Кіріспе
Карельдер (; kareler, karelare; карелы) – финн тілдік тобына жататын этностық топ, олар Карелия тарихи аймағының түпкі тұрғындары, ол бүгінде Финляндия мен Ресей арасында бөлінген. Ресей Карелиясында тұратын карельдер фин карельдерімен тығыз байланысты, ерекше этникалық топ саналады, ал фин карельдері финдердің бір бөлігі деп есептеледі. Бұл ерекшелік тарихи түрде Карелия үшін Швеция мен Новгород арасындағы күрестен және оның ақырында олардың арасында бөлінуінен туындады, нәтижесінде карельдер әртүрлі мәдени кеңістіктердің ықпалында болды. Ресейде карельдер көбінесе Карелия Республикасында, олардың ресми танылған этностық тобы болып табылатын жерде, сондай-ақ елдің солтүстік-батыс аймақтарында қоныстанған. Олар дәстүрлі түрде карель тілінде сөйлейді және православие дінін ұстанады. Тверь және Новгород облыстарында да маңызды карель анклавтары бар, себебі 1656-1658 жылдардағы орыс-швед соғысынан кейін кейбір карельдер сол аймақтарға көшіп келген. Финляндияда «карельдер» термині көбінесе финдердің құрамына кіретін фин карельдерін білдіреді. Карелияның ең шығыс бөлігінде, «Шекара Карелиясы» (Raja Karjala) деп аталатын аймақта карель тілінде сөйлейтін карельдер өмір сүрген. Екінші дүниежүзілік соғыста Финляндия Карелияның бір бөлігін Кеңес Одағына өткізгендіктен, эвакуацияланған карельдер мен фин карельдері Финляндияның басқа аймақтарына қоныс аударды. Олардың аз бөлігі, шамамен 38 000 адам, дәстүрлі түрде карель тілінде сөйлейтін Шекара Карелиясының православиеліктері болды. Алайда, карель тілі Финляндия үкіметімен жеке тіл ретінде мойындалғанға дейін, осы карельдердің көпшілігі фин тілін үйренуге мәжбүр болды және қазір көбінесе фин тілінде сөйлейді.
Karelians (; ; kareler, karelare; карелы) are a Finnic ethnic group who are indigenous to the historical region of Karelia, which is today split between Finland and Russia. Karelians living in Russian Karelia are considered a distinct ethnic group closely related to Finnish Karelians, who are considered a subset of Finns. This distinction historically arose from Karelia having been fought over and eventually split between Sweden and Novgorod, resulting in Karelians being under different cultural spheres. In Russia, Karelians mostly live in the Republic of Karelia, where they are the designated ethnic group, and in other adjacent north western parts of the country. They traditionally speak the Karelian language and are Eastern Orthodox Christians. There are also significant Karelian enclaves in the Tver and Novgorod oblasts, as some Karelians migrated to those areas after the Russo Swedish War of 1656–1658. In Finland, the term Karelian generally refers to the Finnish Karelians, who are a subset of Finns. There were Karelian speaking Karelians living in the easternmost parts of Finnish Karelia, known as "Border Karelia" (Raja Karjala). As Finland had to cede parts of Karelia to the Soviet Union in World War II, evacuated Karelians and Finnish Karelians settled elsewhere in Finland. A minority of them, about 38,000, were Border Karelian Orthodox Christians, who traditionally spoke Karelian. However, owing to Karelian not being recognized as its own language by the Finnish government until recently, most of these Karelians had no choice but to learn Finnish and now speak mostly Finnish.
