Кіріспе

Анголадағы амбунду патшайымы (шамамен 1583–1663)

Нзинга Ана де Соуса Мбанде, Нзинга (/n//ə/'/z//ɪ//ŋ//g//ə/; шамамен 1583 – 17 желтоқсан 1663) – қазіргі Анголаның солтүстігінде орналасқан Ндонго (1624–1663) және Матамба (1631–1663) амбунду патшалықтарының патшайымы ретінде билік жүргізген Оңтүстік-Батыс Африка билеушісі. Ндонгоның билеуші отбасында туған, оның әкесі Нгола Киломбо Киа Касенда – Ндонгоның патшасы болған. Нзинга бала кезінде әскери және саяси білім алған, Португалия империясының елшісі ретінде саяси дағдарыстарды шешуге қабілетті екенін көрсетті. 1624 жылы ол ағасы Мбандидің қайтысынан кейін Ндонго билігін иеленді. Ол Африкадағы құл саудасының қарқынды дамуы және Португалия империясының Оңтүстік-Батыс Африкаға енуі кезеңінде билік етті. 1626 жылы португалдар Ндонгоға соғыс жариялады, ал 1628 жылға қарай Нзинганың әскері қатты әлсіреп, елден қуылды. Одақтастар іздеу үшін ол Имбангала қолбасшысы Касанжеге үйленді. Осы жаңа одақты пайдаланып, ол күштерін қайта құрып, 1631–1635 жылдары Матамба патшалығын жаулап алды. 1641 жылы ол Луанданы португалдардан басып алған Голландияның Батыс Үндістан компаниясымен одақ құрды. 1641–1644 жылдары аралығында Нзинга Ндонгоның үлкен бөлігін қайтарып алды. Голландиялықтармен бірлесіп, ол португалдарды бірнеше шайқаста жеңді, бірақ Масангано бекінісін ала алмады. 1648 жылы португалдар Луанданы қайта басып алды, ал голландиялықтар Анголадан кетіп қалды. Нзинга португалдармен 1656 жылы бейбіт келісімге қол қойылғанға дейін күресін жалғастырды. Оның әкесінің құлдарының бірі және сүйікті әйелі болған. Кейбіреулер оның тууы оның күшті және мақтаншақ адамға айналатынын көрсететін белгі деп санайтын. Нзинганың екі қарындасы болды: Камбу, немесе леди Барбара және Фунджи, немесе леди Грейс. Оның Мбанди есімді ағасы да болды, ол таққа мұрагер болып саналды. Ол әкесімен бірге көптеген ресми және басқарушылық міндеттерді атқарды, соның ішінде заң кеңестеріне, соғыс кеңестеріне және маңызды рәсімдерге қатысты.

Атаудың өзгеруі

Королева Нжига Мбанде көптеген түрлі есімдермен белгілі, оның ішінде кимбунду және португал есімдерімен, сондай-ақ әртүрлі жазу тәсілдерімен және құрметті атаулармен. Португал және ағылшын тілдерінде кездесетін әдеттегі орфографиялық нұсқалар: Нзинга, Нзинга, Нжинга және Нжинга. Колониялық құжаттарда, тіпті оның өзінің қолжазбаларында да, оның есімі Джинга, Гинга, Зинга, Зингуа, Зинга және Синга деп жазылған. Ол сонымен қатар христиандық аты – Ана де Сузамен де танымал болды. Ндонго және Матамбаның монархы ретінде оның туған есімі Нгола Нжига болған. Нгола – Ндонго еліндегі билеушінің аты және «Ангола» сөзінің этимологиялық түбірі. Португал тілінде оны Rainha Nzinga/Zinga/Ginga (Патшайым Нжига) деп атаған. Қазіргі кимбунду орфографиясы бойынша оның есімі Нжига Мбанди деп жазылады («j» португал және француз тілдеріндегідей дыбысталған postalveolar үндісі немесе «жұмсақ j», ал оған жақын «n» әрпі оқылмайды). Луандадағы Кинаксиси алаңында орналасқан Нжиганың мүсіні оны «Мвене Нжига Мбанде» деп атайды.

