Шотландияның Рум аралы: Тарихы мен табиғаты

Кіріспе

Ішкі Гебрид аралдарындағы Кіші аралдардың бірі, Шотландияның Лохабер ауданында орналасқан.

Rùm – шотландтық гэль тіліндегі атау, көбінесе Rum (/rʌm/ rum) деп ағылшынша айтылады, Шотландияның батыс жағалауында, Лохабер ауданындағы Ішкі Гебрид аралдарының бірі. 20-шы ғасырдың көп бөлігінде бұл атау Rhum деп жазылды, бұл бұрынғы иесі, сэр Джордж Булу ойлап тапқан жазу тәсілі еді, себебі ол "Рум иесі" деген атаққа ие болғанды қаламайтын. Бұл Кіші аралдардың ең ірісі және Шотландияның 15-ші ең үлкен аралы. Аралда 40 адам тұрады, олардың барлығы шығыс жағалаудағы Кинлох поселкесінде. Аралға б.з. алдында 8-ші мыңжылдықтан бері адамдар қоныстанған, және Шотландияда адамның қоныстануының ең ерте дәлелдерін ұсынады. Ерте кельт және викингтер қалдырған жазбалар мен артефакттар өте аз. 12-13-шы ғасырларда арал әртүрлі тайпалардың, соның ішінде Колл Маклин тайпасының иелігінде болды. 18-шы ғасырдың соңына қарай халық саны 400-ден асып кеткен, бірақ 1826-1828 жылдары жергілікті тұрғындар аралдан шығарылды. Содан кейін арал спорттық аумаққа айналды, ал 1900 жылы Булулар экзотикалық Кинлох сарайын салды. 1957 жылы Rùm Табиғатты қорғау кеңесіне сатылды. Rùm негізінен магмалық тау жыныстарынан тұрады, ал оның таулары плейстоцен мұздықтарының әсерінен тозып кеткен. Қазіргі уақытта арал экологияны, әсіресе қызыл бұғыларды зерттеу үшін маңызды орын болып табылады, сондай-ақ ақ қанатты теңіз бүркітін сәтті қайта қалпына келтіру бағдарламасы жүргізілуде. Аралдың экономикасы толығымен NatureScot мемлекеттік органына тәуелді, ол аралды басқарады, және тұрғын үйлердің әртүрлілігін арттыру туралы талаптар бар. Caledonian MacBrayne паромы аралды материктегі Мальяг қаласымен байланыстырады.

Топонимдер

Хасвелл Смит (2004) Рамның "вероятно" кельт тілінен бұрын пайда болғанын, бірақ ол "кең арал" деген мағынадағы ескі норвег тіліндегі rõm øy немесе "тізбек аралы" деген мағынаны білдіретін гэль тіліндегі ì dhruim болуы мүмкін деп санайды. Росс (2007) 677 жылдан бері Руим туралы жазбалар бар екенін айтады және оны гэль тіліндегі rùm сөзінен шыққан "кеңістік арал" деп ұсынады. Mac an Tàilleir (2003) Rùmның "кельт тілінен бұрынғы атау екенін және оның мағынасы белгісіз" деп нақты айтады. Осыған байланысты Ричард Коутс атаудың протосемит түбін іздеуге болатынын ұсынды. Себебі, соңғы мұз дәуірінен кейін Британ аралдары Иберия түбегінен қайта қоныстанған болуы мүмкін. Ол Израильдегі Рамат-Ган және Палестинадағы Рамаллада кездесетін "биіктік сөзі" *rwm протосемит түбіріне негіделген атауды ұсынады. Осылайша, Рам "биіктік аралы" немесе "жоғары арал" дегенді білдіруі мүмкін. 1991 жылы Шотландияның Табиғатты қорғау кеңесі (NatureScot-тың алдағысы) Рамды h әрпінсіз қолдануға қайта оралды.

13 ғасырда аралға Raun eyja және Raun eyjum деп сілтеме жасалған болуы мүмкін, ал 1549 жылы Диан Мунро оны Ронин деп атады. Теңіз саяхатшылары аралдарды ауызша атауға қатысты көптеген тыйымдарды сақтады. Rùm жағдайында, әдеттегі атауды қолдануға тыйым салынды, арал Rìoghachd na Forraiste Fiadhaich – "жабайы орманның патшалығы" деп аталды. Арал Ordnance Survey картасына түсірілгенге дейін жергілікті халқынан тазартылды, сондықтан көптеген жер аттарының болжамды болуы мүмкін. Дегенмен, викингтердің саяси билігі аяқталғаннан кейін сегіз ғасырдан кейін сақталған көптеген скандинавиялық атаулар олардың аралдағы маңызды рөлін көрсетеді. 1801 жылы картаға түсірілген тоғыз елді мекеннің жетісінің аты скандинавиялық шығу тегінен.

География

Рум Кіші аралдардың ең үлкені, ауданы Кинлохтың Лох Скресорт шығанағының басында, негізгі тұрақ орны. Килмори шығанағы солтүстікке қарай жатыр. Онда әдемі жағажай және ауылдың қираған қалдықтары бар, сондай-ақ бірнеше жыл бойы қызыл бұғыларды зерттеу орталығы ретінде пайдаланылды (төменде қараңыз). Күз айларында бұғылардың көбею кезеңінде аймаққа кіру кейде шектеледі. Батыс бөлігі – А’Бридеанах түбегі, оңтүстік-батысында – Wreck Bay, Sgorr Reidh тік жарлары және Харрис шығанағы орналасқан. Соңғысы Булофтардың мавзолейі орналасқан жер. Отбасы алғашқы нұсқаны қанағаттандырмай, оны жарып тастады. Екінші мавзолей грек ғибадатханасы стилінде емес. Пападил (Ескі норвег тілінде: «еріктің аңғары») оңтүстік шетінде Булофтар салған, бірақ кейін тастап кеткен сарайдың қираған жерлері сақталған. Аралдың рельефі таңғажайып, 19 ғасырдың бір комментаторы «ішкі бөлігі бір гектардан да аз жазық жері бар қалың таулар жиынтығы» деп сипаттаған. Геология мен топографияның осы үйлесімі егін шаруашылығы үшін тиімді жағдайлар жасамайды, аралдың оннан бір бөлігінен аспайтыны өңделген деп есептеуге болады. 18 ғасырда Румдағы жердің жалға беру бағасы көршілес Эйгке қарағанда үш есе арзан, ал Каннаға қарағанда бес есе арзан болды. Жауын-шашынның орташа мөлшері жағалауда және төбелерде жоғары. Көктем айлары әдетте құрғақ, ал қыс айлары ылғалды болады, бірақ жыл бойында кез келген айда жауын-шашынның ең жоғары деңгейі тіркелуі мүмкін.

