның жүк колоннасы, одан кейін жаңадан қосылған XIII және XIV легиондар болды. Бұл өзгеріс кездейсоқ болды ма, әлде алынған барлау мәліметтеріне жауап ретінде жасалды ма, Цезарь бұл туралы айтпайды. Цезарь әскері өзенге қарай төмен түсетін беткейде лагерь құруға кіріскенде, оның атты әскеріне, сонымен қатар сәуле тастаушылар мен садақшыларға өзенді кешіп, барлау жүргізуге бұйрық берілді. Бұл алыстан байқалған Бельгия атты әскерінің шағын тобымен қақтығысқа ұласты. Цезарь жау атты әскерінің төбенің жоғарғы жағындағы орманнан қайта-қайта шабуыл жасағанын айтады және оның атты әскері кері шегінгенде оларды қууға батылмады. Ол бұл туралы егжей-тегжейлі айтпағандықтан, Нервийлер шабуылшыларды өздерінің жасырын орнына әдейі тартуға тырысқан ба, әлде жоспарланған шабуылға дайындық ретінде оларды беткейлерде ұстап тұрған ба, бұл мәселе ешқашан белгілі болмайды. Осы уақытта легиондар лагерьге жете бастады және бекіністерін салуға кірісті. Бельгиялықтар жүк колоннасының келуін күтіп отырғанда, олар бір легионмен емес, алты легионмен бетпе-бет келді. Олардың бөлік-бөлікпен жою жоспарына бас қоюға тура келді, бірақ олар өздерінің саны жауларымен күресуге жеткілікті деп сенген болуы керек.

Ұрын салу

Римдік керуен көріне бастағанда, белгиялық әскерлер кенеттен ағаштардан шығып, қарсыластарын таңқалдырып, римдік атты әскерін жеңіп алды. Олар өзеннің саяз жағалауын толық жылдамдықпен кесіп өтіп, лагерь құрып жатқан легиондарға қарсы төбеге шабуыл жасады, оларға жауынгерлік формаға түсуге уақыт қалдырмады. Цезарьға Нервийлердің үлкен жылдамдықпен, бірден ағаштардан ағылып шығып, өзенді кесіп, оның легионерлерін басып кіргендей көрінді. Күтпеген шабуылға ұшыраған Цезарь дереу дабыл беру үшін, әскерлік туды көтеріп, сыбызғымен сигнал беруге, әскерін құрылыс жұмысынан шақырып алуға, ағаш кесушілерді қайтаруға және легиондарын қандай да бір тәртіпке келтіруге бұйрық берді. Уақыт өте аз болды және көп нәрсе орындалмастан қалды. Дегенмен, екі нәрсе легиондарды бірден жеңіліске ұшырауынан сақтап қалды – біріншіден, әскерлердің білімі мен тәжірибесі (олардың бұйрық күтпей, өздері не істеу керектігін шеше алатындығы), екіншіден, Цезарь бұрын барлық легион командирлеріне лагерь құру кезінде өз легиондарымен бірге болуды бұйырған еді. Цезарь қажет болған жерге барып, тек маңызды бұйрықтарды ғана берді және ақырында Х легионының сол қанатында болды. Жаудың римдіктерге жеткенін көргенде, ол пилаларды лақтыруға бұйрық берді. Даланың басқа бір бөлігіне келгенде, ол әскерлерінің күресіп жатқанын көрді. Олар құрылыс жұмыстарын тоқтатып, қатарға тұрды, бірақ көптері тіпті қауіпсіздік шлемдерін киюге немесе қалқандарын ашуға да уақыт таппады. Легионерлердің өздерінің когорталарымен бірігуге мүмкіндігі болмады, сондықтан олар бірінші көрген достық тудың айналасына жиналды. Цезарь шайқаста бұталар оның әскерлеріне елеулі кедергі келтіргенін айтады, бірақ олардың даладағы орналасқан жерін нақты көрсетпесе де, орманды төбеде олардың болуын болжауға болады. Сол жақ фланқтағы Х Equestris және IX Triumphalis легиондарының әскерлері, қарсыластарына пилаларын лақтырып, шабуылға көшті. Олар жауды кері қайтарып, өзенге итерді, көптерін өлтірді. Римдіктер өзеннен өтіп, өте қолайсыз немесе тегіс емес жерге тап болды, бірақ атребаттар қайтадан жиналып, қарсы шабуыл жасаса да, римдіктер оларды екінші рет қашып жіберді. Одан әрі, ортада, XI және VIII легиондары, олармен қақтығысқан Виромадуиді тексеріп, оларды биік жерден өзенге итерді. Алайда, бұл төрт легион қарсыластарын кері итергендіктен, лагерьдің алдыңғы және сол жақ бөліктері қоршалмады, римдік қатарда олшақ пайда болды. Белгияның бас қолбасшысы Бодуогнат басқаратын Нервияның тығыз колоннасы осы олшақ арқылы өтті. Колоннаның бір бөлігі оң жақ фланқты ұстап тұрған екі легионды қоршауға айналды, ал қалғаны лагерьдің жоғарғы бөлігіне шабуылдау үшін жоғары қарай көтерілді.

