Кіріспе

Баланың даму кезеңі және тіл меңгеруі

Бабылдау – баланың даму кезеңі және тіл меңгеру процесіндегі бір этап, осы кезеңде нәресте әртүрлі дыбыстарды айтуға тырысып, тәжірибе жинақтайды, бірақ әлі ешқандай анық сөздерді шығара алмайды. Бабылдау туғаннан кейін жақын уақытта басталып, баланың дыбыстық репертуары кеңейіп, дауысы сөйлеуге ұқсаған сайын бірнеше кезеңнен өтеді. Балалар әдетте 12 айға келгенде ғана анық сөздерді айта бастайды, бірақ бабылдау кейін де біраз уақытқа созылуы мүмкін. Бабылдауды тіл дамуының алғы шарты немесе жай ғана дауыстық тәжірибе деп қарастыруға болады. Бабылдауға қатысты физиологиялық құрылымдар баланың өмірінің алғашқы жылында дамиды. Бұл жаста дауыс жолдары мен нейромышекеттердің жетілмегендігімен байланысты. Балалар алдымен жылап, содан кейін ыңғырасып, одан соң дауыстау арқылы дыбыс шығара бастайды. Бұл дыбыс шығарудың алғашқы формалары балаларға оңай түседі, себебі оларда табиғи, рефлекстік, көбінесе дауысты дыбыстар болады. Бабылдау тіл меңгеріп жатқан барлық балаларда кездеседі. Итальян, корей, француз, испан тілдерінде...

Бабылдауда шығарылатын дыбыстар олардың құрамдас бөліктеріне қарай жіктеледі. Мысалы, бабылдауды бір дауыссыз және бір дауысты дыбыстан тұратын буынға (CV буындары) және тек дауысты дыбыстан тұратын буынға (CV емес буындары) бөлуге болады. Бұл компоненттер «Гу Гу Га Га» зерттеулерінде сөйлеу дамуымен байланысты зерттелді және болашақ сөйлеу нәтижелерімен байланысты екені анықталды. Егер бабылдау баланың өмірінің бірінші жылында жүрсе, онда баланың сөйлеу қабілеті қалыпты дамуда деген қорытынды жасауға болады. Балалар өсіп, өзгерген сайын, олардың дауыстауы да өзгереді.

Әдеттегі дауыстық дамудың уақыт сызығы

Сәбилер балалық шақта дауыстық дамудың жалпы кезеңін ұстанады. Бұл кезең туған кезден бастап бір жасқа дейінгі күтілетін дамудың жалпы жоспарын көрсетеді. Бақсылау әдетте 6–9 айға созылады. Шамамен 7 айлық кезде сәбилер бір деммен бірнеше дыбыс шығара алады, сондай-ақ басқа адамдардың әртүрлі интонацияларын және ырғақтарын таниды. Әртүрлі бақсылау, қайталама бақсылаудан шығарылатын буынның әртүрлілігі мен күрделілігі тұрғысынан ерекшеленеді. Олардың шығаратын буындарының жалпы құрылымы ана тілінің дыбыстарымен тығыз байланысты, және осы бақсылау түрі алғашқы сөздердің пішінін болжауға мүмкіндік береді. 11 айлық шамасында сәбилер сөйлеушілердің интонацияларын, ырғақтарын және мінез-құлқын еліктей бастайды. Есту және/немесе сөйлеу арқылы дамыған сәбилер ауыздарымен бақсылағандай, қол тілінде өскен сәбилер қолдарымен бақсылайды. Сәбилер көптеген дыбыстарды шығарады, бірақ олардың ішіндегі кейбіреулері ғана ("ма-ма" және "да-да", сәйкесінше "ана" және "әке" болып айналады) мағыналы деп танылып, күтімшілер мен ата-аналар тарапынан қолдауға ие болады, ал қалғандары мағынасыз деп есептеліп, тоқтатылады (мысалы, Сюзанн Лангердің «Философия жаңа түйінде» еңбегінде келтірілген аргумент). Бұл гипотеза дауыс жолдарының анатомиялық өзгерістерінің маңызды екенін мойындайды, бірақ сәби өскен әлеуметтік ортаның тіл дамуына одан да зор әсер ететінін көрсетеді. Сәбилер күтімшілердің реакциясын мұқият қадағалайды және олардың пікірін шығаратын дыбыстарын мақұлдау ретінде пайдаланады. Мұндай кері байланыс арқылы күшейту сәбилерге дыбыстың нақты ерекшеліктеріне назар аударуға көмектеседі. Әлеуметтік кері байланыс оқуды жеделдетіп, түрлі дамыған сөздерді ертерек қолдануға мүмкіндік береді. Бақсылаудың өзгеру гипотезасы Үздіксіздік гипотезасын одан әрі нығайтады.

