Кіріспе

Бургед (немесе Брох, Ам Брох) – Шотландияның Морей аймағындағы шағын қала, Эльгиннен солтүстік-батысқа қарай 8 миль (13 км) қашықтықта орналасқан. Қала көбінесе Морей-Ферт шығалағына қарай созылатын жартыаралда салынған, үш жағынан сумен қоршалған. Бургед тұрғындары Брохерлер деп аталады. Қазіргі қала 1805 және 1809 жылдар аралығында салынған, осы процесте маңызды пиктік бекінісінің жартысынан астамы қиратылған. Генерал Ройдің картасында 18 ғасырдағы қорғаныстар көрсетілген, бірақ ол оларды дұрыс емес түрде римдіктерге жатқызған. Бұл бекініс, пікірлерге сәйкес, маңызды пиктік орталық болған және Бургед бұқалары деп белгілі бұқалардың суреттері салынған тас плиталар осы жерде табылған. 1809 жылы ежелгі камералы құдық ашылды, оны сақтау үшін кейін қабырғалар мен шатырлар қосылды. Әр жылдың 11 қаңтарында "Клавидің өртелуі" атты от фестивалі өтеді, бұл фестивальдің 17 ғасырға дейін созылатындығы айтылады, бірақ одан да ертерек болуы мүмкін. Бургедті жергілікті тұрғындар көбінесе Брох деп атайды, сондай-ақ бұл лақапты жақын орналасқан Абердинширдегі Фрейзербургқа да қолданады. Жақында Бургедтің шекарасынан тыс, Кларкли төбесіндегі қазба жұмыстары темір дәуіріне тән дөңгелек тас үйлерді, пиктік ғимараттардың негіздерін, күміс және қола римдік монеталарды, сондай-ақ Балтық аймағынан болуы мүмкін алтын сақинаны ашты. Ірі көлемде темір балқытуға қатысты маңызды дәлелдер де табылды, бұл осы жерден темір саудасы жүргізілгенін көрсетеді. Шотландия Ұлттық мұражайы жүргізген зерттеулер бұл жердің маңыздылығын растайды.

Пиктілік бекініс

Бұл шыныдан жасалған бекініс Морей-Ферт шығанағының кең көрінісін ұсынатын жартастың үстінде орналасқан. Алғашқыда Птолемейдің Кастра Алатасы, кейін "Пторотон" деп, ал Оркней сагасында "Торффнесс" деп аталған бұл бекініс, қазірде пиктілерге тән екені анықталды және ең көне пиктілік бекініс саналады. Оның ауданы 3 гектарды құрайды, бұл Шотландиядағы сол дәуірдегі басқа бекіністерден үш есе үлкен. Ішкі жағынан үш қоршау және ормен қоршалған, бірақ олар порты мен қазіргі ауыл салыну кезінде қиратылған, сондықтан олардың нақты жасы белгісіз. Қазба жұмыстары барысында "Бургед бұқалары" деп аталатын алты әдемі ойылған тақташа табылды. Біздің заманымыздың 7-шы ғасырына жататын олардың төртеуі Бургед келушілер орталығында және Элгин мұражайында, ал біреуі Эдинбургтағы Корольдік мұражайында және Лондондағы Британ мұражайында сақтаулы. Бекіністің көп бөлігі 1805-1809 жылдар аралығында ауыл салыну кезінде бұзылды. Цитадель мен бастионның қиылысын көрсететін Дори төбесі (төменде қараңыз) – оңтүстік қоршаудың жалғыз қалған бөлігі. Шығыс және солтүстік қоршаулардың бөліктері де көрінеді.

Жақсы бөлмеленген

Бергхед құдығы 1809 жылы табылған. Ол мұнаралық бекіністің периметрі ішінде орналасқан. Құдықтың құрылысы – бұлақтармен толы резервуарға апаратын тас баспалдақтардан тұрады. Жоғарғы қабырғаларында фриз, оңтүстік-шығыс бұрышында тұғыр, ал солтүстік-батыс бұрышында суға батып кеткен ойыс бар. Бөлменің биіктігі 3 метр, ені 3 метр, ал шеті бойында 1 метр енділіктегі тіреуіш бар, резервуардың тереңдігі 1 метрді құрайды. Бұл құдықты қалалық сумен жабдықтау жүйесі үшін қазба жұмыстары кезінде, қарт балықшы бұл жерде құдық болғандығы туралы әңгімелерді еске түсіргеннен кейін тапқан. Баспалдақтарды қайта жасау және резервуарды тереңдету сияқты бірнеше жұмыстар жасалды, бірақ су ағыны жоспарланған жаңа мақсатқа жеткіліксіз болды. Табылған кезде, бекініс пен құдықтың екеуі де римдік кезеңге жатады деп есептелді және ол «рим моншасы» деп сипатталды. Кейінірек, 19 ғасырда, бұл ерте христиан крещение орны болуы мүмкін деген болжам айтылды, мүмкін, қасиетті Аэтанға байланысты, бірақ оның шығу тегі бүгінгі күнге дейін анықталмаған. Ол, әрине, қараңғы дәуірде пайда болған және қандай да бір маңызды рәсімдермен байланысты болған. Оның басты мақсаты бекіністі сумен қамтамасыз ету болған болуы мүмкін, және бұл пиктілердің су рухтарына деген қызығушылығын көрсетеді.

