Кіріспе

Жазалау әдісі – дене жазасы. Таяқпен жазалау – ратаннан жасалған бір таяқпен бірнеше соққыдан (немесе "кесулер") тұратын дене жазасының бір түрі. Соққылар әдетте қылмыскердің жалаңаш немесе киінген жамбасына (ұрып-соғу қараңыз) немесе алақандарына түсіріледі. Білекке немесе иыққа соққы беру сирек кездеседі. Таяқпен аяқ табанына да соққы беру (аяқ соғу немесе бастинадо) мүмкін. Таяқтың мөлшері мен икемділігі, соққы беру әдісі және соққылардың саны әртүрлі болуы мүмкін. Англияда қамшылау жазасы кең таралғандықтан, таяқпен соғу, ұрып-соғу және қамшылау "ағылшын әдеті" деп аталады. Таяқпен жазалау BDSM-нің бір бөлігі ретінде де, екі жақтың келісімімен жасалуы мүмкін. Дене жазасы үшін қолданылатын жұқа таяқты, кейде таяқ деп те атайды (әсіресе американдық ағылшын тілінде), бірақ ол қалың және әлдеқайда берік болып, күшті ағаштан жасалған болуы мүмкін.

Пайдалану аясы

19- және 20-ғасырларда сабау көптеген елдерде сот жазасының және мектеп тәртібінің жиі қолданылатын түрі болды. Қазіргі таңда, Еуропаның көп бөлігінде, бірақ барлығында емес, дене жазасы (сабау немесе кез келген басқа құралмен) заңсыз деп жарияланды. Дегенмен, сабау әлі де көптеген елдерде үйде, мектепте, діни ортада, сотта немесе әскери контексте заңды болып табылады, сондай-ақ оны заңсыз деп санаған кейбір елдерде де қолданылуда.

Соттық дене жазасы

Соттық таяқ салу, ұзақ, ауыр ратанмен жасалатын және мектептердегі таяқ салудан әлдеқайда қатаң болатын, кейбір британдық отарлық сот жүйелерінің ерекшелігі болды/болып табылады, бірақ таяқ Британияның өзінде сотта ешқашан қолданылмаған (1948 жылы жойылғанға дейін ондағы қолданылған құралдар – қайың және тоғыз құйрықты мысық). Кейбір елдерде тәуелсіздік алғаннан кейін де, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азияда (қазір бұл жаза британдық билік кезіндегіден гөрі көп қолданылады) және кейбір Африка елдерінде қолданылуда. Бұл практика Малайзия, Сингапур және Брунейдегі қылмыстық заң бойынша тек еркектерге ғана қолданылады. (Малайзияда мұсылмандарға арналған жеке діни соттар жүйесі бар, олар әйелдерге де, еркектерге де қарағанда жұмсақ жазаны тағайындауға болады.) Индонезияда таяқ салу жақында ғана енгізілді, Суматрадағы Ачех штатында, 2005 жылғы автономиядан бері мұсылмандар үшін шариғат заңының бір түрін енгізді, ал 2014 жылдан бастап мұсылмандар қаласа, Ачех Кануны бойынша (еркек немесе әйел) мұсылман емес адамдарға да қолданылады, таяқ қылмыскердің киіммен жабылған жоғарғы арқасына тигізіледі. Соттық таяқ салуды әлі де қолданатын Африка елдеріне Ботсвана, Танзания, Нигерия (көбінесе солтүстік штаттарда, бірақ оңтүстік штаттарда аз жағдай тіркелген) және тек кәмелетке толмағандарға Эсватини мен Зимбабве жатады. 20-ғасырдың соңына дейін қолданған басқа елдер, әдетте тек еркектерге, Кения, Уганда және Оңтүстік Африка болды, ал Тринидад және Тобаго сияқты кейбір Кариб елдерінде британдық дәстүрдегі бір таяқ емес, бұтақтардан жасалған шоғырды қолданатын қайырымдылық жазасы қолданылады. Сингапур, Малайзия және Брунейде 50 жасқа дейінгі сау еркектерге жалаңаш ішекке 24 рет ратан таяғымен жазалау тағайындалуы мүмкін; жаза көптеген қылмыстар үшін міндетті, көбінесе зорлық-зомбылық немесе есірткі қылмыстары, сондай-ақ иммиграциялық бұзушылықтар, жыныстық қылмыстар және (Сингапурда) вандализм актілері. Түрме ережелерін бұзған жағдайда да қолданылады. Ачехта зына жасағаны үшін таяқ салуға болады. Бұл жаза жергілікті тұрғындарға да қолданылады. Шетелдіктерге таяқ салудың екі мысалы, 1994 жылы Сингапурда бірнеше автомобильді бүлдірген американдық студент Майкл П. Фэйді және 1996 жылы Біріккен Араб Әмірліктерінде адам өлтіргені үшін сотталған филиппин қызметшісі Сара Балабаганды ұрып-соғу, әлемдік бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды. Сингапур қарулы күштерінде әскери тәртіпке қарсы жасалған ауыр қылмыстарды жазалау үшін, әсіресе, қасарысқан жас сарбаздарды жазалау үшін де таяқ салу қолданылады. Соттағы жазалаудан айырмашылығы, бұл жаза сарбаздың киіммен жабылған жамбасына тигізіледі. Сингапурдағы әскери таяқ салу туралы көріңіз. Әлемнің бірнеше елінде аяқ табанына соққы беру, түрмедегі жазалау түрі ретінде қолданылады.

