Кіріспе
Қызыл малина Rubus idaeus (малина, сонымен қатар қызыл малина немесе кейде еуропалық қызыл малина деп аталады, басқа малина түрлерінен ажырату үшін) – Еуропа мен Солтүстік Азияға тән және басқа қоңыраулы аймақтарда кеңінен өсірілетін қызыл жемісті Rubus түрі.
Rubus idaeus (raspberry, also called red raspberry or occasionally European red raspberry to distinguish it from other raspberry species) is a red fruited species of Rubus native to Europe and northern Asia and commonly cultivated in other temperate regions.
Таксономия
Солтүстік Америкадағы жақын туысқан өсімдік, кейде Rubus idaeus var. strigosus түрі ретінде қарастырылса да, көбінесе жеке түр ретінде, Rubus strigosus (Америкалық қызыл малина) деп қарастырылады, осы мақалада да солай істелінеді. Қызыл жеміс беретін егілген малиналар, тіпті Солтүстік Америкада да, әдетте Rubus idaeus немесе R. idaeus және R. strigosus араласуынан алынған бау-бақшалық гибридтері болып табылады; осы мақалада осы өсімдіктердің барлығы талқыланады.
Сипаттама
Rubus idaeus өсімдіктері көбінесе көпжылдық болып келеді, олардың көпжылдық тамыр жүйесінен екіжылдық сабақтар ("сабақтар") өседі. Бірінші жылы жаңа, бұтақталмаған сабақ ("примокань") 1,5–2,5 м (5.0–8.3 фут) биіктікке дейін қарқынды өседі, бес немесе жеті жапырақшасы бар үлкен, қауырсын тәрізді құрама жапырақтарын жасайды, бірақ көбінесе гүлдемейді. Екінші жылы ("флорикан" ретінде) сабақ биікке өспейді, бірақ бірнеше жанама бұтақтар пайда болады, олар үш немесе бес жапырақшасы бар кішірек жапырақтарды жасайды. Гүлдер көктемнің соңында осы жанама бұтақтардың ұштарындағы қысқарақ гүлшоғырларда (рацемдерде) гүлдейді, әр гүлінің диаметрі шамамен 1 см (0,4 дюйм) және бес ақ жапырақтан тұрады. Жемісі қызыл, жеуге жарамды, тәтті, бірақ аздап қышқыл дәмді, жаз немесе күздің басында піседі; ботаникалық терминология бойынша, ол жидек емес, керісінше, орталық өзегінің айналасында орналасқан көптеген сүйекшелердің (дрюпелеттердің) жиынтық жемісі. Малинада (Rubus Idaeobatus туысының әртүрлі түрлерінде) сүйекшелер жемісті жыртып алғанда өзектен бөлініп, іші қуыс жеміс қалдырады, ал қара жидектерде және Rubus туысының көптеген басқа түрлерінде сүйекшелер өзегіне жабысып қалады.
Биотоп
Жабайы өсімдік ретінде R. idaeus көбінесе ормандарда өседі, ағаш қанатының астында сирек өсімдіктер тобын құрайды, ал далаларда тығыз өсімдіктер тобын құрайды. Таралу аймағының оңтүстігінде (Оңтүстік Еуропа және Орталық Азияда) тек тауларда, биік жерлерде кездеседі. Қызыл малинаның антиоксиданттық қасиеттері бар, ол асқазан және ішек рагы жасушаларын өлтіруде шағын рөл атқарады. Rubus idaeus-тың жас түбірлері, гипероксалурияға шалдыққан егешқұмырсқа үлгісінде бүйрек тасының пайда болуын болдырмады. Малинадан алынған тилирозид – тирозиназаның қуатты тежегіші және оны тері ағарту және пигментацияға қарсы дәрі ретінде қолдануға болады. Малина жемісі бауырды қорғауы мүмкін.
Химия
Қызыл малинада С витамині мен фенолдар кездеседі. Ең маңыздысы, цианидин-3 софорозиді, цианидин-3 (2(G) глюкозилрутинозиді) және цианидин-3 глюкозиді, сондай-ақ екі эллагитанин – сангуин H 6 және ламбертианин С, флавонолдардың, эллаг қышқылының және гидроксицинаматтың шамалы мөлшерімен бірге табылады. Малина тұқымдарынан алынған полифенолдық қосылыстар in vitro жағдайында антиоксиданттық әсерге ие, бірақ адамдарда антиоксиданттық әсері дәлелденбеген. Малина кетондары малина емес, әртүрлі жемістер мен өсімдіктерден алынады және салмақ жоғалтуға көмектеседі деп жарнамаланады. Адамдарда осы әсерге қатысты клиникалық деректер жоқ.