Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейлік зерттеуші (1605–1673)
Russian explorer (1605–1673)
Семен Иванович Дежнёв (Семён Ива́нович Дежнёв; кейде Дежнев деп те жазылады; 7 наурыз 1605 – 1673) – Сібірді зерттеген орыс саяхатшысы және Витус Берингтен 80 жыл бұрын Беринг бұғазы арқылы өтіп, оны ашқан алғашқы еуропалық. 1648 жылы ол Солтүстік Мұзды мұхитындағы Колыма өзенінен Тынық мұхитындағы Анадыр өзеніне дейін теңізбен сапар шекті. Оның бұл ерлігіге шамамен жүз жыл бойы ешкім назар аудармады, ал Берингке оның атымен аталатын бұғазды ашқандық үшін көбінесе құрмет көрсетіледі.
Semyon Ivanovich Dezhnyov (Семён Ива́нович Дежнёв; sometimes spelled Dezhnev; March 7, 1605 – 1673) was a Russian explorer of Siberia and the first European to sail through the Bering Strait, 80 years before Vitus Bering did. In 1648 he sailed from the Kolyma River on the Arctic Ocean to the Anadyr River on the Pacific. His exploit was forgotten for almost a hundred years and Bering is usually given credit for discovering the strait that bears his name.
Өмірбаян
Дежнов – 1605 жылы Ұлы Үстіуг қаласында немесе Пинега ауылында туған помор орысы. Антрополог Лидия Т. Блэк пікірінше, Дежнов 1630 жылы Сібір қызметіне алынған, мүмкін, қызметкер немесе үкіметтік агент ретінде. Ол Тобольск және Енисейскіде сегіз жыл қызмет етіп, 1639 жылы Якутияға, немесе одан да ертерек барған. Ол 1632 жылы Якутск қаласын (Лена өзені бойында) құрған Бекетовтің казак отрядының құрамында болған. Қалай болғанда да, 1639 жылдан кешіктірмей ол Якутияға жіберілді, онда ол якут тұтқынына үйленді және келесі үш жылды жергілікті халықтан ясақ (тері салық) жинаумен өткізді. 1641 жылы Дежнов солтүстік-шығысқа, Индигирка өзенінің жаңадан ашылған саласына көшіп, Михаил Стадухинге бағынышты қызмет етті. Аз тері және жауырыңқы жергілікті тұрғындарды тапқаннан кейін, шығысқа қарай бай өзен туралы естіген ол, Стадухин және Ярило Зырян Индигиркадан төменге, содан кейін жағалау бойымен шығысқа қарай Колыма өзеніне дейін жүзіп, острог (бекініс) салды (1643). Бұл сол кезде Ресейдің ең шығыс шекарасы болды. Колыма тез арада шығыс Сібірдегі ең бай аймақтардың біріне айналды. 1647 жылы 396 адам бас салығы төледі және 404 адам Якутскіден Колымаға саяхаттауға рұқсат алды. 1642 жылдан бастап ресейліктер шығысқа қарай Арктикаға құятын «Погича өзені» және жақын маңдағы аймақтың сабель терісіне, морж сүйегіне және күміс кеніне бай екенін естіді. 1646 жылы оған жетуге жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. 1647 жылы Мәскеу саудагерінің өкілі Федот Алексеев экспедиция ұйымдастырып, Дежновты шақырды, өйткені ол мемлекеттік қызметкер болған. Экспедиция теңізге жетті, бірақ Чукчи түбегін айналып өте алмады, себебі қалың мұзға тап болғандықтан кері қайтуға мәжбүр болды. Келесі жылы (1648) олар қайта тырысты. Федот Алексеевке Андреев және Афстафьев қосылды, олар өз кемелерімен және адамдарымен Гюзельников сауда үйін өкілдіктеді, ал Алексеев бес кеме және көптеген адамдармен қамтамасыз етті. Герасим Анкудинов өз кемесімен және 30 адамымен экспедицияға қосылды. Дежнов сол кездегі әдет бойынша, жеке пайда үшін тері жинау үшін 18-19 адамды жалдады. Барлығы 89-121 адам дәстүрлі «кох» кемелерінде саяхаттады. Бұл топқа кем дегенде бір әйел, Алексеевтің якут әйелі кірді. 