Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Банктік жүйе
System of banking
Фракциялық резервтік банк жүйесі – бүкіл әлемдегі барлық елдерде қолданылатын банк жүйесі. Оған сәйкес, халықтан салымдар қабылдайтын банктер, өздерінің салымдық міндеттемелерінің тек бір бөлігін ғана сұйық активтерде резерв ретінде сақтайды, ал қалғанын әдетте қарыз алушыларға береді. Банктік резервтер банктегі қолма-қол ақша түрінде немесе банктің орталық банктегі шотындағы қаражат ретінде сақталады. Фракциялық резервтік банк жүйесі, банктер барлық салымшы қаражатын резерв ретінде сақтайтын гипотетикалық балама модель – толық резервтік банк жүйесінен ерекшеленеді. Еліміздің орталық банкі банктердің резервте сақтауы тиіс ең төменгі соманы белгілей алады, ол "резервтік талап" немесе "резервтік коэффициент" деп аталады. Көптеген коммерциялық банктер бұл ең төменгі сомадан артық резервтерді сақтайды. Кейбір елдер, мысалы, АҚШ, Ұлыбритания, Канада, Австралия және Жаңа Зеландия сияқты негізгі ағылшын тілді елдер, сондай-ақ Скандинавияның үш елі резервтік талаптар қоймайды. Банктік салымдар көбінесе салыстырмалы түрде қысқа мерзімді болады және "бірінші талап бойынша" (at call) болуы мүмкін, ал банктер берген несиелер ұзақ мерзімді болады. Осының салдарынан, клиенттер кез келген уақытта банктік резервтерден артық ақшаны өз шоттарынан алуға тырысуы мүмкін. Резервтер тек қана қалыпты жағдайда ақша алуды қамтамасыз етуге арналған. Банктер мен орталық банк, әдеттегі жағдайларда салымдардың бір бөлігі ғана бір уақытта алынады және резервтер қолма-қол ақшаға деген сұранысты қанағаттандыру үшін жеткілікті болады деп күтеді. Дегенмен, егер салымшылар банктің резервінен артық қаражат алуды қаласа, банктер тапшылыққа тап болуы мүмкін. Мұндай жағдайда, өтімділік тапшылығы бар банк, банкаралық несие нарығында артық қаражаты бар банктерден қысқа мерзімді қаражат алуға болады. Ерекше жағдайларда, мысалы, күтпеген банктік ағымда, орталық банк соңғы шара ретінде қысқа мерзімді тапшылықты жабу үшін қаражат беруі мүмкін. Банктерде депозиттік міндеттемелердің сомасынан кем резервтер болғандықтан және депозиттік міндеттемелердің өздері ақша ретінде қарастырылатындықтан (коммерциялық банк ақшасын қараңыз), фракциялық резервтік банк жүйесі ақша ұсынымын орталық банк бастапқыда құрған негізгі ақша сомасынан асыруға мүмкіндік береді. Көптеген елдерде орталық банк (немесе басқа ақша-кредит саясаты органы) банктік несие беруді реттейді, резервтік талаптар мен капиталдың жеткіліктілігі нормаларын белгілейді. Бұл банктердің төлем қабілеттілігін сақтап қалуына және ақша алуға деген сұранысты қанағаттандыру үшін жеткілікті қаражаты болуына көмектеседі, сондай-ақ банктік жүйеде ақша жасау процесіне әсер ету үшін пайдаланылуы мүмкін. Алайда, ақша массасын тікелей бақылаудың орнына, қазіргі заманғы орталық банктер көбінесе банктердің несие беруін және инфляция деңгейін бақылау үшін пайыздық ставканы мақсат етеді.
