Қызыл шағала бұтасы

Кіріспе

Өсімдік түрі

Түр туралы қорап
|атауы = Salmonberry
|сурет = Salmonberry with leaves. jpg
|сурет2 = Rubus spectabilis 2566. JPG
|туыс = Rubus
|түрі = spectabilis
|авторы = Pursh 1813, E. James 1825 не Mercier 1861 емес
|синонимдер_сілтемесі = Rubus туысының көптеген басқа түрлері сияқты, сальмон жидегі де жеміс береді, әдетте сары, сары-қызыл немесе қызыл түсті болады және сыртқы түрі малинаға ұқсайды.

Сипаттама

Rubus spectabilis – жапырақты, тамырсабақты бұта, биіктігі 2 метрге дейін, ені 9 метрге дейін жетеді, жылдық өсу қарқыны 0,3–0,6 метрді құрайды. Өсімдіктің биомассасының 30-40% жер астында орналасқан. Оның көпжылдық (екіжылдық емес) ағаш тәрізді сабақтары бар, олар, әсіресе жаңа өскенде, ұсақ тікендермен жабылған. Өсімдіктің алтын немесе сары қоңыр түсті тік немесе иілген сабақтары ("бұтақтар" деп те аталады), көптеген Rubus туыстас бұталар сияқты, қалыңдықты құрайды. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, үш жапырақтан (үш жапырақшадан) тұрады, ұзындығы 7-16 см, пішіні әдетте жұмыртқа тәрізді, ал соңғы жапырақша екі бүйіргі жапырақшадан ірілеу, олар кейде аз мөлшерде тілімделген. Жапырақшалардың жиектері екі қатар тісті. Жапырақтарында тірек жапырақтары бар, беткі жағы тегіс немесе сәл түкті, ал төменгі жағы әдетте ашық түсті және түкті. Гүлдерінің диаметрі 2,5-3,8 см, бес түкті тостаған жапырақшасы және бес қызғылт-күлгін жапырақшасы бар, олар сәуір мен шілде аралығында жеке-жеке немесе 2-3 гүлдің топтарында гүлдейді. Гүлдері екі жынысты (толық), 75-100 аталық тозаңдықтары және жоғары орналасқан жұмыртқалықтары бар көптеген аналық тозаңдықтарынан тұрады. Салмонбауыл өсімдігі негізінен тамырсабақтардың, сабақтардың және тамыр мойнының бүршіктерінен өсіп шығады. Гүлдері өздігінен тозаңдана алмайды, оларды жәндіктер, құстар-колибри және қоңыздар тозаңдатады. Салмонбауылдың жемістері полиморфизмді көрсетеді, яғни жидектері көбінесе қызыл немесе сары-қоңыр түсті болады. Зерттеулер көрсеткендей, қызыл және сары-қоңыр түрлерінің физикалық қасиеттері ұқсас болғанымен, құстар көбінесе қызыл жидектерді жейді, бірақ бұл түс түрлерінің таралуын анықтау үшін жеткілікті селективтік қысым емес; топырақ түрі (өніп өсуге әсер ететін) және басқа зерттелмеген факторлар түс полиморфизміне жауапты болуы мүмкін. Жапониядағы ұқсас түр – қызыл гүлді малина (ベニバナイチゴ) бұрын R. spectabilis subsp. vernus деп есептелген. Қазір ол R. vernus деп қайта жіктеледі.