Саяси ахуал

Осы кезеңде Ндонго патшалығы көптеген дағдарыстарды басқарды, негізінен португал империясымен болған қақтығыстардың салдарынан. Португалдар алғаш рет 1575 жылы Ндонгоға келді, ол кезде олар Луандада Конго Корольдігінің көмегімен сауда бекетін құрды, бұл Ндонгоның солтүстік бәсекелесі болды. Ндонго мен Португалия арасындағы алғашқы бірнеше жылдық бейбітшілікке қарамастан, екі патшалық арасындағы қарым-қатынас нашарлап, ондаған жылдар бойы соғысқа ұласты. Ндонго Португалия мен Конгоның күшті әскери қысымына ұшырады, екеуі де Ндонго аумағын басып алды. 1580 жылдары Ндонгоның үлкен бөлігі португалдардың бақылауына көшті. Португалдар қатал түрде соғыс жүргізді, ауылдарды өртеп, тұтқындарды алып кетті. Аумақтық жаулап алулардан өзге, португалдар қақтығыс кезінде көптеген құлдарды (бір дереккөзге сәйкес 50,000-ға жуық) ұстап алды және құл саудасын бақылау үшін Ндонго аумағында бекіністер салды. Ндонго португалдарға қарсы бірігіп, 1590 жылы Лукала шайқасында жеңіске жетті, бірақ патшалық өз аумағының көп бөлігін жоғалтқаннан кейін ғана. Бұл қақтығыс корольдің билігін әлсіретті, көптеген ндонголық дворяндар, собалар патшаға салық төлеуден бас тарды, ал кейбіреулері португалдардың жағына өтті. Нзинганың әкесі 1593 жылы патша болған кезде, аймақ соғыстан қирап, корольдің билігі күрт төмендеді. Король дағдарысты шешу үшін түрлі тәсілдерді қолданды, соның ішінде дипломатия, келіссөздер және ашық соғыс жүргізді, бірақ ол жағдайды жақсарта алмады. Имбангалалар өздерін әскери топтарға бөліп, Ндонго аумағын басып алып, құлдарды тұтқынға алды. Португалдар имбангалалардың кейбіреулерін жалдамалы әскер ретінде пайдаланды, ал жаңа қауіп Ндонго патшасын жоғалтқан аумағын қайтарып алудан бас тартуға мәжбүр етті. 1617 жылы Нгола Мбанди Килуанжи қайтыс болды және Нгола Мбанди, оның ұлы және Нзинганың інісі билікке келді. Таққа отырғаннан кейін ол бірнеше ай бойы саяси қантөгіске түсіп, таққа үміткер көптеген бәсекелестерін, оның ішінде өзінің үлкен жартылай ағасын және олардың отбасын өлтірді. Португалдардың қаупіне қарсы тұру үшін 1621 жылы ол Нзингаға хабарласып, Луандадағы португалдармен келіссөз жүргізу үшін өзінің елшісі болуын сұрады. Ол осы жұмысқа ең лайықты болды, өйткені ол патшалық әулеттен шыққан және португал тілін жақсы