1648 жылдың 20 маусымында (ескі стиль бойынша, 30 маусымда жаңа стиль бойынша) олар (көптеген жағдайда) Среднеколымскіден шығып, Арктикаға қарай жүзіп кетті. Келесі жылы тұтқындардан екі «кохтың» апатқа ұшырап, аман қалғандары жергілікті тұрғындар тарапынан өлтірілгенін естіді. Тағы екі «кохтың» жоғалуы туралы мәлімет жоқ. 20 қыркүйектен бұрын олар «үлкен тасты үстіртті» айналып өтті. Осы жерде Анкудиновтың «кохы» апатқа ұшырады және аман қалғандар қалған екі кемеге ауыстырылды. Қазан айының басында дауыл тұрып, Федоттың «кохы» жоғалып кетті. 1653/54 жылдары Дежнов жергілікті коряктардан Федоттың якут әйелін құтқарды, ол Колымадан оны ертіп келген. Ол Федоттың скорбуттан қайтыс болғанын, оның бірнеше серіктерін коряктар өлтіргенін және қалғандарының кішкентай қайықтармен белгісіз тағдырға қашқанын айтты. Дежновтың «кохы» дауылдан айдалып, ақырында Анадырдың оңтүстігінде қайсыбір жерде апатқа ұшырады. Қалған 25 адам 10 апта бойы белгісіз жерде саяхаттап, Анадырдың сағасына жетті. Он екі адам Анадырға көтеріліп, 20 күн жүріп, ештеңе таппай кері қайтып келді. Үш мықты адам Дежновқа оралды, ал қалғандары туралы ешкім естімеді. 1649 жылдың көктемінде немесе жазында қалған 12 адам ағаштан қайық жасап, Анадырға көтерілді. Олар, әрине, тундрадан орманды жерге шығып, сабель мен отын алуға тырысқан. Олар өзеннен 320 миль жоғары, Анадырск маңында зимовье (қысқы баспана) салып, жергілікті юкагирлерді алым-салық төлеуге мәжбүр етті. 1649 жылы Колымадағы ресейліктер Колыманың Аньюй саласына көтеріліп, оның бастауынан Погича-Анадырдың бастауына дейін жол жүруге болатынын білді. 1650 жылы Стадухин мен Семен Мотора осы жолмен жүріп, Дежновтың лагеріне тап болды. Құрлық жолы айқын басым болды және Дежновтың теңіз жолы енді қолданылмады. Дежнов келесі бірнеше жылды жерді зерттеуге және жергілікті халықтан алым-салық жинауға жұмсады. Колымадан тағы да казактар келді, Мотора өлтірілді, ал Стадухин Пенжина өзенін табу үшін оңтүстікке кетті. Дежнов Анадырдың сағасында морждардың қорасын тауып, 2 тоннадан астам морж сүйегін жинады, ол Анадырскіде табылған аз терілерден әлдеқайда құнды болды. 1659 жылы Дежнов өкілеттігін Байкал көлін ашқан Курбат Ивановқа тапсырды. 1662 жылы Якутскіде болды. 1664 жылы Мәскеуге жетіп, Солтүстіктен 4,6 тонна морж сүйегін сатқаннан кейін бай адамға айналды. Сонымен қатар, зерттеуші ретіндегі еңбегі үшін ол батыр атағын алды. Кейін Оленёк және Вилюй өзендерінде қызмет етті. 1670 жылы ол 47 164 рубль (солдат жылына шамамен 5 рубль алатын) сомасындағы алымды Мәскеуге сүйеп әкелді және 1672 жылдың соңында Мәскеуде қайтыс болды.