Fractional reserve banking is the system of banking in all countries worldwide, under which banks that take deposits from the public keep only part of their deposit liabilities in liquid assets as a reserve, typically lending the remainder to borrowers. Bank reserves are held as cash in the bank or as balances in the bank's account at the central bank. Fractional reserve banking differs from the hypothetical alternative model, full reserve banking, in which banks would keep all depositor funds on hand as reserves. The country's central bank may determine a minimum amount that banks must hold in reserves, called the "reserve requirement" or "reserve ratio". Most commercial banks hold more than this minimum amount as excess reserves. Some countries, e. g. the core Anglosphere countries of the United States, the United Kingdom, Canada, Australia, and New Zealand, and the three Scandinavian countries, do not impose reserve requirements at all. Bank deposits are usually of a relatively short term duration, and may be "at call", while loans made by banks tend to be longer term, resulting in a risk that customers may at any time collectively wish to withdraw cash out of their accounts in excess of the bank reserves. The reserves only provide liquidity to cover withdrawals within the normal pattern. Banks and the central bank expect that in normal circumstances only a proportion of deposits will be withdrawn at the same time, and that reserves will be sufficient to meet the demand for cash. However, banks may find themselves in a shortfall situation when depositors wish to withdraw more funds than the reserves held by the bank. In that event, the bank experiencing the liquidity shortfall may borrow short term funds in the interbank lending market from banks with a surplus. In exceptional situations, such as during an unexpected bank run, the central bank may provide funds to cover the short term shortfall as lender of last resort. As banks hold in reserve less than the amount of their deposit liabilities, and because the deposit liabilities are considered money in their own right (see commercial bank money), fractional reserve banking permits the money supply to grow beyond the amount of the underlying base money originally created by the central bank. In most countries, the central bank (or other monetary policy authority) regulates bank credit creation, imposing reserve requirements and capital adequacy ratios. This helps ensure that banks remain solvent and have enough funds to meet demand for withdrawals, and can be used to influence the process of money creation in the banking system. However, rather than directly controlling the money supply, contemporary central banks usually pursue an interest rate target to control bank issuance of credit and the rate of inflation.
Тарих
Фракциялық резервтік банктік жүйе мемлекеттік валюталық органдардың құрылуына дейін пайда болды және банкирлердің барлық салымдар иелері бір уақытта төлем талап етпейтінін түсінуімен қалыптасты. Бұрын ақшаларын және құнды заттарын сақтауға тырысқан жинақтаушылар алтын мен күмісті алтын шеберлеріне сақтап, орнына салымдары үшін қағазбасты (Амстердам банкіне қараңыз) алған. Бұл қағазбастар коммерциялық мәмілелерде төлем құралы ретінде қабылданып, айналымдағы қағаз ақшаның алғашқы түріне айналды. Ақшалар тікелей саудада қолданылғандықтан, алтын шеберлері адамдардың әдетте барлық қағазбастарын бірден қайта алмайтынын байқады және олардың қолжеткілікті алтын қорын пайыздық төлеммен несиелерге және сауда қағаздарына инвестициялау мүмкіндігін көрді. Бұл алтын шеберлеріне табыс әкелді, бірақ олардың төлемдерге жеткілікті резервтерінен гөрі көп қағазбас шығарды. Осы процесте алтын-күміс сақтау үшін төлем алатын алтын шеберлерінен пайыздар төлейтін және жинақтайтын банктерге өтті. Осылайша фракциялық резервтік банктік жүйе дүниеге келді. Егер кредиторлар (бұрын алтын сақтаған қағазбас иелері) банк төлемдерді орындай алады деген сенімін жоғалтса, көптеген адамдар бірден қағазбастарын қайтаруға тырысады. Егер банк несиелерді қайтару арқылы немесе сауда қағаздарын сату арқылы жеткілікті қаражат таба алмаса, банк төлемсіздікке ұшырайды немесе қағазбастары бойынша міндеттемелерін орындай алмайды. Мұндай жағдай банкке шабуыл деп аталады және көптеген алғашқы банктердің құлауына себеп болды. Банктік құлаулар мен қаржылық дағдарыстардың салдарынан орталық банктерге бағалы металдар резервтерін орталықтандыру, банктерге шабуыл кезінде алтынды ауыстыруды жеңілдету, коммерциялық банктерді реттеу және кез келген банк банкке шабуылға тап болған жағдайда соңғы шара ретінде несие беру құқығы берілді. Орталық банктердің пайда болуы фракциялық резервтік банктік жүйеге тән банкке шабуыл тәуекелін азайтты және осы практиканы бүгінгі күнге дейін жалғастыруға мүмкіндік берді. Қазіргі таңда бұл әлемдегі дерлік барлық елдерде қолданылатын банктік жүйе. ХХ ғасырда орталық банктердің рөлі инфляция, жұмыссыздық және халықаралық төлемдер балансы сияқты макроэкономикалық саясаттың әртүрлі көрсеткіштеріне әсер етуді немесе басқаруды қамтыды. Осындай саясатты жүзеге асыру барысында орталық банктер уақыт өте келе пайыздық ставкаларды, резервтік талаптарды және ақша массасы мен ақша базасының әртүрлі өлшемдерін басқаруға тырысты.