білді. Ол дипломатиялық миссияны басқаруға келісті, оған корольдің атынан келіссөз жүргізуге өкілеттік берілді және шомылдыру рәсімінен өтуге рұқсат берілді – ол португалдарға қарсы пайдалануға үміттенген маңызды дипломатиялық құрал. Ндонго басшылары португалдармен еуропалық киіммен кездескен кезде, ол өз мәдениетінің кем емес екенін көрсету үшін Ндонго халқының дәстүрлі киімдерін (ұшы мен зергерлік бұйымдарды қоса алғанда) киюді таңдады. Көпшілік арасында тараған аңыз бойынша, Нзинга португалдармен кездесуге келгенде, португалдық шенеуніктерге арналған орындықтар болған, ал оған тек кілем ғана берілген. Португалдардың мұндай мінез-құлқы кең таралған еді, бұл олардың "бағынышты мәртебе көрсетудің тәсілі болды, бұл мәртебе жаулап алынған африкалықтарға арналған". Осыған жауап ретінде Нзинганың қызметшісі губернатормен бетпе-бет сөйлескен кезде оның орындығына айналды. Ол өзінің құда-құдасы Ана да Силва (губернатордың әйелі және оның құда-құдасы) және Губернатор Жоао Коррея де Соузаның құрметіне Дона Анна де Соуза деген есімді қабылдады. Португалдармен келіссөздердегі табысқа қарамастан, Ндонго мен Имбангала арасындағы бейбітшілік, өз аумағын кеңейтуге кіріскен Имбангалалардың салдарынан бұзылды. Бірқатар жеңілістерден кейін Ндонго патшалық отбасы Кабасадағы сотынан қуылды, патша жер аударылды және кейбір Имбангалалар Касанже патшалығын құруға мүмкіндік алды. Ол бауырларын шомылдыру рәсімінен өтуі оның дәстүрлі ұстанымын қолдайтындарды ренжітетіні туралы ескертіп, бауырларын шомылдыру рәсімінен өтуден бас тартуға көндірді. Сонымен қатар, португалдар келісімнен бас тарта бастады, Ндонгодағы бекіністерінен кетуге бас тартты және Ндонго аумағына олжа мен құлдар үшін шабуылдар жасады. 1624 жылы Мбанди патша қатты күйзеліске ұшырап, көптеген міндеттерін Нзингаға беруге мәжбүр болды. Ол Нгола атағын да қабылдады, бұл оның халқына үлкен ықпал ету орнын берді. Алайда оның таққа отырғызуына басқа ақсүйек отбасыларының талапкерлері қатты қарсылық көрсетті. 1624 жылдың соңында де Соуза Мбанде абыройының адамдарын Португалияның вассалдары болуға мәжбүрлеу үшін агрессивті науқан бастады. Собалар дәстүрлі түрде Ндонго билеушісінің вассалдары болды және Анголаны басқару үшін қажетті құнды азық-түлік, солдаттар мен құлдарды сый ретін...