Мектептегі дене жазасы

Оқу орындарында таяқпен сабаудың жиілігі мен ауырлығы үлкен айырмашылықтарды көрсетті, көбінесе мектептің жазбаша ережелері немесе жазба емес дәстүрлерімен анықталды. Батыс білімінде таяқпен сабаудың пайдалануы негізінен XIX ғасырдың соңына қарай басталды. Бұрынғы қайыңмен салыстырғанда – ол тек жалаңаш денеге тигізгенде ғана тиімді болған – қазіргі заманғы сезімталдыққа сәйкес келетін жаза түріне бірте-бірте ауысты, себебі иілгіш ротанг таяғының киім арқылы да жеткізілгенде қылмыскерге айқын ауырсыну сырқатын тудыратыны анықталды. Мектептік жаза ретінде таяқпен сабау ағылшын тілді әлемде Англиямен байланыстырылады, бірақ ол ертерек уақытта басқа еуропалық елдерде де қолданылған, атап айтқанда Скандинавия, Германия және бұрынғы Австрия империясының елдерінде. Балалар құқықтары туралы конвенцияға қатысушы мемлекеттер "балаларды барлық түрдегі физикалық немесе психикалық зорлық-зомбылықтан, жарақаттардан немесе қанаудан қорғау үшін барлық қажетті заңнамалық, әкімшілік, әлеуметтік және білім беру шараларын қабылдауға" міндетті.

Қазіргі мектептерде

Мектепте жазалау ретінде сабау әлі күнге дейін Сингапур, Малайзия және Зимбабве сияқты бұрынғы британдық аумақтарда кең таралған. Ол сондай-ақ Таиланд, Кения, Вьетнам және Оңтүстік Корея сияқты кейбір елдерде, техникалық түрде заңсыз болғанымен, жиі кездеседі. Бұрын Австралияда (қазір мемлекеттік мектептерде тыйым салынған, ал дерлік барлық жеке мектептерде қолданыстан шығарылған), Жаңа Зеландияда (1990 жылы тыйым салынған) және Оңтүстік Африкада (1996 жылдан бастап мемлекеттік және жеке мектептерде тыйым салынған) да кең таралған болатын. Ұлыбританияда жеке мектептердегі барлық дене жазалары Англия мен Уэльсте 1999 жылы, Шотландияда 2000 жылы және Солтүстік Ирландияда 2003 жылы тыйым салынды.