Fractional reserve banking predates the existence of governmental monetary authorities and originated with bankers' realization that generally not all depositors demand payment at the same time. In the past, savers looking to keep their coins and valuables in safekeeping depositories deposited gold and silver at goldsmiths, receiving in exchange a note for their deposit (see Bank of Amsterdam). These notes gained acceptance as a medium of exchange for commercial transactions and thus became an early form of circulating paper money. As the notes were used directly in trade, the goldsmiths observed that people would not usually redeem all their notes at the same time, and they saw the opportunity to invest their coin reserves in interest bearing loans and bills. This generated income for the goldsmiths but left them with more notes on issue than reserves with which to pay them. A process was started that altered the role of the goldsmiths from passive guardians of bullion, charging fees for safe storage, to interest paying and interest earning banks. Thus fractional reserve banking was born. If creditors (note holders of gold originally deposited) lost faith in the ability of a bank to pay their notes, however, many would try to redeem their notes at the same time. If, in response, a bank could not raise enough funds by calling in loans or selling bills, the bank would either go into insolvency or default on its notes. Such a situation is called a bank run and caused the demise of many early banks. In order to mitigate the impact of bank failures and financial crises, central banks were also granted the authority to centralize banks' storage of precious metal reserves, thereby facilitating transfer of gold in the event of bank runs, to regulate commercial banks, and to act as lender of last resort if any bank faced a bank run. The emergence of central banks reduced the risk of bank runs which is inherent in fractional reserve banking, and it allowed the practice to continue as it does today. where it is the system of banking prevailing in almost all countries worldwide. During the twentieth century, the role of the central bank grew to include influencing or managing various macroeconomic policy variables, including measures of inflation, unemployment, and the international balance of payments. In the course of enacting such policy, central banks have from time to time attempted to manage interest rates, reserve requirements, and various measures of the money supply and monetary base.
Нормативтік база
Көптеген заң жүйелерінде банктік депозит сақтау шарты емес. Басқаша айтқанда, депозитке салынған қаражат енді клиенттің меншігіне жатпайды. Ақша банкке тиесілі болады, ал клиент оның орнына депозиттік шот (эсептік немесе жинақ шоттары) деп аталатын мүліктік құқық алады. Бұл депозиттік шот банк балансындағы міндеттеме ретінде көрсетіледі. Қазіргі заманғы банк реттеуі мен орталық банк жүргізетін көптеген практикалар – төлемдерді орталықтандырылған тазалау, орталық банктың мүше банктерге қарыз беруі, нормативтік аудит және мемлекеттік кепілдікпен қамтамасыз етілген сақтау – осындай банктерге шабуылдардың алдын алуға бағытталған.
In most legal systems, a bank deposit is not a bailment. In other words, the funds deposited are no longer the property of the customer. The funds become the property of the bank, and the customer in turn receives an asset called a deposit account (a checking or savings account). That deposit account is a liability on the balance sheet of the bank. Many of the practices of contemporary bank regulation and central banking—including centralized clearing of payments, central bank lending to member banks, regulatory auditing, and government administered deposit insurance—are designed to prevent the occurrence of such bank runs.
Экономикалық қызмет
Фракциялық резервтік банктік жүйе банктерге несие беруге мүмкіндік береді, бұл қарыз алушыларға дереу қолжетімділік туғызады. Банктер ұзақ мерзімді несиелер береді және осы қаражат үшін қаржы делдалы ретінде әрекет етеді. Депозиттің азырақ сұйық түрлері (мысалы, мерзімді депозиттер) немесе тәуекелді қаржы активтерінің кластары (мысалы, акциялар немесе ұзақ мерзімді облигациялар) салымшының капиталын белгілі бір мерзімге тоқтата тұрып, оны қажет болғанда пайдалану мүмкіндігін жоғалтады. Бұл "қысқа мерзімге қарыз алу, ұзақ мерзімге несие беру" немесе мерзімдік трансформация функциясы, көптеген экономистердің пікірінше, коммерциялық банк жүйесінің маңызды функциясы болып саналады. Фракциялық резервтік банктік жүйенің процесі экономиканың ақша ұсынысын кеңейтеді, бірақ сонымен қатар банктердің салымдарды төлеуге қабілетсіздігіне байланысты тәуекелді де арттырады. Қазіргі заманғы орталық банктер банктерге өзара банк операциялары арқылы фракциялық резервтік банктік қызмет көрсетуге мүмкіндік береді, бұл банкроттық тәуекелді азайтады. Сонымен қатар, макроэкономикалық теория бойынша, жақсы реттелген фракциялық резервтік банк жүйесін орталық банк ақша ұсынымын және пайыздық ставкаларды ықпалдастыру үшін пайдалана алады. Пайыздық ставкаларға ықпалдастыру – орталық банктердің макроэкономикалық тұрақтылықты қолдау үшін қолданатын ақша-кредит саясатының маңызды бөлігі. Тарихи тұрғыдан алғанда, орталық банктер ақша ұсынымына тікелей және осы механизм арқылы пайыздық ставка деңгейіне әсер ету үшін резервтік талаптарды дискрециялық түрде өзгертіп отырды. Алайда, бүгінде бұл саясат көбінесе қолданылмайды. АҚШ-та Федералдық резерв 2020 жылы резервтік талаптарды толығымен жойды, оның орнына коммерциялық банктерде сақталатын резервтерге төленетін пайыздық ставканы өзгертуді экономикадағы жалпы пайыздық ставка деңгейіне тікелей ықпал ету үшін ең маңызды ақша-кредит саясаты құралы ретінде пайдалануды жөн көрді.
