Кіріспе

Математикалық нысан

Математикада 3 сфера, глома немесе гиперсфера – сфераның жоғары өлшемді аналогы. 4 өлшемді Евклид кеңістігінде ол белгілі бір орталық нүктеден тең қашықтықтағы нүктелер жиынтығы болып табылады. Үш өлшемді шардың шекарасы қалыпты сфера (немесе 2 сфера, екі өлшемді бет) болғандай, төрт өлшемді шардың (гонгил) шекарасы 3 сфера (үш өлшемді "бет") болады. Топологиялық тұрғыдан алғанда, 3 сфера – 3 көпқырлылықтың мысалы, және ол n сфера да болып табылады.

Геометриялық қасиеттері

3 сфера табиғи түрде тегіс көптүрлілік, тіпті "R"^(4) жабық енгізілген подмногообразие. "R"^(4) бойынша Евклид метрикасы 3 сферада метриканы тудырады, оған Риман көптүрлілігінің құрылымын береді. Барлық сфералар сияқты, 3 сфераның тұрақты оң қималық қисықтығы радиусы r-ға тең. 3 сфераның көптеген қызықты геометриясы 3 сфераның кватернион көбейту арқылы берілген табиғи Ли тобының құрылымынан туындайды (төмендегі топ құрылымы бөлімін қараңыз). Мұндай құрылымға ие басқа сфералар – 0 сферасы және 1 сферасы (шеңбер тобын қараңыз). 2 сферадан айырмашылығы, 3 сферада жоғалып кетпейтін векторлық өрістер (оның жанама бундельінің қималары) бар. Тіпті, үш сызықтық тәуелсіз және жоғалып кетпейтін векторлық өрістерді табуға болады. Бұлар 3 сфераның Ли алгебрасының негізін құрайтын кез келген сол жақты инвариантты векторлық өрістер болуы мүмкін. Бұл 3 сфераның параллельдендірілуі мүмкін екенін білдіреді. Осыдан 3 сфераның жанама бундельі тривиальды екендігі шығады. n сферадағы сызықтық тәуелсіз векторлық өрістердің саны туралы жалпы талқылау үшін «сфералардағы векторлық өрістер» мақаласын қараңыз. S^(3) шеңбер тобының "T" әсері бар, бұл 3 сфераға Хопф бунделі деп аталатын негізгі шеңбер бундельінің құрылымын береді. Егер S^(3) "C"^(2) жиынының ішкі жиыны ретінде қарастырылса, онда әрекет S^(2) гомеоморфты орбиталық кеңістігіне ие. S^(3) S^(2) × S^(1) гомеоморфты болмағандықтан, Хопф бунделі тривиальды емес.

Топологиялық құрылыс

Үш сфераның бірнеше белгілі құралу жолдары бар. Бұл жерде екі үш шарды біріктіріп, сосын бір нүктелік тығыздау жасауды сипаттаймыз.

Тігістеу

3 шарды топологиялық тұрғыдан 3 шардың шекараларын біріктіру арқылы құрастыруға болады. 3 шардың шекарасы 2 сфера болып табылады, және осы екі 2 сфераны сәйкестендіру керек. Яғни, бірдей мөлшердегі екі 3 шарды көзге елестетіп, оларды 2 шарлық шекаралары сәйкес келетіндей етіп жабыстырыңыз, сондай-ақ екі 2 сфера жұбындағы сәйкес келетін нүктелердің жұптары бір-бірімен толықтай тең болып есептелсін. 2 сфера жағдайымен салыстырғанда (төменде қараңыз), жабыстыру беті экваторлық сфера деп аталады. 3 шардың ішкі кеңістіктері бір-біріне жабыспайтынын ескеріңіз. Төртінші өлшемді 3 шардың 3 өлшемді координаттарының үздіксіз, нақты мәнді функциясы ретінде қарастыруға болады, мысалы, "температура" ретінде. "Температураны" жабыстыру 2 сферасы бойында нөлге тең деп қабылдайық, ал бір 3 шарды "ыстық", екінші 3 шарды "салқын" деп есептейік. "Ыстық" 3 шарды "жоғарғы жарты шар", ал "салқын" 3 шарды "төменгі жарты шар" деп ойлауға болады. Температура екі 3 шардың ортасында ең жоғары/ең төмен мәнге жетеді. Бұл құрылым 2 сфераны құрастыруға ұқсас, ол екі дискінің шекараларын жабыстыру арқылы жасалады. Диск – 2 шар, ал дискінің шекарасы – шеңбер (1 сфера). Екі дискінің диаметрі бірдей болсын. Оларды біріне-бірі жабыстырып, олардың шекараларындағы сәйкес келетін нүктелерді біріктіріңіз. Үшінші өлшемді де температура ретінде қарастыруға болады. Сол сияқты, 2 сфераны кеңейтіп, дискілер жұбын солтүстік және оңтүстік жарты шарларға айналдыруға болады.

