Артур Королінің Аңызы: Өткен және Келешек Падишаһ

Кіріспе

1958 жылы Т. Х. Уайттың фантастикалық романы
Т. Х. Уайттың романы

"Бір кездегі және болашақ патша" – Т. Х. Уайттың король Артур туралы аңызға арналған фантастикалық романдар жинағы. Ол 1485 жылы сэр Томас Малоридің "Артурдың өлімі" еңбегінен шабыттандырылған. Алғаш рет 1958 жылы, 1938-1940 жылдары жарық көрген жекелеген романдар жинағы ретінде, жаңа немесе түзетілген материалдармен бірге жарияланды. Романның атауы Артурдың бір күні патша ретінде қайта оралуы туралы аңызға сілтеме жасайды.

Сюжет

Бұл оқиға патша Утер Пендрагонның билігінің соңғы жылдарында басталады. "Тастан жасалған семсер" атты бірінші бөлімде Артурдың асырап алған әкесі сэр Эктордың тәрбиесі, асырап алған інісі Кеймен қарым-қатынасы мен достығы, сондай-ақ Мерлиннің алғашқы оқулары баяндалады. Мерлин, баланың тағдырын білген соң, Артурды ("Уорт" деп атайды) балыққа, бүркітке, құмырсқаға, қазға және борсыққа айналдырып, жақсы патша болудың мәнін үйретеді. Әрбір түрлену Уортқа сабақ болуы керек және оны болашақ өміріне дайындауы тиіс. Мерлин Артурға соғыстың жалғыз ақталатын себебі – басқа біреудің соғысқа баруына жол бермеу екенін, ал қазіргі заманғы үкіметтер мен күшті адамдар Might билігінің ең жаман жақтарын көрсетеді деген ойды сіңіреді. Уайт 1958 жылы төрт бөлімнен тұратын кітап үшін түпнұсқа "Тастан жасалған семсерді" көптеген өзгерістермен қайта жазды. Ол Мерлин мен Мадам Мим арасындағы сиқыршылардың дуэлін, жылан Т. Натрикспен болған оқиғаны және алып Галапагаспен байланысты эпизодты алып тастады. Біріншісі құмырсқалар туралы оқиғамен ауыстырылды. Уорттың Мерлиннің бүркіті Архимедпен болған оқиғасында Артур баласы Афина құдайына бара орнына жабайы қазға айналады. Түпнұсқадағы Робин Гудпен бірге болған оқиғада заңсыздықпен күрескендер жігіттерді антропофагтарға (адам жеушілерге) шабуыл жасауға алып кетеді, ал Уорт сциоподты өлтіреді. 1958 жылғы нұсқада жігіттер Морган ле Фейдің Касл-Карриотқа шабуыл жасайды және Кей грифінді өлтіреді. Бұл түзетулер Уайттың "Бір кездегі және болашақ патша" кітабындағы саяси мәселелерге қызығушылығын көрсетеді және әдетте шығарманың бірінші бөлігіне ересектерге арналған көбірек мән береді. Екінші бөлімде, "Ауа мен қараңғылық патшайымы", Уайт Артурдың оркнейлік кланмен танысуына және олардың анасы, Артурдың жартылай қарындасы патшайым Моргаузаның Артурды азғыруы туралы егжей-тегжейлі айтады, осылайша оның құлауына жағдай жасайды. Жас патша алғашқы көтерілістерді басу кезінде Мерлин оны құртуға қабілетті күшті әділдік үшін пайдаланудың жолын табуға жетеледі: Дөңгелек үстелдің рыцарлық ордені. Үшінші бөлім, "The Ill Made Knight", король Артурдың назарын сэр Ланселот пен королева Гвиневраның тыйым салынған махаббатына, олардың корольден өздерінің қарым-қатынасын жасыру үшін қолданатын тәсілдеріне (бірақ ол оны Мерлиннен біледі) және оның Элейнге, Ланселоттың кейде сүйіктісі және оның ұлы Галахадтың анасына тигізген әсеріне аударады. "Желдегі шам" осы сюжеттік желілерді біріктіреді, Мордредтің әкесіне деген жеккөрушілігі мен сэр Агравейннің Ланселотқа деген жеккөрушілігі Артурдың, Гвиневраның, Ланселоттың және Камелоттың бүкіл идеалдық патшалығының құлауына қалай әкелетінін көрсетеді. Кітап жас Артурдың оқиғалары мен Пеллинор патшаның ізденуші аңды іздеу туралы өте жеңіл әңгіме ретінде басталады. "Тастан жасалған семсердің" кейбір бөлімдері Уайттың анахронизмдерге көп сүйенетін прозалық стиліне байланысты Артур аңызына пародия ретінде оқылады. Алайда, ертегі бірте-бірте реңкін өзгертеді: "The Ill Made Knight" көбірек ойға шомып, ал "Желдегі шам" Артурдың өлім мен оның мұрасы туралы ойланып, күйіне келеді.