Геология

Румдағы басты төбелер – Куиллиндер, оларды Скай Куиллиндерінен ажырату үшін әдетте «Рум Куиллин» деп аталады. Олар габбродан тұратын жартасты шыңдар болып табылады және Rum қабатты интрузиясын құрайды. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Рум – 60 миллион жыл бұрын Палеоген кезеңінде белсенді болған, терең эрозияға ұшыраған жанартаудың ядросы. Ол Торридон құмтастары мен шиферлерге негізделген, бұрыннан бар Льюизиан гнейсінің құрылымында қалыптасқан. Куиллиннің екеуі – Аскивал және Айншвал (Ежелгі скандинав тілінде сәйкесінше «күл ағаштарының тауы» және «бекіністер төбесі») – Корбеттер ретінде жіктеледі. Рум – Шотландиядағы ең кішкентай аралы, шыңы теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Куиллиннің ішінде Халливал, Троллавал («тролльдер тауы»), Баркевал және Сгурр нан Гиллеан (гейл тілінде: «жас жігіттердің шыңы») сияқты төбелер де бар. Сонымен қатар, батыста Ард Нев, Орвал, Срон ан т Сауир және Бладстоун төбелері орналасқан. Халливал мен Аскивал – магма камерасының түбінде жиналған оливин мен фельдспар кристалдарынан құралған ерекше қабатты магмалық жыныстардан тұрады. Камера ақырында құлап, кальдера пайда болды. Килмори мен Гирдил аралығындағы солтүстік-батыс жағалауында базальттың тік жарықтар тобы бар, олар базальттық магманың бұрыннан бар тау жыныстарының жарықтарына енуінен пайда болған. Батыс төбелері, Куиллиндерге қарағанда төмен болғанымен, тас тізбектері мен жапырақтары, шөппен қапталған террасалар, егістік тастар және өрнекті жер сияқты перигляциалдық формалардың керемет жиынтығын көрсетеді. Орвал мен Ард-Невте ауа райының әсерінен базальт пен гранофир 50 сантиметр диаметрлі шеңберлерге дейін іріктелген, ал Баркевалда ауа райының әсерінен ерекше тас мүсіндер пайда болған. Срон ан т Саудеирдегі жазық шыңында 2–3 метрлік ірі гранитті тас шеңберлері және беткейлерде іріктелген жолақтар бар. Жанартау орталығынан ағып шыққан лава Бладстоун төбесін құрады, газ көпіршіктері құрылымда тесіктер қалдырды, кейіннен олар қызыл түсті жасыл агатпен толтырылды. Аралдың оңтүстік-шығыс бұрышында Дибидилдің жанында вулкандық алдындағы Льюизиан гнейсінің шығуы және солтүстік пен шығыста құмтастың кең жиынтығы бар.

The main range of hills on Rùm are the Cuillin, usually referred to as the "Rùm Cuillin", in order to distinguish them from the Cuillin of Skye. They are rocky peaks of gabbro, forming the Rum layered intrusion. Geologically, Rùm is the core of a deeply eroded volcano that was active in the Paleogene period some 60 million years ago, and which developed on a pre existing structure of Torridonian sandstone and shales resting on Lewisian gneiss. Two of the Cuillin are classified as Corbetts: Askival and Ainshval, (Old Norse for "mountain of the ash trees" and "hill of the strongholds" respectively) and Rùm is the smallest Scottish island to have a summit above Other hills include Hallival, Trollaval ('mountain of the trolls'), Barkeval, and Sgurr nan Gillean (Gaelic: "peak of the young men") in the Cuillin and Ard Nev, Orval, Sròn an t Saighdeir and Bloodstone Hill in the west. Hallival and Askival are formed from an extraordinary series of layered igneous rocks created as olivine and feldspar crystals accumulated at the base of a magma chamber. The chamber eventually collapsed, forming a caldera. There are swarms of near vertical dykes of basalt on the northwest coast between Kilmory and Guirdil, created by basaltic magma forcing its way into fissures in the pre existing rock. The western hills, although less elevated than the Cuillin, exhibit a superb collection of periglacial landforms including boulder sheets and lobes, turf banked terraces, ploughing boulders and patterned ground. On Orval and Ard Nev the weathered basalt and granophyre has been sorted by frost heaving into circles 50 centimetres in diameter and weathering on Barkeval has produced unusual rock sculptures. On Sròn an t Saighdeir there are large sorted granite boulder circles 2–3 metres across on the flat summit and sorted stripes on the slopes. Lava flowing away from the volcanic centre formed Bloodstone Hill, gas bubbles leaving holes in the structure that were then filled with green agate flecked with red. There are some outcrops of the pre volcanic Lewisian gneiss near Dibidil in the southeast corner of the island, and more extensive deposits of sandstone in the north and east.