Fractional reserve banking allows banks to provide credit, which represent immediate liquidity to borrowers. The banks also provide longer term loans, and act as financial intermediaries for those funds. Less liquid forms of deposit (such as time deposits) or riskier classes of financial assets (such as equities or long term bonds) may lock up a depositor's wealth for a period of time, making it unavailable for use on demand. This "borrowing short, lending long" or maturity transformation function of fractional reserve banking is a role that, according to many economists, can be considered to be an important function of the commercial banking system. The process of fractional reserve banking expands the money supply of the economy but also increases the risk that a bank cannot meet its depositor withdrawals. Modern central banking allows banks to practice fractional reserve banking with inter bank business transactions with a reduced risk of bankruptcy. Additionally, according to macroeconomic theory, a well regulated fractional reserve bank system could be used by the central bank to influence the money supply and interest rates. Influencing interest rates are an important part of monetary policy used by central banks to promote macroeconomic stability. Historically, central banks have occasionally changed reserve requirements discretionarily in order to influence the money supply directly and via that mechanism the interest rate level. Today, however, this implementation policy is rarely used. In the US, the Federal Reserve eliminated reserve requirements entirely in 2020, instead preferring to use changes in the interest rate paid on reserves held by commercial banks as its most important monetary policy instrument to directly influence the broader interest rate level in the economy.
Ақша жасау процесі
Коммерциялық банк несие берген кезде, банк жаңа талап бойынша депозиттерді құрайды және ақша ұсынысы несие сомасына пропорционалды түрде кеңейеді. Осылай құрылған депозиттер кейде туынды депозиттер деп аталады және коммерциялық банктердің ақша жасау процесінің бір бөлігі болып табылады. Несие сомасын қағаз валюта және қолма-қол ақша түрінде беру ішкі бақылаудың нашарлығы деп есептеледі. Ақша жасау процесіне валюта ағынының көрсеткіші (халықтың қолма-қол ақшаны банктерде сақтаудың орнына ұстауға бейімділігі) және қауіпсіздік резервінің көрсеткіші (коммерциялық банктердің заң талаптарынан артық ерікті түрде сақтайтын қосымша резервтері) де әсер етеді. Резервтер мен кассалық ақша туралы деректер АҚШ Федералдық резервтік жүйесімен жүйелі түрде жарияланады. Федералдық резерв резервтік талаптар қоймайды, бірақ резервтік балансқа пайыз төлейді, осылайша экономикадағы жалпы пайыздық деңгейге ықпал етеді. Жаңа несие алу ақша ұсынысын арттырғандай, банк несиесін өтеу ақша ұсынысын азайтады.
When a loan is made by the commercial bank, the bank creates new demand deposits and the money supply expands by the size of the loan. Deposits created in this way are sometimes called derivative deposits and are part of the process of creation of money by commercial banks. Issuing loan proceeds in the form of paper currency and current coins is considered to be a weakness in internal control. The money creation process is also affected by the currency drain ratio (the propensity of the public to hold banknotes rather than deposit them with a commercial bank), and the safety reserve ratio (excess reserves beyond the legal requirement that commercial banks voluntarily hold). Data for reserves and vault cash are published regularly by the Federal Reserve in the United States. The Federal Reserve does not impose a reserve requirement, but pays interest on reserve balances, influencing the general interest rate level in the economy in that way. Just as taking out a new loan expands the money supply, the repayment of bank loans reduces the money supply.
