Кіріспе

Экономика термині. Монополиялық пайда – кәсіпорынның монополиялық әрекеттерінің нәтижесінде алынатын, артық пайда деңгейі.

Негізгі классикалық және неоклассикалық теория

Дәстүрлі экономикада айтылғандай, бәсекелестік нарықта ешбір фирма жеткілікті бәсекелестік нәтижесінде тауарлар мен қызметтер бағасына жоғары үстемақы қоса алмайды. Ал бәсекелестік жеткіліксіз болса, өндірушіге баға белгілеуде пропорциясыз күш береді. Өндірістің бағаны жоғарылату үшін тоқтатылуы қосымша пайда әкеледі, бұл монополиялық пайда деп аталады. Классикалық және неоклассикалық экономикалық ой бойынша, толық бәсекелестік нарықтағы фирмалар бағаны қабылдайды, себебі ешбір фирма бүкіл саланың толық бәсекелестік нарығында белгіленген тепе-теңдік бағасынан өзгеше баға белгілей алмайды. Бәсекелестік нарықта көптеген бәсекелестік фирмалар болғандықтан, тұтынушы кез келген бәсекелестік фирмадан тауар сатып ала алады. Осы қатаң бәсекелестікке байланысты, нарықта бәсекелесетін фирмалардың әрқайсысының бүкіл сала үшін нарықтық тепе-теңдікпен белгіленген бір жақты сұраныс қисығы бар. Тауар бағасының айтарлықтай өсуі тұтынушыларды осы тауардан төмен бағалы жақын орнына ауысуға итермелейді. Кейбір жағдайларда, әртүрлі бірақ ұқсас тауарларды өндіретін фирмалардың ұқсас өндіріс процестері болады, бұл бір фирманың өндіріс процестерін басқа, бірақ ұқсас тауар өндіруге ауыстыруын салыстырмалы түрде оңай етеді. [[Файл:Бәсекелестік нарық диаграммасы. Жеке бәсекелес фирмалар (сол және оң шетте) бағаны қабылдаушылар болып табылады, олар тұтынушылардың жалпы сұранысы мен барлық фирмалардың ұсынысының жалпы көлемімен белгіленген жалпы тепе-теңдік бағасын қабылдауға мәжбүр. Саланың нарықтағы сұранысы мен ұсынысы өнімнің барлық жеткізушілері мен өнімді сатып алуға ниеттенген барлық тұтынушылар арасындағы өзара әрекеттестікті және олардың кез келген бағада қабылдаған шешімдерін графикалық түрде көрсетеді. Кіруге түрлі кедергілер патенттік құқықтарды қамтиды. Жаңа фирмалар өнім нарығына кіруге тартыншақ болады, егер жаңа кіру кезінде барлық фирмалар үшін шағын экономикалық пайда бірден экономикалық зиянға айналуы мүмкін болса, ол жыртқыш мінез-құлықты болдырмау үшін жасалған. Егер бір саланың фирмалары келісіп, өндірісті шектесе, өнімнің бағасы барлық саланың фирмалары экономикалық пайда табуына жеткілікті болады. Бұрын монополия болған жерде жаңа бәсекелестікті енгізу монополиялық пайданы жояды. Мүмкіндіктерді көрсету үшін мұнда тек екі фирма көрсетілген. Әдетте, бәсекелестік жағдайды құру үшін екі фирмадан көбірек қажет, ал тек екі фирманың болуы дуополия құрайды. Егер үкімет бәсекелестік нарықты құрудың қиын екенін сезінсе, ол кейде монополияны бағаны реттеу арқылы бақылауға тырысады. Соттар оның таратылуын бұйырғанға дейін және нарықта бәсекелестікті күшейтуге тырысқанға дейін болған ескі AT&T монополиясы бағаны көтеру үшін үкіметтен рұқсат алуға тиіс болды. Үкімет монополияның шығындарын қарастырып, бағаны көтеруге рұқсат беру керек пе екенін анықтады; егер үкімет шығын жоғары бағаны ақтамайды деп санаса, ол монополияның өтінішін қабылдамады. Реттелген монополияда монополиялық пайда жоғары болмаса да, ол әлі де толық бәсекелестік нарықтағы фирмадан жоғары экономикалық пайдаға ие болуы мүмкін. Монополиялық пайданы азайтатын, бірақ оны жоймайтын мемлекеттік баға реттеуі.