Dezhnyov was a Pomor Russian, born in 1605, possibly in the town of Veliky Ustyug or the village of Pinega. According to the anthropologist Lydia T. Black, Dezhnyov was recruited for Siberian service in 1630, possibly as a service man or government agent. He served for eight years in Tobolsk and Yeniseisk, and then went to Yakutia in 1639, or possibly earlier. He is said to have been a member of the Cossack detachment under Beketov, who is credited with founding Yakutsk (on the Lena River) in 1632. In any case, no later than 1639 he was sent to Yakutia, where he married a Yakut captive and spent the next three years collecting yasak (otherwise known as fur tribute) from the natives. In 1641, Dezhnyov moved northeast to a newly discovered tributary of the Indigirka River where he served under Mikhail Stadukhin. Finding few furs and hostile natives and hearing of a rich river to the east, he, Stadukhin and Yarilo Zyrian sailed down the Indigirka, then east along the coast to the Kolyma River, where they built an ostrog (or fort) (1643). This was at the time the easternmost Russian frontier. The Kolyma soon proved to be one of the richest areas in eastern Siberia. In 1647, 396 men paid head tax there and 404 men received passports to travel from Yakutsk to the Kolyma. From about 1642, Russians began hearing of a 'Pogycha River' to the east which flowed into the Arctic and that the nearby area was rich in sable fur, walrus ivory and silver ore. An attempt to reach it in 1646 failed. In 1647, Fedot Alekseyev, an agent of a Moscow merchant, organized an expedition and brought in Dezhnyov because he was a government official. The expedition reached the sea but was unable to round the Chukchi Peninsula because it had to turn back due to thick drift ice. They tried again the following year (1648). Fedot Alekseyev was joined by two others, Andreev and Afstaf'iev, representing the Guselnikov merchant house, with their own vessels and men, while Alekseyev provided five vessels and the majority of the men. Gerasim Ankudinov, with his own vessel and 30 men, also joined the expedition. Dezhnyov recruited his own men, 18 or 19, for fur gathering for private profit, as was the custom at the time. The whole group numbered between 89 and 121 people, travelling in traditional koch vessels. At least one woman, Alekseyev's Yakut wife, was with this group. On 20 June 1648 (old style, 30 June new style), they departed from (most likely) Srednekolymsk and sailed down the river to the Arctic. During the next year it was learned from captives that two koches had been wrecked and their survivors killed by the natives. Two other koches were lost in a way that is not recorded. Some time before 20 September (o. s) they rounded a 'great rocky projection'. Here Ankudinov's koch was wrecked and the survivors were transferred to the remaining two vessels. At the beginning of October a storm blew up and Fedot's koch disappeared. In 1653/4, Dezhnyov rescued from the indigenous Koryaks Fedot's Yakut woman, who had accompanied him from the Kolyma. She said that Fedot died of scurvy, that several of his companions were killed by the Koryaks, and that the rest had fled in small boats to an unknown fate. Dezhnyov's koch was driven by the storm and was eventually wrecked somewhere south of the Anadyr. The remaining 25 men wandered in unknown country for 10 weeks until they came to the mouth of the Anadyr. Twelve men went up the Anadyr, walked for 20 days, found nothing and turned back. Three of the stronger men got back to Dezhnyov and the rest were never heard of again. In the spring or early summer of 1649 the 12 remaining men built boats from driftwood and went up the Anadyr. They were probably trying to get out of the tundra into forested country to obtain sables and firewood. About 320 miles upriver they built a zimov'ye (winter quarters) somewhere near Anadyrsk and subjected the local Yukaghirs to tribute. In 1649, Russians on the Kolyma ascended the Anyuy River branch of the Kolyma and learned that one could travel from its headwaters to the headwaters of the Pogycha Anadyr. In 1650 Stadukhin and Semyon Motora followed this route and stumbled onto Dezhnyov's camp. The land route was clearly superior and Dezhnyov's sea route was never used again. Dezhnyov spent the next several years exploring and collecting tribute from the natives. More cossacks arrived from the Kolyma; Motora was killed and Stadukhin went south to find the Penzhina River. Dezhnyov found a walrus rookery at the mouth of the Anadyr and ultimately accumulated over 2 tons of walrus ivory, far more valuable than the few furs found at Anadyrsk. In 1659, Dezhnyov transferred his authority to Kurbat Ivanov, the discoverer of Lake Baikal. In 1662 he was at Yakutsk. In 1664 he reached Moscow and after selling 4.6 tons of walrus tusks from the North, he became a wealthy man. Also, for his merits as a researcher, he was awarded the title of chieftain. He later served on the Olenyok River and the Vilyuy River. In 1670 he escorted 47,164 rubles (a soldier was paid about 5 rubles a year) of tribute to Moscow and died there in late 1672.
