Кіріспе
музыкалық интервал
негізгі интервал атауы = жарты тон|
керісі = үлкен жетінші (кіші секунд үшін); кемітілген октава (көбейтілген унисон үшін); көбейтілген октава (кемітілген унисон үшін)|
толықтыру = үлкен жетінші|
басқа атаулары = кіші секунд, диатоникалық жарты тон, көбейтілген унисон, кемітілген унисон, хроматикалық жарты тон|
қысқарту = m2; A1 |
жарты тон саны = 1 |
интервал класы = 1 |
нақты интервал = 16:15, 17:16, 27:25, 135:128, Батыс тональды музыкасында ең көп қолданылатын және гармониялық тұрғыдан ең диссонансты саналатын ең кішкентай музыкалық интервал болып табылады. Ол 12 тондық шкаладағы (немесе толық қадамның жартысы) екі іргелес ноталар арасындағы аралық ретінде анықталады, пернетақтада бір-біріне іргелес екі перне арасындағы қашықтық ретінде көрінеді. Мысалы, C нотасы C нотасына іргелес; олардың арасындағы интервал – жарты тон. 12 нотадан тұратын шамамен тең бөлінген шкалада кез келген интервалды тиісті жарты тон санымен анықтауға болады (мысалы, толық тон немесе үлкен секунд 2 жарты тонға, үлкен үшінші 4 жарты тонға, ал толық бесінші 7 жарты тонға тең). Музыка теориясында диатоникалық жарты тон немесе кіші секунд (екі әртүрлі таяқшаны қамтитын интервал, мысалы, C-ден D-ге дейін) және хроматикалық жарты тон немесе көбейтілген унисон (бір таяқшадағы екі нота арасындағы интервал) арасында айырма жасалады. Бұл интервалдар егер және ғана егер он екі тонды тең темперамент қолданылса ғана энгармониялық түрде тең болады; мысалы, олар пифагорлық көйлеуде бірдей емес, онда диатоникалық жарты тон хроматикалық жарты тоннан (көбейтілген унисоннан) ерекшеленеді және одан үлкен болады, немесе пифагорлық көйлеуде диатоникалық жарты тон кішірек болады. Бұл терминология туралы толыққанды мәліметтерді қараңыз. Он екі тонды тең темпераментте барлық жарты тонның мөлшері бірдей (100 цент). Басқа көйлеу жүйелерінде "жарты тон" – мөлшері мен атауы әртүрлі болуы мүмкін интервалдар тобын білдіреді. Пифагорлық көйлеуде он екі жарты тонның жетісі диатоникалық, қатынасы 256:243 немесе 90,2 цент (пифагорлық лимма), ал қалған бесеуі хроматикалық, қатынасы 2187:2048 немесе 113,7 цент (пифагорлық апотома); олар пифагорлық коммасы бойынша 531441:524288 немесе 23,5 центке өзгеше. Төртінші коммалық меттонда олардың жетісі диатоникалық, ені 117,1 цент, ал қалған бесеуі хроматикалық, ені 76,0 цент; олар 128:125 немесе 41,1 цент арақатынасының кіші диэзисімен ерекшеленеді. 12 тондық шкалалар нақты интонациямен көйілгенде әдетте үш немесе төрт түрлі жарты тонды анықтайды. Мысалы, асимметриялық бес лимит көйлеуі 25:24 (70,7 цент) және 135:128 (92,2 цент) қатынасы бар хроматикалық жарты тонды және 16:15 (111,7 цент) және 27:25 (133,2 цент) қатынасы бар диатоникалық жарты тонды береді. Толыққанды мәліметтерді төменде қараңыз. Жарты тонды қамтитын жағдай гемитония деп аталады; жарты тонды қамтамайтын жағдай анемитония деп аталады. Жарты тонды қамтитын музыкалық шкала немесе аккорд гемитоникалық деп аталады; ал жарты тонсыз – анемитоникалық.