Кеңейту және Голландияның одақтастығы

1630-шы жылдардың аяғында Нзинга өзінің ықпалын Матамбаның солтүстігіне және оңтүстігіне дейін кеңейтті. Өзінің күштері арқылы ол португалдықтар бақылауындағы жағалаудан басқа билеушілерді оқшаулап, Кванго өзенінің бөліктерін басып алды және аймақтың негізгі құл жеткізуші жерлерін өзінің бақылауына алды. Сондай-ақ ол аумағын солтүстікке қарай кеңейтіп, Конго Корольдігімен және аймақта белсенділік танытып жүрген голланд саудагерлерімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Нзинга голландтармен тиімді құл саудасын дамытты, олар Нзинганың патшалығынан жылына 13 мыңға дейін құл сатып алатын. Ол португалдарға уақыт-уақыт бейбітшілік туралы ұсыныстар жіберіп, тіпті олармен әскери одақ құруды ұсынды, бірақ тек егер олар Ндонгоға оралуын қолдаса ғана. Ол христиандық дінге қайта оралудан бас тартты, бұл екі тарап арасында келіспеушілік тудырды. 1641 жылы Конго Корольдігімен одақтасқан Голландияның Батыс Үндістан компаниясының күштері Луанданы басып алып, португалдарды ығыстырып, Лоанго Ангола басқармасын құрды. Луанданың құлауы португалдар үшін ауыр соққы болды, ал Нзинга голландтар бақылауындағы қалаға дереу елшілік жіберді. Португалдарға қарсы афро-голланд коалициясын құруды үміттене отырып, Нзинга дереу одақ құруды сұрады және құл саудасын ашуға уәде берді, бірақ Конго Корольдігі (оның халқының дәстүрлі солтүстік қарсыластары) тым күшті болып бара жатқанына алаңдады. Голландтар оның одақтастық ұсынысын қабылдап, өз елшілерін және сарбаздарын (кейбіреулері әйелдерін алып келді) оның сарайына жіберді, олар жақын арада португалдарға қарсы күресте оған көмектесті. Көптеген аумақтарды жоғалтып, Масанганоға шегінуге мәжбүр болған португал губернаторы Нзингамен келісуге тырысты, бірақ ол бұл ұсыныстарды қабылдамады. Нзинга өзінің астанасын Ндонгоның бұрынғы иелігінің солтүстік бөлігіндегі Кавангаға көшірді. Луанданы басып алу Нзинганың патшалығын аймақтағы құл саудасының уақытша билеуші күші ретінде қалдырды, бұл оған жалдамалы сарбаздар, қашқан құлдар, одақтастар және оның әскерлерінен құралған 80 мың адамнан тұратын үлкен соғыс лагерін (киломбо) құруға мүмкіндік берді. 1644 жылы Нзинга Нголеме шайқасында португал әскерін жеңді. 1646 жылы Каванга шайқасында португалдар оны жеңіп, оның қарындасы Камбуды және оның құпия хат-хабарларын ашатын архивтерін тұтқынға алды. Бұл архивтер оның тұтқын әпкесі Фунджидің Нзингамен жасырын хат алысып, португалдардың құпия жоспарларын оған жеткізгенін көрсетті. Осы тыңшылықтың нәтижесінде португалдар әпкесін Куанза өзеніне батырып жіберді. Луанда қоршауда. Португалдардың күшті бомбалауынан зардап шеккеннен кейін, 24 тамызда 1648 жылы голланд командирі португалдармен бейбіт келісімге келісіп, Анголадан кетуге келісті. Нзинганың әскері мен қалған голланд күштері Луандаға жеткенде, голландтар мен португалдар арасындағы бейбіт келісімге қол қойылды, ал Нзинга білмегендей, голланд күштері Еуропаға аттанды. Алдыңғы миссионерлер (епархиялық діни қызметкерлер немесе иезуиттер) португалдармен және олардың отарлаушы әкімшілігімен тығыз байланыста болған кезде, испан капуциндері Нзинганың ұстанымдарын жақсы түсінді. 1650-ші жылдардың басында Нзинга Капуциндер орденінен көбірек миссионерлерді және португалдарға қарсы қолдау сұрады – тиімді түрде миссионерлерді оның және Ватикан арасындағы де-факто дипломаттарға айналдырды. Христиан дінін дипломатиялық құрал ретінде пайдаланумен қатар, Нзинга өзінің сарайында христиандық әдет-ғұрыптарды қабылдады. 1650-ші жылдардан бастап ол өзінің сарайындағы христиан дініне өткендерге көбірек сене бастады. Нзинга бірнеше онжылдық бұрын имбангала мәдениетінен алғандай, христиандық идеология мен мәдениеттің элементтерін өзіне иеленді, оларды оған адал христиан кеңесшілерінің жаңа тобын құру үшін өзінің қазіргі сарай дәстүрлеріне қосты. Нзинганың өз халқын дінге көшіру әрекеті даусыз болған жоқ, ал кейбір консервативті діни тұлғалар оның саясатына қарсы шықты. Оған жауап ретінде Нзинга өзінің христиан діни қызметкерлеріне оған қарсы шыққандардың ғибадатханаларын және киелі орындарын өртеп жіберуге өкілеттік берді және оларды тұтқындап, сотқа беруді бұйырды. Дәстүршілдерді оның сотынан шығарып жіберді, содан кейін ол оларды жұрт алдында қамшымен соқтырды. Бірнеше көрнекті Мдунду және Имбангала діни қызметкерлері португалдарға құл ретінде сатылды, Нзинга оларды теңіз арқылы жіберуді жеке өзі сұрады; сатудан түскен пайда жаңа шіркеуді безендіруге жұмсалды. Бірақ, іздеп табылған кейбір діни қызметкерлер Нзинганың тазалауынан қашып, жасырынып, кейіннен оның патшайым ретіндегі беделін құлатты.