1648 жылғы Дежнов экспедициясының нәтижелері
Жоғарыда айтылғандай, Дежнев Федот Алексеевпен және тағы екі адаммен – Андреев пен Афстафьевпен бірге саяхаттады. Дежневтен басқа, осы экспедицияның басқа басшыларының ешқайсысы өздерінің хикаясын айтуға тірі қалған жоқ. Дежнев Азияның шығыс шетін, Шығыс мүйісін – қазір ресейліктер Дежнев мүйісі деп атайды, айналып өтті, мүмкін Диомед аралдарына қонған, Беринг бұғазы арқылы өтіп, Анадыр өзеніне жеткен, оған қарсы ағысқа жүзіп, Анадыр бекінісін (острогын) салған. Жеті кемеден төртеуі Беринг бұғазына жетпей жоғалып кетті, ал Анкудиновтың кошы Беринг бұғазында немесе оның жанында қирады. Осылайша, тек екі кеме ғана бұғаздан әрі өтті. Алексеевтің қайығы Камчатка өзенінің жанында, Камчатка жағалауының бойында қонған деген болжам бар. Ғалымдар Дежневтің кемесі жоғалмағаны туралы келіседі, ал қалғандарының тағдыры туралы бір пікірге келмейді. Сол кезде осы кемелер Америка жағалауына жетіп, олардың адамдары онда орыс елді мекенін құрды деп көпшілік сенген. Мұндай колонияны 1818 жылдан бастап және 1820 жылдардың басында Ресей Америка компаниясы ұйымдастырған көптеген ресейлік экспедициялар іздеді.
As stated above, Dezhnyov traveled with Fedot Alekseyev and two others, Andreev and Afstaf'iev. Except for Dezhnyov, none of the other leaders of this expedition survived to tell their tale. Dezhnyov rounded the eastern extremity of Asia, East Cape, now known to Russians as Cape Dezhnyov, possibly made landfall on the Diomede Islands, sailed through the Bering Strait, reached the Anadyr River, ascended it and founded the Anadyr ostrog. Four of the seven vessels were lost before reaching Bering Strait, and Ankudinov's koch was wrecked in or near Bering Strait. This meant that only two vessels went beyond the strait. Alekseyev's boat is believed by some to had made landfall in the vicinity of the Kamchatka River, further down the coast of Kamchatka. It appears that scholars agree only on the fate of Dezhnyov's vessel, which was not lost. It was widely believed at the time that these vessels had reached the American shore and that their men had founded a Russian settlement there. Such a colony was searched for by many Russian expeditions launched by the Russian American Company from 1818 on and during the early 1820s.
Ашылу және оны қайта ашу
Кем дегенде 1575 жылдан бастап еуропалық география ғалымдары Тынық мұхиты мен Арктиканы байланыстыратын Аниан бұғазы туралы естіген. Бірқатар ғалымдар оны Беринг бұғазында (оң жақтағы картада) көрсетсе, енді біреулері Калифорния шығанағынан Баффин шығанағына дейін созылатынын айтқан. Сибірдегі орыстардың бұл туралы білгені-білмегені белгісіз. Азия мен Солтүстік Америка арасындағы Аниан бұғазын бейнелеген алғашқы еуропалық карта, болжам бойынша, 1562 жылы Джакомо Гастальди жасаған карта болды. Көптеген картографтар Беринг заманына дейін осы жолмен жұмыс істеді. Бұл ақпараттың көзі Марко Полоның интерпретациясы деп есептеледі, бірақ басқа құжаттар идеяның қайдан пайда болғанын нақты көрсетпейді. Дежнев сауатсыз немесе жартылай сауатты болғандықтан, өзі жасағанның маңыздылығын түсінбеген болуы мүмкін. Ол, әрине, Аляскаға теңіз жолымен барып, солтүстік немесе оңтүстікке құрлық көпірінің жоқтығын дәлелдемеген, сондай-ақ өз білімін білімді география ғалымдарымен салыстырмаған. Ол Азияның шығыс ұшын ашқанын ешқашан мәлімдемеген, тек Анадырға жол тартқанда үлкен тасты тіктеуді айналып өткенін айтқан. Дежнев Якутск және Мәскеуде есептер қалдырған, бірақ олар назарсыз қалды, себебі оның теңіз жолының ешқандай практикалық мәні болмады. Келесі 75 жыл бойы Дежнев туралы әңгімелердің бұрмаланған нұсқалары Сібірде тарады. Ертедегі Сібір карталары өте бұрмаланған, бірақ көпшілігі Арктика мен Тынық мұхиты арасындағы байланысты көрсетеді. Аз ғана карталарда Дежнев туралы қысқаша мәліметтер бар. Голланд саяхатшылары Азияның шығыс жағындағы "Мұзды мүйіс" туралы естіген. Беринг Ленадан Камчаткаға сапар жасаған орыс теңізшілер туралы әңгіме естіген. 1728 жылы Витус Беринг Беринг бұғазына кірді және Еуропада осы сапар туралы хабарлап, осы жаңалықты ашқандық үшін мақтау алды. 1736 жылы Герхард Фридрих Мюллер Якутск мұрағатында Дежневтің есептерін тапты және оқиғаның бір бөлігі Еуропаға қайта тарала бастады. 1758 жылы ол "Nachrichten von Seereisen" атты еңбегін жариялап, Дежнев туралы әңгімені көпке таныстырды. 1890 жылы Оглобин мұрағаттан тағы бірнеше құжат тапты. 1950 жылдары Мюллер көшірген түпнұсқалардың бір бөлігі Якутск мұрағатында қайта табылды.