Тарихқа дейінгі дәуір

Кинлохтың жанындағы Фермалық егістіктер деп аталатын орын Шотландияда адамдардың қоныстанғандығының ең ерте дәлелдерін ұсынады. Мұнда табылған көмірленген жаңғақ қабықтары Мезолит кезеңіне, б.з.б. 7700-7500 жылдар аралығына дейін жатқызылды. Осы кезде ландшафт көбінесе қайраң, жаңғақ және күрке тармақтарымен жабылған. Лох Скресорт үстіндегі жағажай орны б.з.б. 6500-5500 жылдар аралығында дауланған. Осы аңшы-жинаушылар қауымының болуы, құралдар мен қару жасауға жарамды материал – жергілікті қан тасын пайдалану үшін болған болуы мүмкін. Оңтүстікте Пападилде қабыршақтар шоғыры және Кинлох пен Килмориде тасқын балық тұзақтарының іздері табылды. Торфтың түйіндік үлгілерін және тозаң жазбаларын зерттеу, топырақ эрозиясының (ауыл шаруашылығы үшін орманды жерлерді тазалауды білдіреді) б.з.б. 3470 жылы (Неолиттің ерте кезеңінде) болғанын көрсетті; одан кейін, б.з.б. 2460 жылдан бастап егіс шаруашылығының іздері анықталды. Климат ылғалдаған сайын, торф орманды жерлер есебінен кеңейді, ал мұздықтан кейінгі теңіз деңгейінің өзгеруі Харрис пен А'Брайдеанах арасында, қазіргі теңіз деңгейінен 18-45 метр биіктікте жағажайларды қалдырды. Онда Бронза дәуірінің артефакттары, мысалы, Бронза дәуірінің адамдарына тән тікенді және иілген жебе ұштары макаирде табылды. Килмори, Пападил және Глен Шеллесдерге жақын жартастарда неолиттік бекіністердің орны бар, олардың мерзімі әлі анықталмаған. Бұл негізінен аралдың қалған бөлігінен аралды бөліп тұратын қабырғадан тұрады, бірақ Килморида ішкі құрылымның іздері бар ойыс қабырғасы бар қоршау да бар. Шеллесдерде үш дөңгелек тас қабырғалы үйлердің қалдықтары бар, олардың бірі бөлу қабырғасымен біріктірілген. Жағалау бойында, мерзімі белгісіз бірнеше обалар да орналасқан.

Скандинавиялық қоныстар

833 жылдан бастап норвегиялық қоныс салушылар Гебрид аралдарында Аралдар Корольдігін құрды. Норвегия короліне тәуелді болғанына қарамастан, нақты билік Сомерледтің көтерілісінен кейін MacSorley-ге тиесілі болды; Uist-тен Rough Bounds-қа дейінгі аймақ, Кіші аралдарды қамтитын, MacSorley-дің MacRory тармағымен басқарылды. Бүгінгі күнге дейін Румдағы норвегиялықтардың болғанын көрсететін жалғыз археологиялық дәлел – бұл Макрори дәуірінен келе жатқан, ойыншы/суретші ретінде пайдаланылған қашап жасалған нарвал сүйегінің бөлігі. Бірақ, келісімшарт жергілікті билеушілердің билігін сақтап, Макрори жерлерін Шотландияның бір бөлігі емес, квази тәуелсіз тәждікке бағынған Garmoran иелігіне айналдырды. Шамамен бір ғасырдан кейін, жалғыз Макрори мұрагері Гарморанның Эми болды, ол Джон Айлэйге үйленді. Ерте ортағасырлық кезеңде арал ақсүйектер үшін аң аулау қоры ретінде пайдаланылған болуы мүмкін; гаэль тілінде ол Rìoghachd na Forraiste Fiadhaich – «жабайы орманның корольдігі» деп аталды. Дәстүрлі айтулар бойынша, Джон Гарбх олардан бас тарту құқығын олардың басшысы Алланнан, оларға галерея берген арқылы сатып алған; галерея жақсы көрінсе де, ішкі жағы (аңыз бойынша) шіріген, сондықтан Румға Джон Гарбх-тың иелігін қабылдаудан бас тартқан. Джон Гарбх кейін Алланды тұтқындап, оны 9 ай бойы Коллда ұстап тұрды. Лаклан Мор Дуарттың Маклин басшысы болғанда, ол осы жанжалды ынтамен жалғастырды. 1588 жылы ол испандық Армаданың қалдықтарының өз жеріне (Малл) келгеніне куә болды; Лаклан оларға 100 әскер бергеніне жауап ретінде баспана ұсынды. Осылайша, 1588 жылы Лаклан Мор испандықтардың көмегімен Кіші аралдарға шабуыл жасап, халықты, әйелдер мен балаларды аямай қырды. Румның аң аулау қоры ретіндегі сипаты және оның бұрынғы халқының азайып кетуі, Рум қайта қоныстанғаннан кейін ұзақ мерзімді әсерге ие болмады. Замандас Скен, Ромбтың аса пайдалы емес арал екенін, бірақ онда көптеген аңдар бар екенін және оларды ұстау үшін екі қаладан басқа еш жерде еңбек етуге рұқсат етілмейтінін айтты. Бұл – тек төбелер мен кең далалар, аң аулауға ғана жарамды және 6-7 адамды күтіндеуге жетеді. Король Лакланды (Эдинбургте) оның іс-әрекеттері үшін түрмеге қамады, бірақ ол қашып кетті және одан әрі жазаланбады. Кейінірек корольге жолданған хабарламада аралға Рональд кланының мүшелері қоныстанғаны көрсетілген.

From 833, Norse settlers established the Kingdom of the Isles throughout the Hebrides. Despite being a dependency of the Norwegian king, practical authority rested with the MacSorley, following a revolt by their ancestor, Somerled; the strip from Uist to the Rough Bounds, which contained the Small Isles, was ruled by the MacRory branch of the MacSorley. The only archaeological evidence of a Norse presence on Rùm, to date, is a piece of carved narwhal ivory, dating from the MacRory era, which served as a playing token / draughtsman nevertheless, the treaty expressly preserved the power of local rulers, turning the MacRory lands into the Lordship of Garmoran, a quasi independent crown dependency, rather than an intrinsic part of Scotland. After nearly a century, the sole MacRory heir was Amy of Garmoran, who married John of Islay, It is possible that during the early medieval period the island was used as a hunting reserve by the nobility; in Gaelic it was referred to as Rìoghachd na Forraiste Fiadhaich — "the kingdom of the wild forest". Traditional accounts claim that John Garbh purchased a quitclaim of Clan Ranald rights from their leader, Allan, by giving them a galley; though the galley looked in good quality, the interior (so the legend says) was rotten, hence explaining Clan Ranald's refusal to accept John Garbh's ownership of Rùm. John Garbh subsequently seized Allan, and held him prisoner on Coll for 9 months;. When Lachlan Mor became leader of the MacLeans of Duart, he pursued the feud with vigour. In 1588, he had the fortune for some remains of the Spanish Armada to arrive in his lands (Mull); Lachlan offered them refuge in return for a supply of 100 soldiers. So it was that in 1588 Lachlan Mor attacked the Small Isles with the aid of Spaniards, and slaughtered its population, sparing neither women nor children. Rùm's character as a hunting reserve, and the low numbers of its former population, meant that there was little long term impact, once Rùm was repopulated. A contemporary, Skene, noted that
Romb is ane Ile of small profit, except that it conteins mony deir, and for sustentation thairof the same is permittit unlabourit, except twa townis. It is all hillis and waist glennis, and commodious only for hunting of deir and will raise 6 or 7 men. The king imprisoned Lachlan (in Edinburgh) for his actions, but he escaped, and faced no further punishment. A later report for the king indicated that the island was repopulated by members of Clan Ranald