Ақша көбейтуші
Ақша көбейтуші – бұл коммерциялық банктердің белгілі бір базалық ақша және міндетті резерв нормасы үшін қанша кең ақша жасай алатынының ең жоғары мөлшерін көрсету үшін дәстүрлі түрде қолданылатын эвристикалық тәсіл. Бұл теориялық максимумға ешқашан жетілмейді, себебі кейбір қолжетімді резервтер банктерден тыс қолма-қол ақша түрінде сақталады. Қазіргі заманғы орталық банктер базалық ақша мөлшерін тұрақтап қоюдың орнына, әдетте ақша-кредит саясатының мақсаттарына жету үшін мақсатты пайыздық ставкаларды белгілеуге және сақтауға баса назар аударады. Осыған байланысты, ақша көбейтушімен белгіленген теориялық шектеулер ақша жасауға нақты шектеу қоймайды.
The money multiplier is a heuristic traditionally used to demonstrate the maximum amount of broad money that could be created by commercial banks for a given fixed amount of base money and reserve ratio. This theoretical maximum is never reached, because some eligible reserves are held as cash outside of banks. Rather than holding the quantity of base money fixed, contemporary central banks typically focus on setting and maintaining target interest rates in order to satisfy their monetary policy goals, implying that the theoretical ceiling imposed by the money multiplier does not impose a limit on money creation in practice.
Ақша ұсынысы
Фракциялық резервтік банктік жүйеде коммерциялық банк ақшасы ақша айналымының көп бөлігін құрайды. Үкіметтік ережелер банктер резервтік талаптар орындалған жағдайда да несие беруден тартыну арқылы ақша жасау процесін шектеуі мүмкін.
In countries with fractional reserve banking, commercial bank money usually forms the majority of the money supply. Government regulations may also limit the money creation process by preventing banks from giving out loans even when the reserve requirements have been fulfilled.
Реттеу
Бөлшек резервтік банктің мәні банктерге шабуыл қаупін қамтиды, сондықтан бүкіл әлемде осы мәселелерді шешу үшін орталық банктер құрылды.
Because the nature of fractional reserve banking involves the possibility of bank runs, central banks have been created throughout the world to address these problems.
Тұрақсыздық
1935 жылы экономист Ирвинг Фишер толық резервтік банктік жүйені ұсынды, онда банктер талап бойынша салымдарды несиеге бермей, тек мерзімдік салымдар есебінен несие беретін болды. Бұл Ұлы депрессия кезеңіндегі дефляцияны тоқтату жолы ретінде ұсынылды, себебі бұл орталық банкке (АҚШ-та Федералдық резерв) ақша айналымын тікелей бақылау мүмкіндігін берер еді.
In 1935, economist Irving Fisher proposed a system of full reserve banking, where banks would not lend on demand deposits but would only lend from time deposits. It was proposed as a method of reversing the deflation of the Great Depression, as it would give the central bank (the Federal Reserve in the US) more direct control of the money supply.
Австрия мектебінің сын-пікірлері
Австрия мектебінің экономистері, мысалы, Хесус Хуерта де Сото және Мюррей Ротбард, фракциялық резервтік банкті қатты сынға алып, оны заңсыз деп жариялауға және қылмыстық жазаға тартылуына шақырды. Олардың пікірінше, ақша жасау макроэкономикалық тұрақсыздық тудырады (Австрия бизнес айналымы теориясына сүйене отырып), сонымен қатар ол – әлемдегі жемқор үкіметтерге ықпалды бай банкирлердің әсерінен заңдастырылған, қаржылық алаятылықтың немесе қаржыны жымқырудың бір түрі. АҚШ саясаткері Рон Пол да Австрия мектебінің аргументтеріне негізделген фракциялық резервтік банктік жүйені сынады.
Austrian School economists such as Jesús Huerta de Soto and Murray Rothbard have strongly criticized fractional reserve banking, calling for it to be outlawed and criminalized. According to them, not only does money creation cause macroeconomic instability (based on the Austrian Business Cycle Theory), but it is a form of embezzlement or financial fraud, legalized only due to the influence of powerful rich bankers on corrupt governments around the world. US politician Ron Paul has also criticized fractional reserve banking based on Austrian School arguments.
Сипаттамалар
Ұлыбританияның бұрынғы бас қаржы реттеушісі Адейр Тернер банктердің "несие беру арқылы, қарыз алушының шотына бірден ақша түсіріп, кредит пен ақшаны жоқтан жасайтынын" айтты.
Adair Turner, former chief financial regulator of the United Kingdom, stated that banks "create credit and money ex nihilo extending a loan to the borrower and simultaneously crediting the borrower's money account".