Дағдарыс

Осы уақытта, жеңілген рим атты әскері мен жеңіл қарулы әскерлер лагерьге кіріп бара жатқанда, олар Нервийлермен бетпе-бет кездесті – олар қайтадан қашып кетті. Лагерьдің ілесушілері төбеден, лагерьдің артқы қақпасынан римдіктердің өзендегі жемісін байқап, олжа алу үмітімен төмен түсті, бірақ лагерьде Нервийлерді көріп, олар да қашып кетті. Жүк керуенімен бірге келгендер алдындағы көрініске қорқып, үрейленді. Тіпті, римдіктерге көмекке келген Тревери атты әскері де, жағдайдың үмітсіз екенін көріп, апат туралы хабарлау үшін дереу үйлеріне қайтты. Х легионды жігерлендірген соң Цезарь оң қанатына көшті. Жағдай өте қиын болды. Ол XII Виктрикс легионының әскерлерінің бір топқа тығылып, жауынгерлікке жарамсыз екенін көрді. Төртінші когортаның барлық (алты) жүзбасысы қаза тапты, оның байрақ ұстаушысы өлтірілді, ал байрағы жоғалып кетті. Қалған когорталардың көптеген жүзбасылары жараланған немесе қаза тапқан; легионның примипилусы Бакул, жақсы сарбаз, көптеген жеңіл және ауыр жарақат алғандықтан, тұруға шамасы келмейтін еді. Нервийлер төменгі жерден күшпен шабуылдап, алдыңғы және екі жақтан да қысым көрсетіп жатты. Цезарь кейбір әскерлердің қашқақтап, артқа шегінуге тырысып жатқанын, ал басқаларының қарсылық көрсетуді бірте-бірте тоқтатып жатқанын көрді. Қосалқы күштер жоқ еді. Бұл дағдарыс шегі еді. Ол арттан келген бір сарбаздан қалқан алып, алдыңғы қатарға шықты. Ол жүзбасыларын атымен шақырып, сарбаздарды алға жылжытуға (signa inferre) және манипулаларды ашуға және кеңейтуге бұйырды. Оның айтуынша, оның келуі үміт сыйлап, әскерлердің рухын көтеріп жіберді. Әрбір сарбаз енді өз генералының алдында жақсы көрсетуге құштар еді. Нәтижесінде, жаудың шабуылы сәл тоқтады.