Діндік өзгерістер

Рум мен Дуарттың Маклиндері шотланд реформациясын шала қолдады, пресвитериандыққа өтудің орнына епископальдық дінде қалды, сондықтан Рим католик шіркеуі оларды қайта дінге көндіруге болатындықтан санады. 1622 жылы ирланд шіркеуі францискан монах Корнелиус Уордты Маклиндердің жеріне римдік католицизмді қайта әкелу үшін жіберді. 1625 жылы Румға келген Корнелиус аралда үш қана ауыл бар екенін хабарлады; бірнеше онжылдық бұрын, жақын орналасқан Мюк аралында екі есе көп еңбекке қабілетті адамдар тіркелген, бұл Рум халқының саналы түрде шектелгенін көрсетеді. 1801 жылы аралда тоғыз елді мекен болды. Жұмысқа деген сұраныстың артуы жаңа табыс көздеріне әкелді. Қара мал материкке экспортталды, ал (көбінесе) ешкілерді арал тұрғындары өсірді, олардың жүні Глазгоға жіберіліп, Америкаға экспортталатын шаштарға айналдырылды. Экономиканың өркендеуі теңіздің берекесіне тікелей байланысты болды; 1797 жылы келген Эдвард Кларк сүт, кепкен нан және Лиссабон шарабын жеді. Осындай шатырда осындай сапалы шарап табуға таң қалдым, бірақ олар бізге бұл шарап аралға жақын жерде сүзілген қайғылы кеменің жүгінен әкелгенін айтты. Дегенмен, жергілікті шаруашылық салыстырмалы түрде жабайы болды, әк жетіспеушілігі былғары өңдеуге немесе күрделі ғимараттар салуға мүмкіндік бермеді; арал Мюк аралынан гөрі құндырақ емес еді. Ғасырдың соңына қарай, бұл жергілікті қызыл бұғының (Cervus elaphus) жойылуына себеп болды. Наполеон соғыстарының нәтижесінде кельп бағасының өсуі Рум экономикасын аман сақтаған жалғыз фактор болды. Әрине, Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін кельп бағасы құлдырап, ауыр қаржылық қиындықтарға әкелді. Лаирд өзі де кельпке сұраныс шары болған кезде Мюк аралын сатып алғандықтан қосымша қиындықтарға тап болды. Ол арал тұрғындарын шығарып жіберіп, бүкіл аралды туысы, доктор Лаклан Маклинге жалға беруге шешім қабылдады.

The MacLeans of Rùm and of Duart were mild supporters of the Scottish reformation, remaining Episcopalian, rather than becoming Presbyterian, and consequently the Roman Catholic church thought them susceptible to re conversion. In 1622, the Irish church sent Cornelius Ward, a Franciscan friar, to bring Roman Catholicism back into the MacLean lands. Arriving on Rùm in 1625, Cornelius reported that it only had three villages; a few decades earlier the much smaller nearby island of Muck was recorded as having twice as many able men, suggesting that Rùm's population had been deliberately constrained. by 1801 there were nine hamlets on the island. In turn, the increased demand for work led to new sources of income. Black cattle were raised for export to the mainland, and (more unusually) goats were kept by the inhabitants, the hair being sent to Glasgow and made into wigs for export to America. The economy was in no small part dependent on the bounty of the sea; Edward Clarke, visiting in 1797 dined on:
milk, oatcakes and Lisbon wine. I was surprised to find wine of that species, and of a superior quality in such a hut, but they told us it was part of the freight of some unfortunate vessel wrecked near the island. However, local agriculture was comparatively primitive, and the lack of lime restricted the ability to tan leather, or construct sophisticated buildings; the island was no more valuable than the much much smaller island of Muck. by the end of the century, this had caused the extinction of the native red deer (Cervus elaphus). The increase in the price of kelp, as a result of the Napoleonic Wars, was the only thing keeping Rùm's economy afloat. Inevitably, when the Napoleonic Wars ended, the kelp price collapsed, causing severe financial hardship. The laird himself was in additional difficulties as a result of having purchased the Isle of Muck during the peak of demand for kelp. He decided to evict the tenants, and lease the whole island to a relative, Dr Lachlan Maclean.