inverse=major seventh (for minor second); diminished octave (for augmented unison); augmented octave (for diminished unison)|
complement=major seventh|
other names = minor second,diatonic semitone,augmented unison,diminished unison,chromatic semitone|
abbreviation = m2; A1 |
semitones = 1 |
interval class = 1 |
just interval = 16:15, 17:16, 27:25, 135:128, is the smallest musical interval commonly used in Western tonal music, and it is considered the most dissonant when sounded harmonically. It is defined as the interval between two adjacent notes in a 12 tone scale (or half of a whole step), visually seen on a keyboard as the distance between two keys that are adjacent to each other. For example, C is adjacent to C; the interval between them is a semitone. In a 12 note approximately equally divided scale, any interval can be defined in terms of an appropriate number of semitones (e. g. a whole tone or major second is 2 semitones wide, a major third 4 semitones, and a perfect fifth 7 semitones. In music theory, a distinction is made between a diatonic semitone, or minor second (an interval encompassing two different staff positions, e. g. from C to D) and a chromatic semitone or augmented unison (an interval between two notes at the same staff position, e. g. from C to C). These are enharmonically equivalent if and only if twelve tone equal temperament is used; for example, they are not the same thing in meantone temperament, where the diatonic semitone is distinguished from and larger than the chromatic semitone (augmented unison), or in Pythagorean tuning, where the diatonic semitone is smaller instead. See for more details about this terminology. In twelve tone equal temperament all semitones are equal in size (100 cents). In other tuning systems, "semitone" refers to a family of intervals that may vary both in size and name. In Pythagorean tuning, seven semitones out of twelve are diatonic, with ratio 256:243 or 90.2 cents (Pythagorean limma), and the other five are chromatic, with ratio 2187:2048 or 113.7 cents (Pythagorean apotome); they differ by the Pythagorean comma of ratio 531441:524288 or 23.5 cents. In quarter comma meantone, seven of them are diatonic, and 117.1 cents wide, while the other five are chromatic, and 76.0 cents wide; they differ by the lesser diesis of ratio 128:125 or 41.1 cents. 12 tone scales tuned in just intonation typically define three or four kinds of semitones. For instance, Asymmetric five limit tuning yields chromatic semitones with ratios 25:24 (70.7 cents) and 135:128 (92.2 cents), and diatonic semitones with ratios 16:15 (111.7 cents) and 27:25 (133.2 cents). For further details, see below. The condition of having semitones is called hemitonia; that of having no semitones is anhemitonia. A musical scale or chord containing semitones is called hemitonic; one without semitones is anhemitonic.
Кіші секунд
Кіші секунд негізгі гаммада, үшінші және төртінші сатылар арасында (ми (E) және фа (F) До мажорда), сондай-ақ жетінші және сегізінші сатылар арасында (ти (B) және до (C) До мажорда) кездеседі. Ол диатоникалық жарты тон деп те аталады, себебі ол диатоникалық гаммадағы сатылар арасында пайда болады. Кіші секунд m2 (немесе -2) деп қысқартылады. Оның инверсиясы жетілік жетілігі (M7 немесе Ma7) болып табылады. Мұнда ортаңғы До нотасынан кейін Ре нотасы келеді, ол До нотасынан 100 центке жоғарырақ, содан кейін екі нота бірге ойнатылады. Мелодиялық тұрғыдан алғанда, бұл интервал өте жиі қолданылады және каденцияларда ерекше маңызға ие. Толық және алдамшы каденцияларда ол жетекші тонның тоникаға ажыратылуы ретінде пайда болады. Плагальді каденцияда ол субдоминантының медиантаға төмен қарай қозғалуы ретінде көрінеді. Ол сондай-ақ тониканың жетекші тонға түсуіне байланысты толық еместің көптеген түрлерінде кездеседі. Гармониялық тұрғыдан алғанда, интервал әдетте функционалдық гармонияның құрамына кірмейтін диссонанс немесе хордқа жатпайтын нота түрінде кездеседі. Ол жетілік жетілігінің инверсияларында және көптеген қосымша ноталы аккордтарда да кездесуі мүмкін. Көбінесе кездеспейтін жағдайларда кіші секунд музыкаға ерекше сипат қоса алады. Мысалы, Фредерик Шопеннің Этюд Op. 25, № 5 шығармасы мелодиямен бірге, жылдам өтетін кіші секундтарды ойнайтын партиямен басталады. Бұл оның лирикалық ортаңғы бөліміне қарама-қарсы, әзіл-қалжың мен ойшаулық әсерін береді. Осы ерекше диссонанс шығармаға «бұрыс нота» деген лақап атын сыйлады. Кіші секундты осылай қолдану Романтизм дәуірінің көптеген басқа шығармаларында да кездеседі, мысалы, Модест Мусоргскийдің «Жұмыртқадан шықпаған қозылар биі» шығармасында. Соңғы кезде «Жау» фильмінің музыкасы да кіші секундты көрсетеді.
Басқа темпераменттерде
Тек интонацияда C мажор шкаласында B мен C және E мен F ноталары арасында 16:15 минорлық секунда пайда болады, бұл "[мажор] шкаласындағы ең өткір диссонанс" болып табылады.