Rubus spectabilis is a deciduous, rhizomatous shrub growing to tall and 9 metres (30 feet) wide, with a moderate growth rate of 0.3–0.6 metres (12 24 inches) per year. 30 40% of the plant's biomass is underground. It has perennial (not biennial) woody stems that are covered with fine prickles, especially on new growth. The plant has golden or yellowish brown erect or arching stems (also known as "canes") that often form thickets, like many other brambles in the genus Rubus. The leaves are alternate, trifoliate (with three leaflets), long and typically ovate in shape, with the terminal leaflet being larger than the two side leaflets, which are sometimes shallowly lobed. The margins of the leaflets are doubly serrate. The leaves are also stipulate and are smooth to slightly hairy on the top surface, compared to the underside, which are typically more pale and hairy. The flowers are in diameter, with a calyx of five hairy sepals and five pinkish purple petals that surround a cluster of stamens; they are produced between April and July, either singly or in clusters of 2 or 3. The flowers are perfect (bisexual), containing 75–100 stamens and many individual pistils with superior ovaries. Salmonberry sprout mainly from the buds found on rhizomes, stumps, and root crowns of the plant. The flowers cannot self pollinate and are instead pollinated by insects, hummingbirds, and beetles. The fruits of the salmonberry plant exhibit polymorphism, as berries are often either red in color or a yellow orange color. Studies have found that although both red and yellow orange morphs have similar physical qualities, the red berries are more commonly consumed by birds, although this is likely not a strong enough selective pressure to determine color morph distribution alone; factors such as soil type (which affects germination), along with other unstudied factors are more likely responsible for the color polymorphism. A similar species from Japan, the red flowered raspberry (ベニバナイチゴ) was once considered a subspecies as R. spectabilis subsp. vernus. It is now reclassified as R. vernus.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Салман жидектері әдетте азотқа бай топырақты жағалау аймақтарында, ылғалды немесе сулы ормандар мен өзен жағалауларында кездеседі, жауын-шашын мөлшері жоғары аймақтарда көптеп өседі, ал биіктігі жоғарылағанда және континенттік климатқа жақын жерлерде азаяды. Экологиялық тұрғыдан алғанда, салман жидегі тез таралып, өсуі үшін кең орын қажет, көбінесе алғашқы серальдық қауымдастықтарда үстемдік танытып, жылдам өседі. Оның мөлшері мен популяциясының өсуі жапырақ қабығы қалыптаса бастағанда төмендейді, сондай-ақ, базалық аумақ, өсімдіктердің зақымдануы және популяция тығыздығы сияқты басқа да факторлардың әсеріне түсуі мүмкін. Ашық жерлерде олар көбінесе үлкен бұталар құрайды және қызыл шаған (Alnus rubra), обырша (Athyrium filixfemina), батыс жұмсақ қамыс (Lysichitum americanum), шайтанның таяғы (Oplopanax horridus), бүлдірген (Rubus parviflorus) және үш жапырақты көпіршік гүл (Tiarella trifoliata) сияқты өсімдіктермен бірге өседі. Құстар мен сүтқоректілер де нәжістері арқылы тұқымдарды таратуға көмектеседі, ал кеміргіштер мен жер қазғыш жануарлар да тарату процесіне үлес қосады. Тұқымдарды таратуға ерекше маңызды сүтқоректілер – гризли және американдық қара аюлар, олар бір нәжісте 50 000-ден 100 000-ға дейін тұқым қалдыра алады. Салман жидегі көптеген ауруларға ұшырайды, оның ішінде күйеге, жемістің шіруіне, тотығуға, тамырдың шіруіне, сондай-ақ вирустық және бактериялық инфекцияларға осал. Оның жемістері, жапырақтары, сабақтары, тамырлары және түбірсабақтары қоңыздар, шырыштар, кенелер, көбелектер сияқты зиянкестердің зиянына ұшырауы мүмкін.

Қолданылуы

Салман жидектері жеуге жарамды, бірақ пісу деңгейі мен өсетін жеріне байланысты, оларды қызыл немесе алтын түсті болғанда шикі күйінде жеуге болады. Дәстүрлі түрде, жидек пен өскіндер лососьпен бірге желетін немесе ооличан майымен немесе лосось уылдырымен араластырылатын. Олардың сулылығы жоғары болғандықтан кептірілмейтін. Вашингтон мен Британдық Колумбияда қос гүлді түрі анықталған. R. spectabilis өсіруден қашып, Солтүстік-Батыс Еуропаның, оның ішінде Ұлыбритания, Ирландия және Фарер аралдарының кейбір аймақтарында табиғи түрде таралып кеткен.

Мәдениет

Салман жидегі өзінің табиғи ареалында Американың көптеген жергілікті халықтары үшін маңызды. Маках халқы өсімдікті ка'к'ве'абупт, ал жидекті ка'к'ве деп атайды; Каулиц халқы өсімдікті е'тванак, ал жидекті е'тван дейді; Төменгі Чинук тілінде сөйлейтіндер оны юнт деп атайды. Сквамиш халқы өсімдікті yetwánáy, ал жидектерді yetwán дейді, ал сабақтары stsá7tskaý (саскай деп айтылады) деп аталады. Саанич халқы құстардың сайрағанын «xwexwelexwelexwelexwesh!» деп аударады, бұл «пісіп, пісіп, пісіп, пісіп!» дегенді білдіреді. Бұл сенім кеңінен таралған және Тлингиттер, Хайда, Хайсла, Овикено, Квакваквак, Ну Чах Нулт, Дитидахт, Сḵwx̱wú7mesh және Straits Salish халықтарына белгілі. Сонымен қатар, Солтүстік-Батыс жағалауының жергілікті халықтары үшін Elasmostethus cruciatus, яғни сальмон жидегінің қоңызының болуы сальмон жидегінің сабақтарын жинауға дайын екендігінің көрсеткіші саналады.