Кіріспе

425 ж.б.д. Афина мен Спарта арасындағы шайқас, Пелопоннес соғысының бір бөлігі. Грек тәуелсіздік соғысы кезіндегі шайқас.

Сфактерия шайқасы – Пелопоннес соғысының құрлықтағы шайқасы, б.з.д. 425 жылы Афина мен Спарта арасында болған. Пилос шайқасынан кейін және сәтсіз аяқталған бейбіт келіссөздерден соң, бірнеше спарталықтар Сфактерия аралында қалды. Клеон мен Демосфен басқаратын афиналық әскерлер шабуыл жасап, оларды қарсылық көрсетусіз беруге мәжбүр етті.

Шолу

Бейбіт келіссөздері сәтсіз аяқталуынан кейін Демосфен бастапқыда Сфактериядағы спартандықтарды аштыққа ұшыратуға тырысты, бірақ аралды тиісті деңгейде қоршауға алмады. Афинада қыс жақындағандықтан, егер жағдай шешілмесе, қоршаудан бас тартуға тура келеді деп алаңдады. Саясатшы Клеон Афинадан қосымша күштер алып, Демосфенмен бірікті, және афиналықтар Сфактерияға шабуыл жасады. Үлкен күшпен нашар қорғалған жерге түсіп, жағалаудағы қорғанысты жеңіп, ішке қарай жылжыды, спартандықтар афиналық гоплиттермен шайқасуға тырысқанда садақ-жебе мен найза арқылы оларды мазалады. Спартандықтар аралдың солтүстік жағына шегініп, бекіністеріне қазылып кірді, бірақ мессендік генерал Комон әскерін көрінетіндей қиын өңірден олардың артына жеткізгенде, спартандықтар қарсылық көрсетпей берілді. Афинаның 292-ден астам гоплитті (оның ішінде 120 спартандық) тұтқындауы соғыстағы күштер тепе-теңдігін түбегейлі өзгертті. Афина, егер Спарта Аттикаға басып кірсе, тұтқындарды өлімге кеседі деп ескертті, осылайша соғыс жарияланғалы бері жыл сайынғы шабуылдар тоқтатылды. Афина, беделін арттырып, сенімділікпен, бірнеше жыл бойы соғысты одан да ынтамен және бастамашылықпен жалғастырды, тек жеңілістер тізбегі олардың позициясын әлсіреткеннен кейін ғана келіссөздерге қайта оралды.

Прелюдия және алғашқы қимылдар

Пилос шайқасынан кейін, оның нәтижесінде 400-ден астам спарта сарбазы Сфактери аралында оқшауланды, Спарта бейбітшілік сұрады және Пелопоннес флотының кемелерін кепілдік ретінде тапсырып, Пилоста бітімге келу туралы келісім жасасқаннан кейін Афинаға елшілік жіберді. Бірақ бұл келіссөздер нәтижесіз аяқталды, ал олардың сәтсіздігі туралы хабар бітімді тоқтатты; афиналықтар, бітім кезінде олардың бекіністеріне шабуыл жасалғанын айыптап, Пелопоннес кемелерін қайтарудан бас тартты. Афиналықтар аралды күні-түні құтқаруға немесе қайта жабдықтауға тырысуларға қарсы күзетті. Пилостағы күштерге қолбасшылық еткен Демосфен бастапқыда спартандықтарды шабуылдаудың орнына аштықтан құртуды жоспарлады, бірақ уақыт өте келе спартандықтар күтілгеннен ұзаққа шыдай алатыны белгілі болды. Гелоттарға бостандық ұсынып, аралға азық-түлік жеткізуге еріктілерге ақшалай сыйлық беру арқылы спартандықтар азық-түліктің шағын, бірақ маңызды ағынын қамтамасыз етті. Олардың кейбіреулері теңізден, жаман ауа-райы кезінде түнде аралға жақындады; ал басқалары азық-түлік салынған қаптарды су астында сүйреп әкелді. Афиналықтардың азық-түлігі жиі жетіспеді, және бүкіл әскер тек бір ғана бұлақтан су алуға мәжбүр болды. Осы қиын жағдайда афиналықтар қыс басталар алдында қоршау арқылы мәселені шеше алатындарына күмәндана бастады.