Бірлік күшейтілді
Көбейтілген унисон – толық унисонның жарты тонмен кеңейтілуінен туындайтын аралық, диатоникалық гамма сатылары арасында емес, бір гамма сатысы мен сол сатының хроматикалық өзгертілуі арасында кездеседі. Оны хроматикалық жарты тон деп те атайды. Көбейтілген унисон A1 немесе aug 1 деп белгіленеді. Оның инверсиясы – азайтылған октава (d8 немесе dim 8). Көбейтілген унисон күшейтілген октаваның инверсиясы болып табылады, себебі азайтылған унисон аралығы жоқ. Өйткені, интервалдың бір нотасын акцидентпен өзгерту кезінде унисон әрқашан үлкейеді. Мелодиялық тұрғыдан, көбейтілген унисон хроматикалық аккордқа, мысалы, екінші доминантқа, азайтылған септима аккордына немесе көбейтілген сестілік аккордына өтетін кезде жиі кездеседі. Оның қолданылуы көбінесе мелодияның жарты тонмен жүруінің нәтижесі болып табылады, гармониялық негізге қарамастан, мысалы, D, D, E, F, F. (Ноттацияны тек кіші секундтармен шектеу тиімсіз, себебі сол мысалда D, E, F, G, A деп жазылатын акценттердің саны тез өседі). Гармониялық тұрғыдан, тоналды репертуарда көбейтілген унизондар өте сирек кездеседі. Оң жақтағы мысалда Лист бас партиясында E нотасын E нотасына қарсы жазған. Мұнда F доминантты септима аккордының бөлігі ретінде дыбыстың функциясын анықтау үшін D-ге қарағанда E артықшылық берілді, ал көбейтілген унисон осы гармонияны E педальдық нотасына қоюдың нәтижесі болып табылады. Бұдан басқа, гармониялық көбейтілген унизондар қазіргі заманғы шығармаларда, мысалы, Янис Ксенакистің фортепианоға арналған Evryali шығармасында жиі қолданылады.
Тарих
Жарымтон грек музыка теориясында диатоникалық немесе хроматикалық тетрахордтың бір бөлігі ретінде пайда болды және ол әрқашан батыс музыкасының диатоникалық шкалаларында орын алды. Орта ғасырлық музыка теориясының әртүрлі модальдық шкалалары осы диатоникалық үлгіге негізделген. Кейінірек бұл музыкалық каденстің ажырамас бөлігіне айналғанмен, XI ғасырдың алғашқы полифониясында бұл жағдай болған жоқ. Гвидо Арецкий өз Micrologus-та басқа да нұсқаларды ұсынды: немесе толық тонмен үлкен секундтан унисонға өту, немесе үлкен үшіншіде екі нотаның унисонға қарай қарама-қарсы қозғалыспен, әрқайсысы толық тонмен жылжуы. "13 ғасырдың соңына дейін жарты қадам оңай түсінілмейтін, проблемалық интервал ретінде қабылдалды, толық төртінші мен дитон арасындағы иррационалды қалдық ретінде". Мелодиялық жарты қадамда төменгі тонның жоғарыға, ал жоғары тонның төменге қарай ұмтылысы байқалмады. Екінші тон біріншісінің "мақсаты" ретінде қарастырылмады. Оның орнына, жарты қадам анық емес интервал болғандықтан, clausulae-де қолданылмады. Алайда, 13 ғасырдан бастап каденциялар бір дауыста жарты қадамдық, ал екіншісінде кері қозғалыспен толық қадамдық қозғалысты талап ете бастады, немесе Пифагордың үлкен жарты тоны. (Пифагор интервалына қараңыз.) Оны төрт толық октава мен жеті таза бестік арасындағы айырмашылық ретінде қарастыруға болады және Пифагорлық настройкада хроматикалық жарты тон ретінде жұмыс істейді. Пифагорлық лимма мен Пифагорлық апотома энгармониялық эквиваленттер (хроматикалық жарты үндер) және диатоникалық және хроматикалық жарты үндерге қарағанда, тек Пифагорлық үтірмен ғана ерекшеленеді, меттондық темперамент пен 5-ші шектеулі таза интонацияда.
Басқа тең темпераменттер
19 тондық тең темперамент хроматикалық және диатоникалық жарты тонды ажыратады; осы реттеуде хроматикалық жарты тон – шкаланың бір қадамы, ал диатоникалық жарты тон – екі қадам. 31 тондық тең темперамент те осы екі аралықты ажыратады, олар тиісінше шкаланың 2 және 3 қадамына айналады. 53 ET екі жарты тонға 3 және 5 қадамдық шкаламен, ал 72 ET 4 және 7 қадамдық шкаламен одан да жақын сәйкес келеді. Жалпы, кішкентай жарты тонды кіші үшінші мен үлкен үшіншінің арасындағы айырмашылық ретінде, ал үлкенін үлкен үшінші мен таза төртіншінің арасындағы айырмашылық ретінде қарастыруға болады, сондықтан осы таза аралықтарға (6/5, 5/4 және 4/3) жақын келетін реттеу жүйелері екі жарты тонды да ажыратады және олардың таза аралықтарына (25/24 және 16/15) жақын болады.