Орта ғасырлар
Ерте орта ғасырларда Батыс Финляндиядан келген қоныс аударушылар жергілікті халықпен араласып, карелиялық этносын құрды. Карелияның этникалық құрамына басқа жерлерден көшіп келудің де ықпалы болуы мүмкін. Археологиялық деректерге сәйкес, карелиялықтардың қоныстануы Ладога көлінің батыс жағалауында және Карелия тасмуында ең жоғары деңгейде болды, мұнда б.з. 600–800 жылдары аралығында көптеген зираттар мен басқа археологиялық жаңалықтар табылды. Оңтүстік Карелияда осы кезеңдегі археологиялық жаңалықтардың саны аз, бірақ тұрақты қоныстар болған. Лаппи, Оңтүстік Карелияда шамамен 2000 жылдан бері үздірілмей қонысқа орналасқан. Солтүстік Карелияда осы кезеңге қатысты тек бір археологиялық жаңалық табылды, ол VIII ғасырға жатады. 800–1050 жылдары осы аймақтардағы археологиялық жаңалықтардың көптігі карелиялық халқының осы уақыт ішінде қарқынды өсіп, кеңейгенін көрсетеді. Карелия және карелиялықтар туралы алғашқы жазбаша мәліметтер скандинавиялық дереккөздерде кездеседі. Бірнеше ескі скандинавиялық сагалар мен жылнамалар Карелияны кейде Карьялаботн, Кирьялаботнар немесе Кирьяланд деп атайды, яғни карелиялықтар мен Карелия викингтерге VII ғасырда белгілі болған. Скандинавиялық дереккөздерде карелиялықтар туралы тағы бір айтылым – Эрик жылнамасы. Жылнаманың бір бөлімінде 1187 жылы карелиялықтардың сол кездегі маңызды швед қаласы Сигтунаға шабуыл жасап, оны тонағаны туралы айтылады. Бұл дерек Швецияның қазіргі астанасы Стокгольмнің құрылуының басты себебі ретінде келтіріледі. Новгород жылнамасында да осы туралы мәлімет бар. Орыс жылнамаларында карелиялықтарды «Кориела» деп атаған. 13 ғасырдың соңына дейін карелиялықтар салыстырмалы түрде тәуелсіздік пен өзін-өзі басқару құқығына ие болды. Алайда, Новгородпен байланыс орнату арқылы олардың кейбіреулері Новгородтың ішкі және сыртқы саясатына қатыса бастады. Орыс жылнамаларында 1191 жылы Новгород пен карелиялықтардың Тавастияға бірлескен шабуылы туралы айтылады. 13 ғасырда Новгородпен Карелияның қарым-қатынасы серіктестік пен одақтан Новгородтың біртіндеп үстемдігіне дейін өзгере түсті. 1227 жылы карелиялықтарды шығыс православиесіне өткізуге әрекет жасалды. 1253 жылы карелиялықтар Новгородқа эстондықтармен соғыста көмек көрсетті.
Демография
Ресейдегі Тверь облысында карельдердің маңызды анклавтары бар, олар 1617 жылы Ресейдің Швециядан жеңіліске ұшырағаннан кейін, швед Карелиясындағы лютеран дініне күштеп өтуден қашу үшін қоныстанды. Орыстар православиелік карельдерге сол жерге көшсе салық жеңілдіктері берілетінін уәде етті. Олонец (Аунус) – Ресейдегі карельдер көпшілікті құрайтын жалғыз қала (халықтың 60%). Қазіргі кезде карельдердің саны бірнеше факторлардың салдарынан айтарлықтай азайып барады. Оларға төменгі туу көрсеткіші (аймақ үшін жалпыға ортақ ерекшелік) және ең бастысы – орыс тілі мен мәдениетінің үстемдігіне байланысты орысшалану жатады. 1926 жылғы халық санағы бойынша, Советтік Карель Республикасының халқының 37,4% карельдерді құрады (бұл кезде кейіннен Финляндиядан алынып қосылған аумақтар кірмеген, олардың көп бөлігі негізінен карель халқымен қоныстанған), яғни 100 781 карель болды. Ал Карелиядағы орыстардың саны 153 967 адамды құрады, бұл халықтың 57,2% болды. Сол кездегі Тверь карельдерінің 140 567 санын статистикаға қоссақ, бүкіл КСРО-да кем дегенде 241 348 карель, тіпті одан да көп болуы мүмкін. 2000 жылы Карелия Республикасында 65 651 карель болды (1926 жылғы көрсеткіштің 65,1% -ы, соның ішінде 1926 жылы есепке алынбаған Финляндиядан алынған карель аймақтары), ал карельдер өздерінің отанындағы халықтың тек 9,2% -ын құрады. Орыстар Карелия халқының 76,6% -ын құрады. 2021 жылғы халық санағы бойынша Карелия Республикасында 25 901 карель болды, бұл халықтың барлық 5,5% -ын құрайды. Ал қазір Карелия халқының 86,4% -ын орыстар құрайды.
Генетика
Y хромосомалық гаплогруппа N1c карелиандар арасында кең таралған (43%). Ол урал тілінде сөйлейтін және басқа Солтүстік Еуразиялық халықтарда жоғары жиілікпен кездеседі. Карелиандардың мтДНК гаплогруппаларына H (45,7%) және U5 (16,1%) жатады, бұл урал тілінде сөйлейтін топтарда жиі табады. Карельдіктер финдер және вепстермен жақын туыс. Олар географиялық тұрғыдан алыс орналасқан Волга Оралы және Сібірден келген топтарды қоса алғанда, көптеген басқа урал тілінде сөйлейтін топтармен өздерінің урал тілінде сөйлейтін көршілеріне қарағанда көбірек IBD (туған тегі бойынша сәйкестік) сегменттерін бөліседі. Волга татарлары, якуттар және евендер сияқты сондай алыс аймақтардан келген урал тілінде сөйлейтін емес халықтармен де маңызды IBD ортақтығы бар екені анықталды.