The story starts in the final years of the rule of King Uther Pendragon. The first part, "The Sword in the Stone", chronicles Arthur's upbringing by his foster father Sir Ector, his rivalry and friendship with his foster brother Kay, and his initial training by Merlyn, a wizard who lives through time backwards. Merlyn, knowing the boy's destiny, teaches Arthur (known as "Wart") what it means to be a good king by turning him into various kinds of animals: fish, hawk, ant, goose, and badger. Each of the transformations is meant to teach Wart a lesson, which will prepare him for his future life. Merlyn instills in Arthur the concept that the only justifiable reason for war is to prevent another from going to war and that contemporary human governments and powerful people exemplify the worst aspects of the rule of Might. White revised the original Sword in the Stone heavily for the four part book in 1958. He took out the wizards' duel between Merlyn and Madame Mim, the adventure with T. natrix the snake, and the episode with the giant Galapagas. The first of those was replaced with the adventure of the ants. In Wart's adventure with Merlyn's owl, Archimedes, the boy Arthur becomes a wild goose instead of visiting the goddess Athena. In the adventure with Robin Hood in the original book, the outlaws take the boys to attack the Anthropophagi (cannibals) and Wart kills a Sciopod. In the 1958 version, the boys lead an attack on Morgan le Fay's Castle Chariot and Kay kills a griffin. The revisions reflect White's preoccupation with political questions in The Once and Future King, and generally give the first part of the work a more adult flavour. In part two, The Queen of Air and Darkness, White sets the stage for Arthur's demise by introducing the Orkney clan and detailing Arthur's seduction by their mother, his half sister Queen Morgause. While the young king suppresses initial rebellions, Merlyn leads him to envision a means of harnessing potentially destructive Might for the cause of Right: the chivalric order of the Round Table. The third part, The Ill Made Knight, shifts focus from King Arthur to the story of Sir Lancelot and Queen Guinevere's forbidden love, the means they adopt to hide their affair from the King (although he already knows of it from Merlyn), and its effect on Elaine, Lancelot's sometime lover and the mother of his son Galahad. The Candle in the Wind unites these narrative threads by telling how Mordred's hatred of his father and Sir Agravaine's hatred of Lancelot cause the eventual downfall of Arthur, Guinevere, Lancelot, and the entire ideal kingdom of Camelot. The book begins as a quite light hearted account of the young Arthur's adventures and King Pellinore's interminable search for the Questing Beast. Parts of The Sword in the Stone read almost as a parody of Arthurian legend by virtue of White's prose style, which relies heavily on anachronisms. However, the tale gradually changes tone: The Ill Made Knight becomes more meditative, and The Candle in the Wind finds Arthur brooding over death and his legacy.

Жұмыстағы сипаттама

Уайт дәстүрлі Артур кейіпкерлерін қайта қарастырады, көбінесе оларға аңыздың бұрынғы нұсқаларындағыдан гөрі күрделі немесе тіпті қайшы мотивациялар мен қасиеттер сыйлайды. Мысалы:

Артур, қателіктерге бейім, бірақ қызығушылық пен құлшынысқа толы жас шағынан ("Кірті") бастап, жеке және психологиялық тұрғыдан күрделі адамға айналады. Ланселот енді романстардағыдай әдемі шабандоз емес, Артурдың шабандоздарының арасындағы ең келмейтін шабандоз ретінде бейнеленеді. Ол сонымен қатар терең ойлы және үнемі өзін-өзі жек көретін, осы қасиеттерінің нәтижесінде өзін-өзі жек көруге ұшырайды. Ол Артурдың ең батыр шабандозы болу арқылы өзінің кемшіліктерін жеңуге тырысады. Мерлин уақты кері бағытта өмір сүреді, осылайша ол жасарған, бірақ дана қарт адамға айналады. Ол болашақ оқиғаларға қатысты көптеген анахронизмдерді айтады, соның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыс, телеграф, танктер және "цивилизациялық әлемді азап пен хаосқа ұшыратқан австриялық" (яғни Адольф Гитлер) туралы сілтемелер жасайды. Сэр Галахадты көптеген шабандоздар ұнатпайды, себебі ол тым "мүмін" – тіпті адам емес сияқты. Сэр Борс (Уайт оны "әйелдерді жек көретін Сэр Борс" деп атаған) өзінің діни сенімдеріне соншалықты берілгендіктен, өзінің тазалығын сақтау үшін басқаларға және айналасындағы әлемге зиян келтіруге дайын. Оның қасиетті ізгілігі Сэр Ланселоттың дүниелік ізгілігімен салыстырылады, көптеген кейіпкерлер Ланселотты жақсы көреді.

Қабылдау

Флойд Гейл "Тастағы семсерді" "көңіл көтеріп, әдемі қызықты" деп бағалап, оның серияның қалған үш томының "күшейіп келе жатқан трагедиясына" толыққанды қарсы екенін айтты. Фэнтези тарихшысы Лин Картер оны "біздің заманымызда жазылған, тіпті одан бұрын жазылған ең керемет фантастикалық роман" деп атады. Vox журналисі Констанс Грейди де романды жоғары бағалап, былай деді: "Уайт Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі оқырмандар үшін жазды, бірақ оның кітабындағы күш пен айқындық оны бүгінде өте қажетті және маңызды оқуға айналдырады".