Бақылдауының физиологиясы

Адам аузы сөйлеу кезінде ерекше қозғалыстар жасайды. Адамдар әрбір дыбысты айтқанда ауыздарының әртүрлі бөліктерін және нақты дыбыстарды шығару үшін әртүрлі тәсілдерді пайдаланады. Балалардың шаңғыру кезеңінің басында ауыздары оң жағынан көбірек ашылады. Бұл оның миының сол жарты шары шаңғыру процесін бақылайтынын көрсетеді. Дауыс қоры (ларинкс) бастапқыда жұтқыншақтың жоғары бөлігінде орналасқан, бұл нәрестеге жұту кезінде де тыныс алуға мүмкіндік береді. Ол өмірдің бірінші жылында төмен түседі, бұл жұтқыншақтың дамуына жағдай жасайды және ересектерге тән дыбыстарды шығаруға көмектеседі. Қайталама шаңғыру (мысалы, "бабаба") – жақдың ырғақты ашылуы мен жабылуы. Фреймдік басымдық теориясына сәйкес, жақ көтерілгенде дауыс дыбысы шығарылады, ал төмендетілгенде дауысты дыбысқа ұқсас дыбыс шығарылады. Сондықтан, қайталама дыбыс тізбегінде жақ көтеріліп, төмендегенде дауыс дыбыстары мен дауыстылар кезектеседі. Ауызды ғана ашу мен жабу шаңғыруға жеткіліксіз, дыбыстық мағынаға ие болу үшін қозғалыс кезінде дауыс шығару (фонация) қажет. Артикуляцияға қатысатын тіл, еріндер және тістер сияқты маңызды ауыз құрылымдары шаңғыру кезінде тыныш күйде қалады. Кейде шаңғыру кезеңінде қимылдар дауыссыз жасалуы мүмкін. Дегенмен, белгілі бір медициналық жағдайлары немесе дамуында кешігуі бар нәрестелер шаңғыруды кешіктіруі немесе мүлдем жасамай қоюы мүмкін. Мысалы, трахеотомия жасаған нәрестелер көбінесе дауыс шығара алмайды, себебі олар фонация жасай алмайды. Деканнуляциядан кейін олардың дауыстануы артатыны анықталды, бірақ дыбыстар мен буындар әдеттегідей дамыған нәрестелердің канондық шаңғыру мінез-құлқындағыдай әртүрлі емес. Ауыр апраксиясы бар нәрестелер шаңғырамауы мүмкін және алғашқы сөздерін айта алмайды. Апраксиясы бар нәрестелердің қарым-қатынасы ыңқылдау және нұсқау беру түрінде болуы мүмкін. Даун синдромымен туған балаларда да шаңғыру кешігуі мүмкін. Канондық кезең Даун синдромы бар балаларда басқа балаларға қарағанда екі айдан кейін пайда болуы мүмкін, бірақ пайда болғанда әдеттегідей дамыған балалардың шаңғыруына ұқсас. Егер бала тілге ұшыраса, шаңғыру пайда болуы керек, бірақ саңырау балалар үшін дауыстық шаңғыру кешігуі немесе мүлдем болмауы мүмкін. Бұл естімелік тәжірибенің сөйлеу тілінің дамуы үшін қажет екенін көрсетеді. Кейбір зерттеушілер бұл нәтижелерді тілдің туа біткен қабілет екені туралы гипотезға қарсы дәлел ретінде қарастырады. Көптеген жануарлар да адам баласы сияқты дыбыстар шығарады. Бұл дыбыстардың диапазоны көптеген түрлердің жасөспірімдерінде дыбыс шығару қабілеттерін тәжірибелеу немесе болашақ дауыстық мінез-құлыққа дайындық үшін қолданылады. Адам баласына ұқсас, жануарлардың шаңғыруы физиологиялық дамумен шектеледі. Әнші құстар жетілмеген әндерін шығарады, себебі жетілмеген әндер толық жетілген әндерден бұрын шығады. Адамдар сияқты, егер бұл әндер оң әлеуметтік кері байланыспен нығайтылса, олардың қайталануы ықтимал. Басқа түрдегілер, әсіресе тек аталықтары ән салатын түрлердегі аналықтары кері байланыс береді. Егер аналықтары кері байланыс ретінде көбірек әлеуметтік сигналдарды берсе, аталықтары басқа аталық құстарға қарағанда тез қарқынмен жетілген әндерді дамытады. Жас құстар әндерін аяқтау үшін ересектерден қолдау қажет. Адам баласына тағы бір байланыстысы – дауыс беру мөлшері маңызды емес, сақталған дыбыстардың сапасы және тілдің соңғы өніміне ұқсас болуы маңызды. Жануардың физиологиясы маңызды. Құлақтың және дауыс жолдарының қасиеттері, сондай-ақ ақпаратты талдау және өңдеуде қолданылатын ми аймақтары әннің қалай түсіндірілетінін және кейіннен шығарылатынын анықтайды. Әнге ұшырамаған оқшауланған құстарды зерттеу барысында олар ерекше "оқшауланған ән" шығарады, алайда оның түріне тән ерекшеліктері бар. Бұл нейрондық жолдардың алдын ала белгіленген ерекшеліктері бар екенін көрсетеді, бұл мұндай құбылыстың пайда болуына мүмкіндік береді. Жолдар болашақта үйренуге болатын әндердің пластикалық болуына мүмкіндік береді. Пингви мармосет тілінде жалпы 16 шақыру түрі бар. Әр түрлі шақырулар тамақ, әлеуметтік қарым-қатынас немесе дабыл кезінде өмір сүрудің әр түрлі функцияларын атқарады. Адам баласында болғандай, мармосет нәрестелері шаңғыру кезінде әлеуметтік қарым-қатынас жасау жиілігі артады. Жастық шақта мармосеттер көбінесе жаңа нәресте туғанда шаңғыру кезеңіне қайта оралады. Олардың шақыруларын шығаруының артуы назар аудару және әлеуметтік қарым-қатынас іздеуге байланысты деп саналады. Жастық шақта шаңғырудың тағы бір көрінісі – аумақтық шақырулар мен жеңіл қорқыту дауыстарын қосу. Шаңғыру ересектердің шақыруларын тәжірибелеу үшін жастық шақта маңызды болғанымен, пингви мармосеттерде жас ұлғайған сайын шаңғыру азаяды. Жалпы, шаңғыру нәрестелік шақтан ересекке дейін бірнеше кезеңдерден өтеді және бірте-бірте ересектердің шақыруларын құруға әкеледі.