Афинадағы пікірталас

Бұл жағдай Афинада үлкен алаңдаушылық тудырды, Спартаның бейбітшілік ұсынысын қабылдамау шешімі көпшілік өкінішіне айналды. Халық пікірінің өзгеруін байқаған Клеон, бейбітшілік ұсынысын қабылдамаудың басты жақтаушысы, Пиллден келген хабарлардың дұрыс емес болуы мүмкін деп мәлімдеді. Оның саяси қарсыласы және сол жылғы стратег Никий, Пиллден алынған хабарламаларды тексеру үшін Клеонды құрамына алған комиссияны жіберуді ұсынғанда, Клеон оны шабуылға жұмсалуға тиіс уақытты бекерге кетіруге тырысқаны үшін сынады. Никий бұл риторикалық шабуылға қарсы тұрып, стратегия ретіндегі өкілеттігінен бас тартып, Клеонға Пилосқа экспедициялық күштерге басшылық етуге мүмкіндік берді. Оның мұндай ұсыныс жасауға құқығы болмаса да, жиын оған қолдау көрсетіп, Клеонды сөзін іспен дәлелдеуге шақырды. Клеон, Демосфенмен байланыста болғандықтан, Пиллоста шабуыл жоспарланып жатқанын білген болуы мүмкін, бірақ Никийдің ұсынысы тек риторикалық амал емес екенін түсінген соң, ол бұрынғы сынға қайта оралудан бас тартпақ болды. Бірақ көпшілік оған рұқсат бермеді, соның салдарынан Клеон қолбасшылықты қабылдауға мәжбүр болды. Пікірсайыстың басындағы батыл мінезін қайтадан көрсетіп, Клеон өзіне берілген күшпен спарталықтарды жиырма күн ішінде өлтіретінін немесе тұтқынға алатынын жариялады. Демосфенді өзінің серігі етіп тағайындап, ол Афинадан шығып, құрамында афиналық теңізшілер мен одақтас пелтастар мен садақшылары бар күштермен жолға шықты.

Сфактерияларға шабуыл

Демосфен Сфактерияға шабуыл жоспарлап жатқан, өйткені оның әскерлерінің қиын жағдайы ұзақ қоршаудың нәтижелі болатынына күмән келтірді. Сонымен қатар, Пилостың тығыз аумағынан алшақ, тамақ пісіру үшін от жаққан спартандық теңізшілердің салдарынан аралда өрт шығып, аралдың өсімдік жамылғысынан айырылып, Демосфенге аралдың бедерін, қорғаушылардың санын және орналасқан жерін зерттеуге мүмкіндік берді. Демосфен аралдың оңтүстік бөлігінде, Пилостан шалқап жатқан жерде, тек отыз спартандық күзетшілікке бекітілгенін көргенде, бір түні 800 гоплитін аралдың теңіз және құрлық жақтарына шығарды. Спарта гарнизоны афиналық кемелер әдеттегі түнгі күзет орындарында тоқтағанын ойлап, күтпеген шабуылға ұшырап, қырғынға ұшырады. Таң атқанда афиналықтардың қалған күштері жағаға ағылып келді, олардың ішінде шамамен 2000 жеңіл әскер (псилой), садақшылар (тохотай) және флотынан 8000-ге жуық есушілер болды. Спартандықтар, қолбасшысы Эпитадас басшылығымен, афиналық гоплиттермен шайқасып, жауларын теңізге итеруге тырысты, бірақ Демосфен жеңіл қаруланған әскерлерін 200 шамасындағы топтарға бөліп, биік жерлерді басып алып, жау жақындаған сайын оқ-дәрімен шабуылдауға бұйрық берді. Спартандықтар азаптаушыларына шабуыл жасағанда, ауыр гоплит қару-жарағымен шектеліп қалмаған жеңіл әскерлер оңайлықпен қауіпсіз жерге қаша алды; жақында болған өрттен көтерілген шаң мен күл, дүрбелеңнен соққанда, спартандықтардың көру қабілетін нашарлатып, олардың жағдайын одан да қиындатты. Спартандықтар ешқандай прогресске жете алмағандықтан, аралдың солтүстік жағына қайтарылып, бекіністерінің артына қазылып, тұруға үміттенді. Біраз уақыт бойы афиналықтар спартандықтарды олардың мықты бекіністерінен ығыстыруға тырысып, тұрақсыз жағдай сақталды. Осы сәтте афиналық әскердегі мессендік жасақтың командирі Комон Демосфенге келіп, аралдың жағалауындағы қиын өткелдерден өту үшін оған әскер беруді сұрады. Оның өтініші қабылданды, Комон әскерін спартандықтардың арт жағына, олардың қиындығына байланысты күзетілмеген жолмен бастап кірді. Ол күштерімен пайда болғанда, спартандықтар сенімсіздікпен толы, қорғанысын тастап кетті; афиналықтар бекініске апаратын жолдарды басып алды, ал спартандық күштері құрылудың алдында тұрды.