Португалиямен бейбітшілік

1650 жылы Матамба және Португалия патшалықтары арасында 25 жылға жуық соғыс жүрді, нәтижесінде екі тарап та шаршап қалды. Нзинга мен португалдықтар арасындағы алғашқы бейбіт келіссөздер 1651 жылы басталды, 1654 жылы жалғасты, ал 1656 жылы мәресіне жетті. Келіссөздерге Нзинганың жақында христиан дініне кіргені және Португалияның Испанияға қарсы тәуелсіздік соғысынан туындаған қысым көмектесті. Кейбір зерттеушілер осы шартты Португалияға жасалған жеңілдіктер деп сипаттайды, ал басқалары Нзинганың Португалия тарапынан билеуші ретінде мойындалуы оған заңдылық және саяси тұрақтылық сыйлағанын айтады.

Өлім және мұрагерлік

1660 жылдары (әсіресе 1657 жылы ауыр аурудан кейін) Нзинга Ндонго және Матамбаны билеуші ретінде кім оны алмастыратыны туралы үлкен алаңдаушылық білдірді. Ол өлімінен кейін мұрагерлік дағдарысы туындап, оның христиан дініне кіруі жойылғандықтан, португалдықтардың жаңадан шабуылдауы мүмкін деп қорқыды. Мұрагерлік кезеңінің тыныштықта өтуін қамтамасыз ету үшін ол әпкесі Камбуды мұрагері етіп тағайындады, дәстүрлі мбунду сайлауларынан бас тартты. Бірақ ол әпкесі Нзинганың күйеуі Нзинга а Монаның күшіне тым көп ие болып бара жатқанына алаңдады. Нзинга а Мона – имбангала дәстүрінде тәрбиеленген, тәжірибелі әскер. Ол Нзинганың армиясында өмір бойы қызмет еткенімен, қарт жасында Нзингамен жиі келіспеушіліктер туды. Нзинга а Монаның имбангала дәстүріне адал болуы, оның құрған жаңа христиан мемлекетін тұрақсыздандырады деп қорқады. Ол католик және мбунду дәстүрлеріне сәйкес зор құрметпен жерленді. Матамба мен Луандада оның құрметіне рәсімдер өткізілді, онда португалдықтар мен мбунду халқы қызмет өткізді. Нзинганың қайтысынан кейін оның әпкесі Камбу (көбінесе Барбара немесе Дона Барбара деп аталды) таққа отырды.

Анголалық

Өзінің туған Анголасында Нзинганың өмірін жырлайтын ауызша дәстүрлер оның қайтысынан кейін дереу басталды. Оның мемлекеттері ақырында Португал Анголасына біріктірілгенімен, Нзинга мен оның еңбектерін еске алу тоқтаған жоқ. 20 ғасырдың ортасында Нзинга Анголаның Тәуелсіздік соғысы кезінде Португалияға қарсы күрестің қуатты символына айналды. Нзинга туралы жазған еңбектерінде американдық тарихшы Джон Торнтон оның мбунду мәдениетіндегі билігін орнатуға бағытталған өмір бойы созылған күресін атап көрсетті, сондай-ақ оның аңызға айналған беделі мен іс-қимылдары кең ауқымды Атлантикалық криол мәдениетінің қалыптасуына көмектескенін айтты. Оның орнына, оны өз патшалығын қорғау үшін мәдениет, дипломатия, дін және соғыс қолданған күрделі тұлға ретінде қарастыру керек. Ол екеуіне де оның кешкі асын өткізу құрметі мен міндеті үшін өлімге дейін жұдырықтасуға бұйрық берді. Таңертең жеңімпаз өлімге кесілді. Капуцин миссионері Каваццидің баяндамасына сәйкес, Нзинга қартайған күніне дейін күшін сақтап қалды. 1662 жылы (өлімінен бір жыл бұрын) оны әскери парадта көрген Кавацци оның ептілігіне ризашылық білдірді, ал ақсақал патшайым жастығында кез келген Имбангала жауынгерін жарақаттауға қабілетті екенін, тіпті егер оларда мылтық болмаса, 25 қарулы адамға қарсы тұра алатынын мәлімдеді.

Мұра

Бүгінде ол Анголаның анасы, келіссөздер шебері және халқын қорғаушы ретінде еске алынады. Ол бүкіл Африкада әлі де саяси және дипломатиялық қабілетімен, сондай-ақ керемет әскери тактикасымен ерекше басшы және әйел ретінде құрметтеледі. Нзинга өз билігін қабылдайтын мемлекет құруға қол жеткізді, бірақ оған жасалған барлық шабуылдардан аман қалғаны және адал қолдаушылар базасын құрғаны, оның сілтеме жасаған прецеденттерінің маңыздылығымен бірге көмектесті. Нжига өмірінде әйелдердің Ндонгода билік ете алмайды деген ойды жеңе алмаса да, билікті сақтау үшін "еркек болуға" мәжбүр болды, оның әйел мұрагерлері билікке ие болуда қиындыққа тап болған жоқ. 2013 жылы «Нжинга: Ангола патшайымы» (португалша: Njinga, Rainha de Angola) атты анголалық фильм шықты. Starz телеарнасы «Queen Nzinga» сериалын дамытып жатыр, онда Yetide Badaki басты рөлде ойнаса, 50 Cent, Steven S. DeKnight және Mo Abundu продюсерлік жұмыстарын атқарады. Нзинга (Нзинга Мбанде деп те аталады) 2016 жылғы 4X стратегиялық ойын Civilization VI-де конголық өркениетке жетекшілік етеді, ал 2022 жылғы 21 қарашада шыққан «Great Negotiators» толықтыру жинағының бөлігі ретінде «Leader Pass» DLC-сінде осы рөлді сақтап келеді. 2023 жылы Netflix-те «African Queens: Njinga» деректі фильмі оның өмірін тарихи қайта жаңарту арқылы көрсетеді.