Малайзия

Малайзияда 1957 жылғы Білім туралы жарлық мектепте қыздарды сабауға қатаң тыйым салады. Дегенмен, қыздарды сабау жиі кездеседі. Мұндай сабау көбінесе алақанға немесе киім үстінен жамбасқа түсіріледі. Кейде таяқ оқушының жамбасына немесе қолына тиіп, көк дақтар, қан кету немесе көзге көрінетін іздер сияқты жарақаттарға себеп болуы мүмкін. Оқушылар (ұлдар да, қыздар да) тіпті кешігу, нашар баға алу, сұрақтарға дұрыс жауап бере алмау немесе оқулықты ұмытып қалу сияқты ұсақ қателіктері үшін көпшілік алдында жазалануы мүмкін. Аталған мәселе қазіргі таңда кеңесу кезеңінде.

Ұлыбритания мектептерінде (өткенде)

Тарихи тұрғыдан алғанда, Англия, Шотландия және Уэльстегі көптеген мемлекеттік және жеке мектептерде ратан таяқ ұлдар мен қыздардың қолдарына, аяқтарына немесе жамбасына рет жүзінде қолданылған. Кейбір мектептерде дене жазасын тек мектеп директоры ғана берсе, ал басқаларында бұл міндет басқа мұғалімдерге жүктелген. Таяқ әдетте ресми рәсімде, ашық немесе жабық орында, шалбардың немесе юбканың артқы жағына тигізілген, көбінесе оқушы үстелге немесе орындыққа иіліп тұрып немесе ең басына тиіп тұрып жазаланған. Әдетте, ең көп дегенде алты соққы берілген ("ең жақсы алты" деп аталған). Мұндай жазалаудан кейін кінәлі оқушының денесінде бірнеше күнге дейін сақталатын ыңғайсыз іздер мен көк дақтар қалатын. Басқа жерлерде басқа құралдар қолданылған, мысалы, Шотландия мен Солтүстік Англияда таус, билеуіш және шұлық. Қыздар да жазаланған, бірақ көбінесе ұлдарға қарағанда сирек. 1976–1977 жылдар аралығында Лондондағы ішкі инспекция инспекторлары жүргізген сауалнамаға сәйкес, аталған мектептердегі 5 қыздың бірі кем дегенде бір рет жазаланған. Қыздар мектебінде жазалау сирек болған, бірақ мүлдем болмаған жоқ. 20 ғасырдың соңында британдық мемлекеттік мектептерде жазалау көбінесе, кем дегенде теориялық тұрғыдан, тек мектеп директорының құзырында болған. Осы кезеңде мемлекеттік мектептердегі бастауыш сынып оқушыларын жазалау өте сирек кездесетін. Бір зерттеуде сегіз жыл ішінде бір мектеп директоры барлығы екі баланы ғана жазалаған, ал екіншісі бірде-бір оқушыны жазаламаған, бірақ шұлықпен жазалауды жиі қолданған. 1987 жылы мемлекеттік қаржыландырылатын мектептерде дене жазасы тоқтатылды. 1999 жылы Англия мен Уэльсте жеке мектептердегі барлық дене жазаларына тыйым салынды. Бұл шараның мақсаты – мұғалімдерді ұсақ тәртіптік мәселелермен мазаламау, жазаның жылдамдығы және тиімді жазалау болды, себебі салдары кінәлінің жақын айналасындағы оқушыларға жақсы белгілі болар еді. Префекттердің жазалауы түрлі себептермен жасалған, соның ішінде спортқа деген ынтаның жоқтығы немесе жастардың мемлекеттік мектеп өмірінің мінез-құлықты қалыптастыру аспектілеріне қатысуын қамтамасыз ету, мысалы, қысқы суық ванналар. Роальд Даль өзінің "Бала" (автобиографиясы) атты мемуарларында осы практиканы Рептон мектебінде болған кезінде сипаттаған, онда префекттер "Боазерлер" деп, ал олардың төменгі оқушылары "фегтер" деп аталған. Кейбір британдық жеке мектептерде 1960 жылдары префекттермен жазалауға рұқсат етілген, оған мектеп формасы мен мінез-құлқы туралы күрделі ережелер арқылы мүмкіндік жасалған. 1969 жылы бұл мәселе Парламентте көтерілгенде, салыстырмалы түрде аз мектептер бұған рұқсат береді деп есептелген. 1920 жылдары британдық мемлекеттік мектептерде жаңа оқушыларды ұсақ қылмыстар үшін қайта-қайта жазалау дәстүрін психологтар кейбір жастарда "жоғары нервтік қозғыштық" тудырады деп сынаған. Оқушыларға, тәлім-тәрбиесіз және бақыланбаған ересек жасөспірімдерге өздерінің жас сыныптастарына қалағанда жазалау билігін берудің психологиялық зияны болуы мүмкін деп саналды. Оңтүстік Африкадағы жеке мектептер де британдық әріптестері сияқты 19 ғасырдың соңынан бастап префекттерге жазалауды еркін жүргізуге рұқсат берген. Оңтүстік Африка мектептері 20 ғасырдың соңына дейін спорттық басымдықтарды нығайту үшін таяқты қолдануды жалғастырды, ұлдарды футбол матчында офсайдта ұсталу сияқты қарапайым ойын қателіктері үшін, сондай-ақ крикетте нашар ойнағандары үшін, мектеп командасының жетістіктерін жеткілікті түрде мақтамағандары үшін, спорттық жаттығуларды жіберіп алғандары үшін немесе тіпті "командалық рухты нығайту үшін" жазалаған. 1996 жылғы Оңтүстік Африка мектептері туралы заң мектептерде дене жазасын қолдануға тыйым салды. Заңның 2-тарауының 10-бөліміне сәйкес, 1) мектепте оқушыға дене жазасын беруге болмайды және 2) 1-тармақшаны бұзған кез келген адам қылмыс жасады деп есептеліп, сотталған жағдайда шабуыл үшін жазаланады.