Бас тарту және оның салдары

Осы кезде Клеон мен Демосфен шабуылды одан әрі жалғастырудан бас тартып, мүмкіндігінше көп спартандықтарды тұтқынға алуды жөн көрді. Афиналық жаршы спартандықтарға бағыну мүмкіндігін ұсынды, ал спартандықтар қалқандарын тастап, ақыры келіссөзге келісті. Клеон мен Демосфен спартандық қолбасшы Стифонмен кездесті (Стифон бастапқыда үшінші болып тағайындалған, бірақ Эпитадас қаза тапты, ал оның бірінші мұрагері ауыр жарақат алды және өлімге қалдырылды). Стифон кеңес алу үшін құрлықтағы жаршыларды жіберуді өтінді; афиналықтар тұтқынға түскендердің ешқайсысына кетуге рұқсат бермеді, бірақ құрлықтағы жаршылардың қалауынша еркін өтуіне рұқсат берді. Бірнеше хабаршы солай істеді, соңғысы Стифонға: «Спартандықтар сіздерге өздеріңіз шешім қабылдауға бұйырады, егер ешқандай арсыздық жасасаңыз» деген хабар жеткізді. Стифон мен оның адамдары жеңіске жету немесе қашу мүмкіндігі болмағандықтан, бағынды. Сфактерияға өтіп келген 440 спартанның 292-сі аман қалды және бағынды; олардың 120-сы элиталық спарталықтар еді. Дональд Каган: «Осы оқиға грек әлемін дүр сілкіндірді», - деп жазды. Спарталықтар ешқашан бағынбайды деп есептелген. Енді, спарталықтардың тұтқындарын қолына алған афиналықтар үлтіматум жариялады: Аттикаға кез келген шабуыл тұтқындарын өлімге әкеледі. Соғыс басталғаннан бері алғаш рет афиналықтар өз егістіктерін қауіпсіз өсіре алды. Пилоста мессендік гарнизон орналастырылды, бұл адамдар бір кезде өздерінің үйі болған жерге шабуыл жасап, спартандықтарға елеулі зиян келтірді және көптеген гелоттардың дезертирлеуіне себеп болды. Афинада Клеон, оның көңілді уәдесі орындалғаннан кейін, сағаттың адамы болды; ол мемлекеттік есептен пританейде (Олимпиада чемпиондарына берілетін сол сыйлық) тамақтандырылды, және көптеген ғалымдар оның келесі айлардағы заңнамадағы үлесін көреді, оның ең маңыздысы империядан алым-салықты арттыру болды. Сфактерия соғыстың мәнін өзгертті. Келесі бірнеше жылдарда жаңадан агрессивті Афина пайда болды, ал спарталықтардың бағынуынан туған серпілісті тарату және екі тарапты б.з.д. 421 жылы Никий бейбіт шартына келтіру үшін бірқатар афиналық жеңілістер қажет болды. Фукидид айтуынша, Спарта б.з.д. 418 жылы Мантинея шайқасында жеңіске жеткенде ғана гректер тарапынан оларға таңылған барлық айыптаулардан, мысалы, аралдағы апаттан немесе басқа жағдайлардағы қабілетсіздік пен шешімсіздіктен құтылды.