Бірнеше арал иелері

1845 жылы Маклиннің иелері аралды Солсбери маркизіне сатты, ол Румды елдік спортқа арналған жайға айналдырды. Маркиз бұл процеске көмектесу үшін алдымен Кинлохта және оған іргелес әктас пеші салдырды, сондай-ақ қызыл және дала бұғыларын қайтадан қоныстандырды. Кейін ол жерді балық аулауға көбірек қызығушылық танытқан ұлы, Кранборн виконты, басқаруына берді. Румның негізгі өзендері көбінесе тек ағын сулар болды, сондықтан Кранборн қалған екеуін бұрып, Кинлох өзенінің қуатын арттыру жоспарын жасады. 1849 жылы ол Лох Сгатхайгтің соңында бөгет салды, бұл оған ағынды Килмори өзеніне (солтүстікке қарай) бұруға мүмкіндік берді, оның орнына Абан Ренгейлге (оңтүстікке қарай) жібермей. 1852 жылы ол Лох Сгатхайгтің солтүстігінде жарты миль жерде Килмори өзенін бөгеуге тырысты, жоспар бойынша қысқа канал арқылы ағынды Кинлох өзеніне жіберу керек еді; алайда, Солсбери бөгеті салынысымен бірге құлап кетті. 1870 жылы арал Аростан келген Фаркхар Кэмпбеллге сатылды, ол Румның аң ауру әлеуетіне қызығушылық танытты. 1888 жылы ол оны сатуға шешім қабылдады; сату туралы хабарламада Рум «Шотландияның батыс жағалауындағы аралдардың ең көркемі» және «спорттық жай ретінде қазіргі уақытта оған тең келгендер азаз» деп сипатталды. Сату құжаттарына сәйкес, халық саны 60-тан 70-ке дейін болды, олардың барлығы малшылар немесе шаруалар және олардың отбасылары еді. Аралда шаруалар болған жоқ. 1888 жылы арал Ланкаширдегі Аккрингтондағы мақта машиналарын өндіруші (және өзінен-өзі миллионер болған) Джон Буллоуға сатылды, ол аралды демалыс үшін пайдалануды жалғастырды. Келесі жылы Шотландияда арнайы жергілікті басқару туралы заңмен округтер ресми түрде құрылды; Rùm сол себепті Аргиллдің жаңа округінің құрамына кірді. 1891 жылы Буллоу қайтыс болғаннан кейін ол Румда, сегізбұрышты тас мұнараның астындағы жартастан жасалған кесенеге жерленді. Алайда оның мұрагерлері бұл оның мәртебесіне сай емес деп санап, оны бұзып, саркофагын 1892 жылы салынған және Уильям Джеймс Морли жобалаған грек ғибадатханасы үлгісіндегі әсем кесенеге көшірді. Аргилл да Румға лайық емес деп есептелді, сол жылы шекараны қайта қарау арқылы Эйгг орналасқан Инвернесс округіне көшірілді. Джонның орнын оның ұлы Джордж (кейіннен сэр Джордж) иеленді. Джордж 1900 жылы Аннаннан алынған құмтастан Кинлох сарайын салды. Сарайдың ішінде қола, барабан және ағаш аспаптарының дыбыстарын имитациялай алатын оркестр, кондиционерлі бильярд залы және джакузи болды. Коир Дубх өзенінде гидроэлектрлік мақсаттар үшін бөгет салынды; бұл үй Глазгодағылардан басқа Шотландиядағы электр қуатымен қамтамасыз етілген алғашқы жеке үй болды. Сол кезде егістікте 100-ге жуық адам жұмыс істеді. Кильт кию үшін қосымша ақы алатын 14 баубақшашы тоғыз тесікті гольф алаңы, теннис және сквош корттары, қыздырылған тасбақалар мен аллигаторлар тоғандары және жұмақ құстары мен кобра құстары бар құс үйін қамтитын кең аумақта жұмыс істеді. Егістікке арналған топырақ Аирширден әкелінді, ал жылыжайларда инжір, шабдалы, жүзім және нектарин өсірілді. Бұл сәнділік ұзаққа соқпады, Уолл-стрит құлауы отбасылық қаржылық жағдайын нашарлатты, олардың Румға деген қызығушылығы мен сапарлары азайды. Сэр Джордж 1939 жылы шілдеде, Екінші дүниежүзілік соғыс басталмас бұрын Францияда қайтыс болды және Румдағы отбасылық кесенеге жерленді. Оның жесірі 1954 жылға дейін Румға келіп-кетіп жүрді. 1957 жылы Леди Буллоу бүкіл аралды, оның ішінде сарайды және оның барлық мазмұнын, оның ұлттық табиғи қорық ретінде пайдаланылатыны туралы келісіммен Табиғатты қорғау кеңесіне сатты, кесене сатуға кірмеген Румның жалғыз бөлігі болды. Леди Буллоу 1967 жылы Лондонда 98 жасында қайтыс болды; ол күйеуінің қасына Рум кесенесіне жерленді.

In 1845, the MacLean laird sold the island to the Marquess of Salisbury, who converted Rùm into an estate for country sports. The Marquis first built a pier at Kinloch, and adjacent limekiln, to help with this process, re introducing deer, both Red and Fallow. He then passed the land to his son, Viscount Cranbourne, who was more interested in fishing. The main rivers of Rùm were essentially just trickling streams, so Cranbourne came up with a plan to increase the power of the Kinloch River, by diverting the other two. In 1849, he built a dam at the end of Loch Sgathaig, allowing him to diverting the overflow into the Kilmory River (northwards), rather than the Abhainn Rhangail (southwards). In 1852, he attempted to dam the Kilmory River, half a mile north of Loch Sgathaig, the plan being to send the overflow into the Kinloch River via a short canal; unfortunately Salisbury's Dam collapsed shortly after being built. In 1870, the island was sold to Farquhar Campbell, from Aros, a man keen on Rùm's potential for shooting. In 1888, he decided to sell it; the sale prospectus described Rùm as "the most picturesque of the islands which lie off the west coast of Scotland" and "as a sporting estate it has at present few equals". According to the sale documents, the population was between 60 and 70, all either shepherds or estate workers and their families. There were no crofts on the island. In 1888 the island was sold to John Bullough, a cotton machinery manufacturer (and self made millionaire) from Accrington in Lancashire, who continued to use the island for recreational purposes. In the following year, counties were formally created in Scotland, on shrieval boundaries, by a dedicated Local Government Act; Rùm therefore became part of the new county of Argyll. When Bullough died in 1891 he was buried on Rùm, in a rock cut mausoleum, under an octagonal stone tower. His heirs, however, felt that this was beneath his dignity, and demolished it, moving his sarcophagus into an elaborate mausoleum modelled as a Greek temple, built in 1892 and designed by William James Morley. Argyll, similarly, was not thought fitting for Rùm, and that same year was moved by boundary review to the county of Inverness, where Eigg already sat. John was succeeded as owner of Rùm by his son, George (later Sir George). George built Kinloch Castle in 1900 using sandstone quarried at Annan. The interior boasted an orchestrion that could simulate the sounds of brass, drum and woodwind, an air conditioned billiards room, and a jacuzzi. A dam was built on Coire Dubh burn for hydroelectric purposes; the house was the first private home in Scotland, outside of Glasgow, to have an electricity supply. At this time there were about 100 people employed on the estate. Fourteen under gardeners, who were paid extra to wear kilts, worked on the extensive grounds that included a nine hole golf course, tennis and squash courts, heated turtle and alligator ponds and an aviary including birds of paradise and humming birds. Soil for the grounds was imported from Ayrshire and figs, peaches, grapes and nectarines were grown in greenhouses. This opulence could not be sustained indefinitely, and the Wall Street Crash badly damaged the family finances, decreasing their interest in, and visits to, Rùm. Sir George died in France, in July 1939, shortly before the outbreak of World War II, and was interred in the family mausoleum on Rùm. His widow continued to visit Rùm as late as 1954. When in 1957 Lady Bullough sold the whole island, including the Castle and its contents, to the Nature Conservancy Council, on the understanding that it would be used as a national nature reserve, the mausoleum was the only part of Rùm not included in the sale. Lady Bullough died in London, in 1967, at the age of 98; she was buried next to her husband in the Rùm mausoleum.