Бір нүктелік тығыздалу

2-сферадан бір нүктені алып тастағаннан кейін, қалған бөлік Евклид жазықтығына гомеоморфты болады. Сол сияқты, 3-сферадан бір нүктені алып тастау үш өлшемді кеңістік береді. Бұл көрудің өте пайдалы тәсілі – стереографиялық проекция арқылы. Бірінші кезекте, төмен өлшемді нұсқаны сипаттаймыз. Бірлік 2-сфераның оңтүстік полюсін үш кеңістіктегі xy жазықтығында орналастырыңыз. Сфераның P нүктесін (солтүстік полюс N емес) жазықтыққа, P-ні NP түзуімен жазықтықтың қиылысына жіберіп, картаға түсіріңіз. 3-сфераның стереографиялық проекциясы (қайтадан солтүстік полюсті алып тастау) үш кеңістікке дәл сол тәсілмен карталайды. (Стереографиялық проекция конформал болғандықтан, дөңгелек сфералар дөңгелек сфераларға немесе жазықтықтарға жіберілетінін ескеріңіз.) Бір нүктелік тығыздалуды қарастырудың тағы бір тәсілі – экспоненциалдық карта арқылы. Евклид жазықтығында орналасқан бірлік екі сфераның суретіне қайта оралайық: жазықтықтағы, нөлдік нүктедегі геодезияны қарастырып, оны оңтүстік полюстегі, бірдей ұзындығы бар екі сферадағы геодезияға картаға түсіріңіз. Бұл картада радиус шеңберінің барлық нүктелері солтүстік полюске жіберіледі. Ашық бірлік дискі Евклид жазықтығына гомеоморфты болғандықтан, бұл да бір нүктелік тығыздалу болып табылады. 3-сфераның экспоненциалдық картасы да осылай құрылады; оны 3-сфераның бірлік кватерниондардың Ли тобы екендігі фактісі арқылы да талқылауға болады.

Үш сферадағы координаттар жүйесі

S^(3) үшін төрт Евклидтік координат артық, себебі олар 1=x0^(2) + x1^(2) + x2^(2) + x3^(2) = 1 шартына бағынады. Үш өлшемді манифольд ретінде S^(3) үш координат арқылы параметрленуге мүмкіндік беруі керек, дәл сияқты екі координатты (мысалы, ендік және бойлық) пайдаланып 2 сфераны параметрлеуге болады. S^(3)-тің топологиясы тривиалды емес болғандықтан, бүкіл кеңістікті қамтитын координаттар жиынтығын табу мүмкін емес. 2 сферадағыдай, кем дегенде екі координаттық кесте қолдану қажет. Төменде координаттардың әртүрлі нұсқалары келтірілген.

Әдебиетте

Эдвин Эбботт Эбботттың 1884 жылы жарық көрген "Жеті өлшемді әлем" және Дионис Бергердің 1965 жылы жарық көрген "Жеті өлшемді әлем" атты еңбегінің жалғасы "Сфералық әлем" кітабында 3 сфераны "оверсфера" деп, ал 4 сфераны "гиперсфера" деп атайды. Американдық физика журналында Марк А. Питерсон 3 сфераны көрудің үш түрлі тәсілін сипаттайды және Дантенің "Құдайлық комедиясында" Ғайынатты осылай қарастырғанын көрсетеді; Карло Ровелли де осы пікірді қолдайды. Стивен Л. Липскомбтың "Өнер төртінші өлшемде математикамен кездеседі" атты еңбегінде гиперсфералық өлшемдер туралы түсінік өнер, архитектура және математикамен байланысты дамытылады.