From at least 1575 European geographers had heard of a Strait of Anián connecting the Pacific and Arctic. Some had it at the Bering Strait (map at right) and others had it running from the Gulf of California to Baffin Bay. It is not certain that Russians in Siberia had heard of it. The first Western map to show a Strait of Anian between Asia and North America was probably that of Giacomo Gastaldi in 1562. Many cartographers followed this lead until the time of Bering. The source is said to be an interpretation of Marco Polo, but otherwise the documents do not explain where the idea came from. Dezhnyov was illiterate or semi literate and probably did not understand the importance of what he had done. He certainly did not sail across to Alaska, prove that there was no land bridge to the north or south, or compare his knowledge to that of learned geographers. Nowhere did he claim to have discovered the eastern tip of Asia, merely that he had rounded a great rocky projection on his way to the Anadyr. Dezhnyov left reports at Yakutsk and Moscow but these were ignored, probably because his sea route was of no practical use. For the next 75 years garbled versions of the Dezhnyov story circulated in Siberia. Early Siberian maps are quite distorted but most seem to show a connection between the Arctic and Pacific. A few have hints of Dezhnyov. Dutch travelers heard of an 'Ice Cape' at the east end of Asia. Bering heard a story that some Russians had sailed from the Lena to Kamchatka. In 1728, Vitus Bering entered the Bering Strait and, by reporting that venture in Europe, gained credit for the discovery. In 1736 Gerhardt Friedrich Müller found Dezhnyov's reports in the Yakutsk archives and parts of the story began filtering back to Europe. In 1758 he published 'Nachrichten von Seereisen ', which made the Dezhnyov story generally known. In 1890 Oglobin found a few more documents in the archives. In the 1950s some of the originals that Muller copied were rediscovered in the Yakutsk archives.
Дежновтың бағыты туралы күмән
Кем дегенде 1777 жылдан бері әртүрлі адамдар Дежнев әңгімесіне күмәнданады. Оның себептері: 1) құжаттаманың нашарлығы, 2) 1878/79 жылдары Адольф Эрик Норденшельдке дейін ешкім Дежневтің жолын қайталай алмады (1649 мен 1787 жылдар аралығында сегіз рет сәтсіз әрекет жасалды; 1648 жылы әдеттен тыс мұзсыз болғандығы туралы бірнеше дәлелдер бар), 3) және ең маңыздысы, құжаттар Дежневтің Арктика жағалауындағы бір мүйісті айналып өтіп, сол жағалауда кемесімен апатқа ұшырап, 10 апта бойы Анадырға қарай оңтүстікке қарай адасқандығын көрсетеді. Дегенмен, көптеген ғалымдар Дежнев әңгімесінің бізге жеткен түрі негізінен дұрыс екеніне келіседі.
From at least 1777, various people have doubted the Dezhnyov story. The reasons are: 1) poor documentation, 2) that no one was able to repeat Dezhnyov's route until Adolf Erik Nordenskiöld in 1878/79 (eight unsuccessful attempts were made between 1649 and 1787; there is some evidence that 1648 was unusually ice free), 3) and most important, that the documents can be read to imply only that Dezhnyov rounded a cape on the Arctic coast, was wrecked on that coast and wandered for 10 weeks south to the Anadyr. However, most scholars seem to agree that the Dezhnyov story as we have it is basically correct.
Құрметтеулер
Чукоткадағы тау жотасы, Беринг теңізінің шығанағы, Амур өзеніндегі елді мекен және Дежнев мүйісі (Еуразияның ең шығыс мүйісі) Дежневтің құрметіне аталған, сондай-ақ Марстағы Дежнев кратері де оның атымен аталады. 1971 жылы салынған "Семен Дежнев" мұзжарғыш оның есімімен байланыстырылған.
A mountain ridge in Chukotka, a bay of the Bering Sea, a settlement on Amur River, and Cape Dezhnyov (the easternmost cape of Eurasia) are named after Dezhnyov, as is the Dejnev crater on Mars. The 1971 built icebreaker Semyon Dezhnev is named after him.