Экология

Рум – экология саласындағы зерттеулер үшін маңызды зерттеу орны, аралда жүргізілген жұмыстардың негізінде көптеген академиялық мақалалар жарық көрді. Ұлттық табиғи қорық мәртебесіне ие болумен қатар, Рум 1976 жылдан 2002 жылға дейін биосфералық қорық болып тағайындалды, 1987 жылы ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын нысан ретінде жарияланды және ұлттық маңызы бар ежелгі ескерткіштердің он жетісі тізімге енгізілді. Бұл жұмыстар аралдың солтүстігіндегі Килмори шығанағында жүргізіледі. Ол әлеуметтік-биология және мінез-құлық экологиясының дамуына, әсіресе ойын теориясы арқылы агрессияны түсінуге үлкен үлес қосты. 2019 жылдың қарашасында жүргізілген 45 жылдық зерттеу, климаттың өзгеруі Румдағы қызыл бұғының гендік қорына әсер еткенін көрсетті. Температураның жоғарылауы зерттеу кезеңінде бұғылардың орташа есеппен үш күн бұрын тууына әкелді. Ертерек тууға бейімділікті анықтайтын ген популяцияда көбейді, себебі осы генді иеленген есектер өмір бойында көбірек төлдер туады. Аралда шағын жылқы үйірлері, жабайы ешкілер (Capra hircus) және таулы сиырлар мекендейді. Қазіргі кезде оннан астам жылқы бар, олар алғаш рет 1772 жылы тіркелді, ал 1775 жылы «өте кішкентай, бірақ ерекше сұлу тұқым» деп сипатталды. Олардың бойы төмен, орташа биіктігі 13 қолға жетеді, барлығының арқасында қара жолақ, ал алдыңғы аяқтарында зебра жолақтары бар. Бұл ерекшеліктер олардың алғашқы Солтүстік Еуропалық тұқымдарымен байланысты болуы мүмкін деген болжамдарға әкелді, бірақ олардың Батыс Жерорта теңізінен шыққандығы ықтимал. Кейбір деректер бойынша, олар испандық Армадамен бірге келген жануарлардың ұрпақтары болуы мүмкін, бірақ олар дәстүрлі жолмен келген болуы да мүмкін. Ешкілердің мүйіздері мен жүнінің қалыңдығы үшін 20 ғасырдың басында оларды аң аулау үшін жақсартты. 200-ге жуық ешкі үйірі батыстағы теңіз жартастарында көп уақытын өткізеді. Жергілікті сиырлар 1970 жылы қайта әкелінді, олар 19 ғасырдан бері жоқ болған. 30 сиырдан тұратын үйір қыркүйектен маусымға дейін Харрис аймағында, ал жаз айларында солтүстікке қарай Глен Шеллесдерде жайылады. Рум құс әлемімен де танымал. 70 мыңнан астам манкс шыршыны әлемдегі ең ірі көбейтуші колониялардың бірі болып табылады. Бұл көшпенді құстар қыстарын Бразилияның оңтүстік Атлантикасында өткізеді және әр жазда Куиллин тауларының биік жерлерінде көбею үшін Румға оралады. Ақ құйрықты теңіз бүркіттері 1912 жылға дейін аралда жойылды және кейіннен Шотландияда да жойылды. 1975 жылы оларды қайта әкелу бағдарламасы басталды, он жыл ішінде Норвегиядан 82 жас бүркіт босатылды. Қазір табиғатта сәтті көбейіп, қалпына келтірілді. Өзендерде қоңыр форель, еуропалық балық және үш тікұшақты балық бар, ал лосось кейде Кинлох өзенінде жүзеді. Румда кездесетін жалғыз қосмекенді – пальмалық тритон, ал Румға тән жалғыз бауырымен жорғалаушы – қарапайым кесіртке. Омыртқасыз жануарлардың түрлері әртүрлі және 1884 жылдан бері зерттеліп келеді, көптеген құсқұйрық, құсқұйрық, көбелек, моль және т.б. тіркелді. Баркевал, Халливал және Аскивал тауларының ультранегізгі беткейлерінде сирек кездесетін тау түрлерінің бірнешесі табылды, соның ішінде жер қоңыздары Leistus montanus және Amara quenseli. Бұл жерлерде тістейтін құрттардың (Culicoides impunctatus) саны «көптеп» кездеседі. 2006 жылдың қазан айында BBC телеарнасындағы танымал «Autumnwatch» бағдарламасы Килмори шығанағындағы бұғылардың күйреуін көрсетті. Пападилдің тасталған қонысындағы қоңыр топырақтың бір бөлігі жер құрттарының гүлденген популяциясына үйі болып табылады, олар аралдың басқа жерлеріндегі кедей топырақта сирек кездеседі. Кейбір Lumbricus terrestris түрлерінің денесі өте үлкен, ең үлкенінің салмағы 12,7 граммға жетеді. Бұл топырақтың жақсы сапасына және жыртқыштардың жоқтығына байланысты деп есептеледі.