Қайтару

Цезарь көрші орналасқан VII легионның да қиын жағдайда екенін байқады. Ол трибундарға екі легионды біртіндеп біріктіріп, бір-біріне тіресіп, қарсы шабуыл жасауға бұйырды. Бұл оның әскерлерінің сенімін одан әрі арттырды. Осы кезде, багаждың қасындағы легиондар шайқас туралы хабар алғаннан кейін екі есе жылдамдықпен жетіп келді, ал жау оларды лагерьдің үстіндегі төбеден келе жатқанын көрді. Легат Лабиен басқаратын X легион Атребаттарды жеңіп, өзеннен өтіп, белгиялық резервтерді талқандады. Олар енді орманды төбедегі белгиялық лагерьді басып алды. Лабиен биік жерден Цезардың оң қанатының қиын жағдайда екенін көрді. Ол өз әскерлеріне Нервийлерге қарсы тылдан шабуыл жасау үшін өзеннен кері қайтуға бұйрық берді. Көп ұзамай XIII және XIV легиондар шайқасқа қосылды. Цезарь олардың әрекеттерін егжей-тегжейлі баяндамайды, бірақ олар, мүмкін, лагерьді тазартқан (өйткені ол олардың ең жақын мақсаты болғандықтан) және XII және VII легиондарға жасалған қысымды жеңілдету үшін оңға қарай жылжыған болар. Бұл, X легионның оралуымен бірге, жағдайды түбегейлі өзгертті. Жағдайдың тұрақтана бастағанын көріп, атты әскер мен жеңіл әскер рухтанды, ал бұрынғы ұяттарын жоюға құштар, адал түрде шайқаса бастады. Лагерьдегілер де жаудың әлсірегенін көрген соң шайқасқа қосылды. Рим әскерінің барлығы толыққанды қатысты. Осы сәтте Цезардың қарсыластарының аман қалуға ешқандай үміті жоқ екені анық болды. Олар Цезардың әскерлерімен қоршалып алынған тығыз жиынға тығылып, қалған күштерін жою үшін снарядтарды қолданды. Олар шұңғылдар мен найзалармен жабдықталған пельтасттарды (жеңіл жаяу әскер) және садақшылардың көмегімен Нервийлерге зымырандарды шашыратып жіберді. Соңғылары қаталдықпен және батылдықпен шайқасты, найзаларымен қарсы шабуыл жасап, римдіктердің найзаларын ұстап, соларды оларға лақтырып жіберді. Нервийлер найзадан басқа ешқандай қару қолданбады. Нервий сарбаздары өлтірілген әріптестерінің үстіне тұрып, римдіктердің найзаларын оларға қайтарып, соңғы деміне дейін шайқасты. Ақырында қалған Нервийлер жеңіліп, шайқас алаңынан қашты. Цезарь Нервийлердің шайқастағы рухын жоғары бағалады, олар қиын жерде шабуылды қарқынды түрде жүргізіп, жағдай өздеріне қарсы бұрылғанда да табандылықпен күрескенін айтты. Цезарь өз әскерлерінің үстіне шығып, римдіктерге қарсы айқайлап, соңғы деміне дейін шайқасқан Нервийлердің соңғы бейнесін еске алады. Олардың ерекше батылдық танытқанын айтады, өйткені олар күтпеген шабуыл жасап, өзенді жоғары ағысқа қарсы өтіп, содан соң жан-жақтан шабуылдады. Ол жеңісін мақтап, әскерінің қарсы шабуыл жасауға бұйрық бермей-ақ жақсы өнер көрсеткенін айтады. Оның сарбаздары шабуылға қарсы тұра алатын тәжірибелі жауынгерлер болғанға ұқсайды. Ол өз шығындарын азайту үшін римдіктердің қаза болғандарын атамады немесе олардың жеңілуге жақын болғанын мойындамады, бұл жағдай болған сияқты. Цезарь шайқастың барысы туралы салыстырмалы түрде ашық баяндағанмен, "Галлияны жаулау" кітабында бұл оқиғаның жалғыз негізгі көзі болып табылады. Ал оны Цезарь жазғандықтан, Нервийлердің көзқарасы туралы көп нәрсе белгісіз, мысалы Бодугнатус шабуылды қаншалықты жоспарлап, шайқаста өз күштерін қалай басқарғаны туралы.

Шығындар

Нервилердің ересек азаматтары, Цезарь оларды "сенаторлар" деп сипаттағандай, батпақ жерлердегі тығылған жерлерінен шығып, бағынды. Олар кеңестерінің 600 адамнан 3 адамға дейін азайғанын және 60 мың жауынгердің арасында бар болғаны 500-дейі ғана қалғанын мәлімдеді. Бұл көрсетілген сан өлгендерге арналған ма, әлде жараланғандар да кіреді ме, сондай-ақ бұл көрсетілген сан тек Нервилердің жоғалғандарына қатысты ма, әлде олардың одақтастары да кіреді ме, бұл толыққанды белгісіз. Цезарь Нервилерді кешіргенін және айналасындағы тайпаларға олардың әлсіздігінен пайдалануға тыйым салғанын айтады. Цезарь өзінің жоғалғандары туралы ешқандай мәлімет бермейді.

Салдары

Адуатучилер жеңіліс туралы естіген бойда үйлеріне бет бұрды. Кейіннен олар Цезарь тарапынан жеңіліп, шамамен 53 000 адам құлдыққа сатылды. Veneti, Unelli, Osismii, Curiosolitae, Sesuvii, Aulerci және Rhedones тайпаларының барлығы шайқастан кейін Римнің бақылауына көшті. 54 жылға дейін Амбиорикс Нервийлерді Эбурон тайпасымен бірігуге көндірді, себебі Эбурон тайпасы Амбиорикс көтерілісі кезінде Сабин мен Котта басқаратын легион мен бес когортаны талқандаған еді. Верцингеторикс көтерілісі (б.з.д. 52 ж.) кезінде Нервийлерден қырықтан астам тайпаның одағы жинаған әскерге 5000 сарбаз беруі талап етілді.