Жасөспірімдерді жазалау

1933 жылдан 1970 жылға дейін Англия мен Уэльстегі жасөспірімдерді түзеу мекемелерінде, яғни бекітілген мектептерде, таяқ жиі ұлдарға, ал қыздарға сирек қолданылды. Ұлыбританияның көптеген бекітілген мектептері қатаң тәртіппен белгілі болды, қажет болған жағдайда дене жазасы қолданылды, әдетте, қарапайым орта мектептердегі қамшылаудың (немесе Шотландияда, белдеудің) одан да қатаң түрі. 1933 жылғы «Бекітілген мектептер ережелері» бойынша, 15 жасқа дейінгі қыздарды тек қолдарына соғуға рұқсат етілді, ал 15 жастан асқан қыздарды мүлдем соғуға болмады. 15 жасқа дейінгі ұлдарды қолдарына немесе жамбасына, ал 15 жастан асқан ұлдарды тек киім үстінен жамбасына соғуға болады. 1933-1970 жылдар аралығында бекітілген мектептердегі соққылардың ең көп саны 15 және одан жоғары жастағы ұлдар үшін сегіз, ал одан кіші ұлдар мен қыздар үшін алты болды. Әсіресе, қашып кеткен ұлдар мектепке оралғаннан кейін киім үстінен жамбасына 8 соққыдан аспайтын жаза алды, ал 1971 жылғы статистикалық зерттеу бұл тиімді екенін көрсетті. 1970 жылдан бастап бекітілген мектептер 1969 жылғы «Балалар және жасөспірімдер туралы» заңға сәйкес «Білім берумен үйлестірілген қоғамдық орталықтарға» (БҚО) айналды. 1933 жылғы ұлттық ережелердің орнына әр жергілікті билік органдары жасаған жергілікті ережелер енгізілді. Кейбір 1970 жылдан кейінгі БҚО-дағы қыздар кейде қолға емес, жамбасына соғылуы мүмкін болды. Кейбір жағдайларда, үкімет 16 жастан асқандарды соғуды тоқтатуды ұсынғанмен, әртүрлі жастағы ұлдар мен қыздар соғылды. Ұлыбританиядағы мектептерде таяқпен ұру кең таралған кезде, қолға соққы беру жамбасқа соққы беруге қарағанда жарақат алу қаупі жоғары деп есептелді. 1935 жылы Эксетердегі мектеп оқушысы, округ соты оның қолында пайда болған іріңнің таяқпен ұрудың салдары екенін шешкен соң, мектеп мұғалімінен 1 фунт стерлинг (1935 жылғы 1 фунт стерлинг қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) және медициналық шығыстарын өндіріп алды.