Rùm is an important study site for research in ecology and numerous academic papers have been produced based on work undertaken on the island. In addition to its status as a National Nature Reserve, Rùm was designated a Biosphere Reserve from 1976 to 2002, a Site of Special Scientific Interest in 1987, and has seventeen sites scheduled as nationally important ancient monuments. These efforts are based at the remote bay of Kilmory in the north of the island. It has been important in the development of sociobiology and behavioural ecology, particularly in relation to the understanding of aggression through game theory. In November 2019 it was revealed that a 45 year study indicated that climate change had affected the gene pool of the red deer population on Rùm. Warmer temperatures resulted in deer giving birth on average three days earlier for each decade of the study. The gene which selects for earlier birth has increased in the population because hinds with the gene have more calves over their lifetime. The island has small herds of ponies, feral goats (Capra hircus) and Highland cattle. The pony herd, which now numbers about a dozen animals, was first recorded on the island in 1772, and in 1775 they were described as being "very small, but a breed of eminent beauty". They are small in stature, averaging only 13 hands in height and all have a dark stripe down their backs and zebra stripes on their forelegs. These features have led to speculation that they may be related to primitive northern European breeds, although it is more likely that they originate from the western Mediterranean. It is sometimes claimed that they are descended from animals that travelled with the Spanish Armada, although it is probable that they arrived by more conventional means. The goat stocks were improved for stalking in the early 20th century and acquired a reputation for the size of their horns and the thickness of their fleeces. The flock of about 200 spends most of its time on the western sea cliffs. The native cattle were re introduced in 1970, having been absent since the 19th century clearances. The herd of 30 grazes in the Harris area from September to June, and further north in Glen Shellesder in the summer months. Rùm is also noted for its bird life. The population of 70,000 Manx shearwaters is one of the largest breeding colonies in the world. These migrating birds spend their winters in the South Atlantic off Brazil, and return to Rùm every summer to breed in burrows high in the Cuillin Hills. White tailed sea eagles were exterminated on the island by 1912 and later became extinct in Scotland. A programme of reintroduction began in 1975, and within ten years 82 young sea eagles from Norway had been released. There is now a successful breeding population in the wild. There are brown trout, European eel and three spined stickleback in the streams, and salmon occasionally run in the Kinloch River. The only amphibian found on Rùm is the palmate newt and the only reptile native to Rùm is the common lizard. Invertebrates are diverse and have been studied there since 1884, numerous species of damselfly, dragonfly, beetle, butterflies, moths etc. having been recorded. Several rare upland species are found on the ultrabasic slopes of Barkeval, Hallival and Askival including the ground beetles Leistus montanus and Amara quenseli. The midge (Culicoides impunctatus), a biting gnat, occurs in "unbelievable numbers". In October 2006 the popular Autumnwatch series on BBC television showed coverage of the deer rut at Kilmory Bay. A patch of brown earth soil at the abandoned settlement of Papadil is home to a thriving population of earthworms, which are rare in the elsewhere poor soil of the island. Some individuals of Lumbricus terrestris have reached tremendous sizes, with the largest weighing 12.7 grams. This is speculated to be due to the good quality soil, and absence of predators.

Флора

1960 жылы Кинлохта күміс қайың, долана, тал және жиде сияқты жиырма жергілікті түрді қайта орналастырудың ауқымды бағдарламасын қолдау мақсатында ағаш шаруашылығы питомнигі құрылды. 1 миллионнан астам қайта орналастырылған жергілікті ағаштар мен бұталардан тұратын орманды аймақ негізінен Кинлох маңында және осы жерді қоршаған Лох Скресорттың еңістері мен жақын орналасқан Меалл-а-Гортейнге дейін шектелген. Дегенмен, жергілікті флора көптеген қызығушылық тудырады. Мұнда сирек кездесетін арктикалық құмжаңғақ және альпілік шалғын гүлі, сортаңдық орхидея мен көздің нұрының эндемикалық түрлері, сондай-ақ күнқоспан, майлы гүл, көк сүтжең және тамыржеміс сияқты көбірек таралған түрлер де кездеседі.

Экономика, көлік және мәдениет

Бүкіл арал NatureScot компаниясына тиесілі және оны бірыңғай иемдік ретінде басқарады. Аралда әр түрлі шағын бизнес бар, оның ішінде тұруға орын жалдайтындар, сондай-ақ суретшілер мен қолөнер шеберлері бар. Тұрғындардың көпшілігі аралдың шығысындағы Кинлох поселкесінде тұрады, онда шіркеу, мейрамхана немесе паб жоқ. Поселкеде ауылдық үй, жалпы дүкен және жекеменшік пошта бөлімі бар. Шағын шіркеу мектепке айналдырылды, 2022 жылғы мәлімет бойынша онда 5 оқушы оқиды. Жазда кафе жұмыс істейді. Rùm аралда кеңжолақты интернетке қолжетімді, оны лосось шаруашылығымен айналысатын компания орнатқан. Жалпы, аралда NatureScot қызметкерлері мен олардың отбасылары, зерттеушілер және мұғалімдерден құралған уақытша тұрғындар тұрады. Бұрын NatureScot аралдың нағыз қоғамдық ортаға айналуына қарсы болған, бірақ 2007 жылдың басынан бастап бұл көзқарас өзгерді. Highlands Small Communities Housing Trust даму басқарушысы Ди Александр: "Көп жылдар бойы Rùm аралдағы шағын қоғамдық қауымның тұрғын үй қорын SNH-мен байланысты тұрғын үйден толығымен аулақ етіп, көбейтуі және әртараптандыруы қажет екені анық болды. Тіпті бірнеше жаңа жалға берілетін үйлердің өзі қоғамның әл-ауқатын жақсартуға үлкен үлес қосуы мүмкін" деді. 2008 жылы Лесли Риддок төрағалық еткен "Rùm жұмыс тобы" қоғамдық даму мүмкіндіктерін ілгерілету үшін ұсыныстар жасау мақсатында құрылды. Ол Шотландия үкіметінің Қоршаған орта министрі Майк Расселлге есеп берді, ал маусым айында Кинлох поселкесінің маңындағы аймаққа крофттарды қайта енгізу мақсатымен жергілікті басқаруды құру жоспары жарияланды. Желтоқсан айында 2009 жылдың қаңтарында сайлаушылардың пікірін білгеннен кейін 250 000 фунт стерлинг сомасындағы жер мен ғимараттар қоғамдық меншікке берілуі мүмкін екені хабарланды. 65 гектар аралас жер, үш шаруа қожалығы, 10 тұрғын үй және 8 тұрғын емес үй Кинлох поселкесі мен оның айналасындағы жерлерді Isle of Rum Community Trust қорына беру 2009 және 2010 жылдары екі кезеңмен жүзеге асырылды. Caledonian MacBrayne паромдары Rùm және көршілес Кіші аралдарды – Канна, Эйгг және Мук – материктегі Маллаиг портына, шамамен 17 миль (27 км) қашықтықта және 1/2 сағаттық теңіз саяхатымен байланыстырады. Lochnevis кемесінде 2001 жылы салынған жаңа пандус бар, ол көлік құралдарын кемеге кіргізуге және түсіруге мүмкіндік береді. Алайда, әдетте, қонақтарға Кіші аралдарға жеке көлік әкелуге рұқсат берілмейді. Жаз айларында аралдарға Arisaig Marine компаниясының MV Sheerwater паромдары да Mallaig-тен оңтүстікке қарай 10 миль (16 км) қашықтықта орналасқан Arisaig қаласынан келеді. Ең жақсы бекініс орны Лох Скресорт, ал басқа шығанақтар нашар ауа-райынан уақытша қорғаныс береді. 19 ғасырда Роберт Бьюкенен былай деп жазған: "Бұл кішкентай бұрыш, Одиссей үйіне қайтып бара жатқанда айға айналып кеткендей, өте әдемі. Шамамен бір шақырым ені бар және бір жарым шақырымға ішкі жаққа қарай иілген бұл кішкентай шығанақ шығыстан басқа барлық желдерден қорғалған, оңтүстік және батыс жағынан Хаскевал мен Хондевалмен шектеліп, солтүстік жағынан төменгі тікұшақпен қоршалған. Бұл күн шуақты күні жағалаудан қойлар маңырап, яхта көлеңкесімен бірге жатыр, ал шығанақ таулардың айқын көрінісімен боялған". 2002 жылдың жазында аралда "Эксперимент аралынан қашу" атты реалити-шоу түсірілді. Бұл қысқа мерзімді шоу (алты бөлім) BBC мен Discovery Channel бірлесіп жасаған. Шоу "Жасыл қойма соғыстары" бағдарламасының сәттілігіне сүйеніп, командаларға аралдан қашу үшін көлік құрастыруды тапсырды. 2020 жылдың тамызында Кинлох поселкесінде аралда тұруға көбірек адамдарды тарту мақсатында төрт жаңа үй салынатыны туралы хабарланды.