Жазғыштың күйілуі

Клавдидің өртеуі деп аталатын от фестивалі жыл сайын 11 қаңтарда өткізіледі, егер 11-і жексенбіге түсетін болса, онда 10-ында өтеді. Іс-шара Клавди Гранари көшесінде сағат 18:00-де тұтандырылған кезде басталады және әдетте 19:30-ға дейін аяқталады. 1599 жылы Шотландияның құпия кеңесі Юлиан күнтізбесін сақтап, жылдың бірінші күні 1600 жылдың 1 қаңтарынан бастап 1 қаңтар болады деген жарлық шығарды. 1750 жылғы «Күнтізбе (Жаңа стиль)» заңымен Ұлыбритания, соның ішінде Шотландия, Григориан күнтізбесін қабылдады және 1752 жылғы күнтізбеден 11 күн алып тастады. Осылайша, ескі күнтізбе бойынша Жаңа жыл күні болып саналған күн жаңа күнтізбеде 12 қаңтарға келді. Клавдидің өртеуі «ескі» Жаңа жыл қарсаңында тойланады, яғни жаңа күнтізбе бойынша 11 қаңтарда. Бұл дәстүр дін қызметкерлерінің айыптауынан аман қалды. 1689 жылдың 20 қаңтарында ауылдың жас жігіттері шіркеу сотында «жанып жатқан клавди жасап, оған сенімсіздікпен табыну және ежелгі язычниктардың салты бойынша қайықтарды баталау» себептерімен сөкіді. Клавди – тар және ағаш қиқымдарымен толтырылған, бөшкеден қиылған бөлік. Ол 1 метрлік қабыққа арнайы соғылған шегемен бекітіледі. Оны көтеріп жүрушінің басы тіреулердің арасына (барлығы 6) сыйып, иығына ішінара сүйенуі үшін арнайы жасау керек. «Клавди экипажы» деп аталатын, дәстүрлі түрде балықшылардан құралған және Клавди патшасы басқаратын 15 шақты адамдар тобы, өртенген Клавдиді қаланың ескі бөлігінің көшелерімен сағат тілімен белгіленген маршрут бойынша кезекпен көтереді. Клавди экипажы кейбір үйлерге және ауылдағы үш мейрамханаға келесі жылға сәттілік әкелу үшін жанып тұрған көмірдің бөліктерін сыйлайды. Сонымен қатар, олар отын құю үшін тоқтаған екі белгілі орны бар. Маршруттың соңында Клавди Дори төбесіндегі тас құрбандыққа (ол 19 ғасырға дейін салынбаған) қойылады, бірақ бұрын оның қалдықтарын колдовствоға қарсы талисман ретінде сақтап, жаңа жылдық отты шатырдың ошағында жаққан дейді. Бұрын Клавдиді порттағы барлық қайықтар мен кемелердің айналасын алып жүру қалыпты жағдай болған, бірақ рәсімнің бұл бөлігі кейін тоқтатылды, себебі порттың жұмысы қиындағандықтан.

Кеме жасау

Александр Стивен 1750 жылы Морей-Ферттегі Бургейдте «Александр Стивен және Ұлдары» компаниясын құрып, кеме жасауды бастады. «Кеме жасау тарихы 1750-1932. Александр Стивен және Ұлдары» анықтамалық еңбегінде 1750 жыл шамасында Александр Стивен Бургейдте құрған, кейіннен Абердин, Арброт, Данди және Глазго қалаларында жалғастырылған бизнес туралы жазбалар келтірілген.