Кино, теледидар және театрлық бейімделулері

Уолт Дисней 1944 жылы «Жаман жасалған рыцарь» фильмінің құқықтарын сатып алғанмен, кейін «Тастағы семсер» фильмінің адаптациясын жасады (1963 жылы шықты). Бұл фильм Уайттың емес, Диснейдің аниматорлар тобының юморын көбірек көрсетеді. Фильм түпнұсқа оқиғаға Дисней фильмдеріндегідей ән мен биді қоса отырып, көбірек комедиялық элементтер қосады. Алан Джей Лернер мен Фредерик Лоуэдің 1960 жылғы «Камелот» мюзиклі (1967 жылы фильмге айналдырылды) негізінен «Бір кезде және болашақ патша» кітабының соңғы екі кітабына негізделген, және Уайттың Томас Малориді соңында «Уорвиктің Томасы» ретінде эпизодтық рөлде көрсету идеясын қамтиды. BBC радиосы 1938 жылы жарық көргеннен кейін көп ұзамай «Балалар сағаты» үшін «Тастағы семсердің» драмалық нұсқасын жасады. Сериалға қосымша музыканы Бенджамин Бриттен арнайы жазды. Невилл Теллердің драматургиялық қоюымен «Тастағы семсердің» екі сағаттық нұсқасы 1981 жылы Бокс күні «Шығармашылық кеш» ретінде алғаш рет көрсетілді. Майкл Хордерн Мерлин рөлін, ал Тоби Робертсон Жаратылысшы рөлін ойнады. Актерлік құрамға Паулин Леттс, Дэвид Дэвис, Джеффри Сегал және Льюис Стрингер кірді. Грэм Гольдтың қойылымында Бенджамин Бриттеннің ағылшын Sinfonia орындаған қосымша музыкасы қолданылды. BBC Radio 4 кітапты Брайан Сиблидің драматургиясы бойынша алты бір сағаттық бөлімге бөлді, ол 2014 жылдың 9 қарашасында Пауль Редидің Артур және Дэвид Уорнердің Мерлин рөлдерімен басталды.

Фильм

Джордж А. Ромероның "Кышқарлар" (1981) фильмі "Бір кездегі және болашақ патша" романын мотоциклмен саяхаттайтын, рыцарлық кодекске ұмтылатын, жылдар бойы сақталып келген Камелоттың шабыты ретінде көрсетеді. "X2" (2003) фильмі Магнето түрме жасығында "Бір кездегі және болашақ патша" ромасының бірінші басылымын оқып отыратын көрінеден басталады. Фильмнің соңында Ксавьер осы кітапты оқу құралы ретінде пайдаланады. "Бобби" (2006) фильмінде Эдвард Робинсон (Лоуренс Фишберн) романның Артур патша бейнесін Хосе Рохастың (Фредди Родригес) өзімшілдігі мен рыцарлық қасиеттерімен байланыстырады. "X-Men: Apocalypse" (2016) фильмінде Чарльз Ксавьер студенттерімен бірге "Бір кездегі және болашақ патша" ромасынан үзінділер оқиды. "Лоренцоның майы" (1992) фильмінде Микаэла Лоренцоға "Бір кездегі және болашақ патша" ромасын оқып береді.

Комикстер

Marvel Universe-дегі X-Men комикстері The Once and Future King кітабына бірнеше рет сілтеме жасайды, әсіресе "X Tinction Agenda" сюжеттік желісінің бірінші санында, онда бұл кітап Профессор Х-тің сүйікті кітабы екені және Ксавьер өзін батыр емес, батырларды жетекшілік ететін Мерлин мұғалімі ретінде көретіні айтылады. "Ultimate X Men" комикстерінде кітап өте күшті мутант террорист Магнетоның метафорасы болып табылады. "Once & Future" комиксі, авторы Кирон Гиллен, қазіргі заманда Артур туралы аңыздардың қайта оралуын көрсетеді және кітап атауын тікелей көшіреді. "Бір кездегі және болашақтағы үйрек", 1996 жылғы Дон Розаның Дональд үйрегі туралы әңгімесі, онда Дональд және оның жүрекжарлары уақыт саяхаты жасап, нағыз Артур патшамен кездеседі.

Теледидар

Netflix сериалы «Карточкалар үйі» nde Президент Андервуд, Артур патшаның «Мен бүгін халқымның не ойлап жатқанын білемін» монологынан үзіндіні келтіреді, бұл монолог 1960 жылы сахналық музыкалық нұсқасына негізделген «Камелот» (1967) музыкалық фильмінен алынған. Starz сериалы «Блант Талқы» Уолтер Бланттың сүйікті оқуы болғандықтан, «Бір кезде және болашақ патша» романына бірнеше рет сілтеме жасайды.