The entire island is owned and managed as a single estate by NatureScot. There are a variety of small businesses on the island including accommodation providers as well as artists and crafters. Most of the residents live in the hamlet of Kinloch, in the east of the island, which has no church, restaurant or pub. It has a village hall, general shop and a post office, which is run as a private business. A small church has been transformed into a school, which counts 5 pupils as of 2022. A cafe opens in summer. Rùm has broadband internet access, installed by a salmon farming company. In general the island has a transient population comprising employees of NatureScot and their families, researchers, and a teacher. Until recently NatureScot was opposed to the development of the island as a genuine community, but there has been a change in approach since the beginning of 2007. Di Alexander, development manager for the Highlands Small Communities Housing Trust has said: "It has been clear for many years that the small community on Rùm needs to increase and diversify its housing supply away from exclusively SNH tied housing. Even a couple of new rented houses could make such a difference to the community's wellbeing." In 2008 a "Rùm Task Group", chaired by Lesley Riddoch, was created to generate proposals for advancing community development opportunities. It reported to Mike Russell MSP the Minister for Environment in the Scottish Government, and in June a plan was announced to establish a locally run trust with the aim of reintroducing crofting settlements to the area around Kinloch village. In December it was announced that £250,000 of land and buildings were likely to be placed into community ownership, subject to a ballot of the electorate in January 2009. The transfer of 65 hectares of mixed land, three crofts, 10 domestic properties and eight non domestic properties in and around Kinloch village to the Isle of Rum Community Trust took place in two phases in 2009 and 2010. A Caledonian MacBrayne ferry, , links Rùm and the neighbouring Small Isles of Canna, Eigg and Muck, to the mainland port of Mallaig some 17 mile (27 km) and 1/2 hours sailing time away. The Lochnevis has a landing craft style stern ramp allowing vehicles to be driven onto and off the vessel at a new slipway constructed in 2001. However, visitors are not normally permitted to bring vehicles to the Small Isles. During the summer months the islands are also served by Arisaig Marine's ferry MV Sheerwater from Arisaig, 10 mile (16 km) south of Mallaig. The best anchorage is Loch Scresort, with other bays offering only temporary respites from poor weather. Robert Buchanan writing in the 19th century described it as:
As sweet a little nook as ever Ulysses mooned away a day in, during his memorable voyage homeward. Though merely a small bay, about a mile in breadth, and curving inland for a mile and a half, it is quite sheltered from all winds save the east, being flanked to the south and west by Haskeval and Hondeval, and guarded on the northern side by a low range of heathery slopes. In this sunny time, the sheep are bleating from the shores, the yacht lies double, yacht and shadow, and the bay is painted richly with the clear reflection of the mountains. In the summer of 2002 a reality TV programme titled Escape from Experiment Island was filmed on the island. This short lived show (six episodes) was produced by the BBC in conjunction with the Discovery Channel. The show was to piggyback on the success of Junkyard Wars by having the teams build vehicles to escape from the island. In August 2020 it was announced that four new homes would be built in the village of Kinloch in an effort to attract more people to live on the island.

Демография

1595 жыл 1625 1728 1755 1764 1768 1772 1786 1794 1807 1821 1831 1841 1891 1991 2001 2011 2022 Халық саны 30 5 17+ шамамен 179 206 304 302 325 300 443 443 394 134 53 26 22 Rùm – Шотландия аралдарының арасында ең сирек қоныстанғандарының бірі. Бұл аралда туған жергілікті тұрғындар жоқ; аралда NatureScot ұйымының қызметкерлері мен олардың отбасылары, сондай-ақ бірнеше зерттеушілер мен мектеп мұғалімі тұрады. Соңғы жылдары Rùm тұрғындары халық санын көбейту үшін аралға көбірек адамдарды тартуға тырысып жатыр. Олардың шақыруы сәтті аяқталды, науқандарына жауап ретінде жүздеген өтініш түсті. Аралдың халқы өлшемдеріне қарағанда тез өсіп келеді. 2020 жылдың тамыз айында халық саны шамамен 32 адамды құрады. Бір жарым жылдан соң тұрғындардың саны шамамен 40 адамға жетті.

Климат

Британ аралдарының қалған бөлігі сияқты, Рум да күшті теңіз климатына ие, жазда салқын, қыста жұмсақ болады. Кинлохтағы Метеорологиялық станция ұзақ мерзімді климаттық бақылаулар жүргізеді.