Бастауыш және орта мектептер

Бастауыш білім беру үшін қала орталығындағы Грант көшесінде орналасқан, діни емес мемлекеттік Бургед бастауыш мектебі ғана бар. Мектепте балабақша және 1-7 сыныптарда оқытылады. Мектепте 128 оқушы бар. Оқушылар Клав, Сент-Этанс және Торфнес деген үш топқа бөлінеді. Орта білім беру үшін жақын жердегі екі мектепке тегін тасымалдау қызметі ұсынылады. Оқушылар Лоссимут орта мектебіне немесе Эльгин академиясына қатыса алады.

Қосымша білім беру

Морей колледжі шамамен Элгин қаласында орналасқан.

Ұлыбритания мен Шотландия парламенттері

Бургед Ұлыбритания Парламентінің Морей сайлау округінің құрамына кіреді, ол Парламентке депутатты (MP) Вестминстердегі Өкілдер палатасына жібереді. Бургед Шотландия Парламентінің Морей сайлау округінің де құрамына кіреді, бірақ оның шекарасы Вестминстер сайлау округінен сәл өзгеше. Сайлау округі Шотландия Парламенті мүшесін (MSP) Холирудқа жібереді. Морей сайлау округі сондай-ақ Холирудқа жеті өңірлік MSP-ні сайлайтын Биік жерлер мен Аралдар сайлау аймағының бір бөлігі болып табылады.

Жергілікті билік

Бургед Морэй кеңесінде Хелдон және Лайч округі арқылы ұсынылады, одан төрт кеңесші сайланады. 2007 жылдың 3 мамырына қарай осы округтен сайланған мүшелер: Аллан Грант Райт (Шотландия консерваторы және унионист), Джон Кристофер Хогг (Тәуелсіз), Эрик Моррисон Макгилливари (Тәуелсіз) және Дэвид Кристи Стюарт (Шотландия Ұлттық партиясы). Қазіргі уақытта Морей кеңесі Тәуелсіз/Консервативтік коалициясымен басқарылады. Бұрын Бургед Морей кеңесінде Бергси округі арқылы ұсынылған, онда бір кеңесші бірінші өткен орынды алған сайлау жүйесі бойынша сайланды. 2007 жылдың 3 мамырынан бастап бүкіл Шотландия бойынша жергілікті сайлауларда STV сайлау жүйесі қолданылады, яғни Бургед едәуір үлкен Хелдон және Лайч округінде бірнеше кеңесшілермен ұсынылады.

Жолдар

Бургейдке үш жол түйіседі, B9013, B9012 және B9089. B9013 A96 (Абердин – Инвернесс) тас жолымен жалғасады және көбінесе Эльгинге бару үшін қолданылады, B9012 Хопман және Даффус арқылы Эльгинге қосылады, ал B9089 Кинлоссқа және B9011 (Финдхорн – Форрес) тас жолы арқылы A96 тас жолымен жалғасады.

Автобус пен поезд

Эльгинді Дуффус арқылы байланыстыратын 32 номерлі тұрақты автобус қызметі бар. Қызметті Stagecoach Bluebird атауымен Stagecoach компаниясы жүзеге асырады. Ең жақын теміржол станциясы шамамен 14 километр (9 миль) қашықтықта, Эльгинде орналасқан. Станция Абердин-Инвернесс бағытындағы желіде орналасқан және көбінесе Абердинге (90 минут саяхат) және Инвернесске (50 минут саяхат) қызмет көрсетеді, бірақ тікелей рейстер де бар. Инвернесс және Абердин станцияларынан Ұлыбританияның басқа да аймақтарына қатынайтын қызметтер ұсынылады. Шотландиядағы барлық пойыз қызметтерін ScotRail компаниясы, франшиза иесі ретінде жүзеге асырады.

Әуе және теңіз

Қалаға ең жақын екі жолаушылар әуежайы – Инвернес әуежайы (INV), шамамен 30 миль (48 км) қашықтықта, және Абердин әуежайы (ABZ), шамамен 70 миль (113 км) қашықтықта орналасқан. Инвернес көбінесе Ұлыбритания және Ирландияға рейстер ұсынады, ал Абердин ішкі және халықаралық бағыттарға рейстер ұсынады. Абердин әуежайы әлемдегі екінші ірі тікұшақ терминалы болып табылады және Солтүстік теңіздегі көптеген мұнай орналымдарын қамтамасыз етеді. Бургид портын негізінен балық аулау кемелері пайдаланады, және Морей кеңесі оны басты назарда сауда порты ретінде қарастырады, бірақ ол демалыс үшін де қолданылады. 2007 жылы порттың Солтүстік құрсауы Морей кеңесі мен Еуропалық Одақ бірлесіп қаржылаған маңызды жаңарту жұмыстарын алды.